Praktyki religijne Świadków Jehowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Zborowe studium Biblii)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Świadkowie Jehowy
 PortalKategoria

Praktyki religijne Świadków Jehowy – ogół indywidualnych i zbiorowych działań, uznawanych za elementy wielbienia Boga w religii Świadków Jehowy.

Świadkowie Jehowy uważają, że wszelkie wierzenia i praktyki religijne chrześcijan powinny być oparte na Piśmie Świętym; nie mogą być one wytworem ludzkiego umysłu, opierać się na tradycji sprzecznej z Biblią lub na ludzkiej filozofii[1]. Ich zdaniem oddawanie czci Bogu stanowi najważniejszą powinność każdego człowieka, a praktyki religijne są uznane przez Boga tylko wtedy, gdy wypływają ze szczerych pobudek i są zgodne z wymaganiami zawartymi w Biblii[2].

Praktyki religijne[edytuj | edytuj kod]

Chrzest nowych członków – przez całkowite zanurzenie w wodzie – podczas kongresu

Chrzest[edytuj | edytuj kod]

  • Przyjmują chrzest przez całkowite zanurzenie w wodzie[3] jako symbol oddania się Bogu osoby dojrzałej[4]; nie praktykują chrztu niemowląt[5].
  • Oczekują od kandydatów do chrztu, że przed tym publicznym obrzędem osoba zdecydowana na przyłączenie się do Świadków Jehowy wcześniej zdobędzie podstawową wiedzę biblijną, dostosuje swoje życie do zasad biblijnych oraz odda się Jehowie Bogu na służbę w osobistej modlitwie[5].
  • Zwykle kandydat do chrztu przez jakiś czas przed chrztem jest wdrażany do pełnienia służby w dziele ewangelizacji jako tzw. nieochrzczony głosiciel[5].
  • Nie posiadają tzw. formuły chrztu, czyli nie ma podczas tego aktu żadnych wygłaszanych słów (przed chrztem padają tylko odpowiedzi na dwa pytania)[5].
  • Nie pobierają opłat za udzielenie chrztu[6].
Głoszenie od domu do domu (Portugalia)

Ewangelizacja[edytuj | edytuj kod]

  • Prowadzą na całym świecie działalność kaznodziejską jako niepłatni ochotnicy - głosiciele, z których część podejmuje się służby w charakterze pionierów pomocniczych lub tzw. głosicieli pełnoczasowych (pionierów stałych, misjonarzy, nadzorców podróżujących) lub też pracy w Biurach Oddziałów, zwanych Betel. Na świecie spośród prawie 8 mln Świadków Jehowy, ok. 1 mln (w Polsce ok. 8,3 tys.) to pionierzy pełnoczasowi (dane z roku 2013)[7].
  • Swych nauk opartych na Biblii nauczają głównie przez głoszenie od domu do domu, a także na ulicach i w innych miejscach publicznych oraz przez tzw. głoszenie nieoficjalne – krewnym i znajomym oraz innym przygodnie spotykanym osobom. W działalności tej szeroko wykorzystują publikacje w formie drukowanej, ale także filmy wideo, nagrania audio oraz oficjalną stronę internetową[8].
  • W celu przyśpieszenia rozwoju ogólnoświatowej działalności w 1943 r. otworzyli szkołę kształcącą misjonarzy (Biblijna Szkoła Strażnicy – Gilead). Obecnie kształceni są w niej także nadzorcy podróżujący i przyszli pracownicy Biur Oddziałów[9]. Do marca 2014 r. szkołę tę ukończyło ponad 8 tysięcy studentów w 136 klasach[10].

Małżeństwo[edytuj | edytuj kod]

  • Zaręczyny, narzeczeństwo: Świadkowie Jehowy zaręczyny traktują jako poważne zobowiązanie, którego następstwem ma być zawarcie małżeństwa. Kategorycznie wystrzegają się mieszkania pod jednym dachem z osobą nie będącą jeszcze partnerem małżeńskim, przedmałżeńskie kontakty seksualne uznając za grzech rozpusty.
  • Ślub: Wyznawcy pragnący się pobrać muszą spełnić pewne wymagania prawne, aby móc zawrzeć legalny związek w danym kraju. Ceremonii złożenia przysięgi małżeńskiej[11] przewodniczy urzędnik Urzędu stanu cywilnego (w Polsce; w innych krajach jego odpowiednik), lub w niektórych krajach upoważniony kaznodzieja.
    • Okolicznościowe przemówienie może odbyć się w miejscowej Sali Królestwa - za zgodą miejscowych starszych zboru; na ogół zapraszana jest cała wspólnota zboru i inni goście[12]. Wygłaszane przemówienie pt. Małżeństwo godne uznania w oczach Bożych kieruje uwagę na praktyczne rady zawarte w Biblii, dotyczące życia rodzinnego[13].
    • Nie pobiera się opłat za przeprowadzenie ceremonii ślubnej na Sali Królestwa[6].
    • W zależności od decyzji nowożeńców może być zorganizowane przyjęcie weselne. Odpowiedzialność za przebieg całej uroczystości ślubnej spoczywa przede wszystkim na panu młodym[13].
    • Niektóre zwyczaje ślubne nie są w ogóle praktykowane, m.in: polterabend, tłuczenie kieliszków na szczęście, okrzyki gości gorzko gorzko, oczepiny, sypanie ryżem albo jego substytutami[14].
  • Zalecone jest pobieranie się tylko ze współwyznawcą[15].
  • Świadkowie Jehowy wystrzegają się rozwodów. Uznają, że według Biblii małżeństwo rozwiązuje śmierć współmałżonka. Za jedyny powód do rozwodu, umożliwiającego później zawarcie kolejnego małżeństwa, uznają cudzołóstwo jednej ze stron[16].
  • Nie praktykuje się odnawiania przysięgi małżeńskiej[17].
  • Obchodzenie rocznic ślubu jest kwestią pozostawioną osobistej decyzji[18].
Świadkowie Jehowy dodatkowo studiują Biblię osobiście lub w gronie rodzinnym (tzw. wielbienie Boga w gronie rodzinnym), oprócz tego codziennie analizują fragment Biblii na podstawie broszury Codzienne badanie Pism

Modlitwa[edytuj | edytuj kod]

  • Modlą się wyłącznie do Boga Jehowy za pośrednictwem Jezusa Chrystusa[19].
  • Nie modlą się do Jezusa, lecz w jego imię; także duch święty nie jest adresatem ich modlitw[20].

Osobiste lub rodzinne studium Biblii[edytuj | edytuj kod]

  • Biblię studiują także indywidualnie - tzw. osobiste studium Biblii i w gronie rodzinnym (tzw. wielbienie Boga w gronie rodzinnym)[21]. Oprócz tego codziennie analizują fragment Biblii na podstawie broszury Codzienne badanie Pism[22].

Pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

  • Pochówek odbywa się w sposób zgodny z miejscowym prawem i zwyczajami; może być stosowana kremacja[23].
  • Uroczystości pogrzebowe wyznawców nie zawierają rytuałów i obrzędów w intencji zmarłych. Okolicznościowe przemówienie może odbyć się w miejscowej Sali Królestwa, w zakładzie pogrzebowym, w domu zmarłego lub przy grobie. Starszy zboru krótko przypomina historię życia zmarłego, jego udział w działalności zboru oraz jego nadzieję na zmartwychwstanie, którą żywił. Celem takiej uroczystości jest pocieszenie w smutku najbliższych oraz przypomnienie, co Biblia mówi o śmierci i nadziei zmartwychwstania. W czasie uroczystości zwykle śpiewa się jedną lub kilka ich pieśni religijnych, a kończy modlitwą do Boga[24].
  • Świadkowie Jehowy nie wierzą w duchy zmarłych, dlatego odrzucają praktyki wynikające z poglądu, jakoby człowiek posiadał nieśmiertelną duszę. Wystrzegają się wszelkich ceremonii, urządzanych z myślą o zjednaniu przychylności zmarłych, w tym świętowania, gdy pogrzeb się skończy (stypa). Wystrzegają się m.in. nocnego czuwanie przy zwłokach, składania ofiar płynnych, przemawiania do zmarłych i kierowania do nich próśb, organizowania uroczystych rocznic pogrzebu, noszenia żałoby oraz innych zwyczajów wynikających z wiary w nieśmiertelność duszy (np. Wszystkich Świętych, Zaduszki itp)[24][25][26].
  • Nie pobierają opłat za przeprowadzenie uroczystości pogrzebowych[6].

Święta[edytuj | edytuj kod]

  • Obchodzą doroczną uroczystość Wieczerzy Pańskiej (Pamiątkę)[27] wiosną, w dniu odpowiadającym 14 Nisan według kalendarza hebrajskiego, wieczorem po zachodzie słońca[28]. Wygłoszone wtedy zostaje okolicznościowe przemówienie o tematyce biblijnej, podkreślające rolę Jezusa Chrystusa w zamierzeniu Bożym co do ludzkości, w szczególności znaczenie jego ofiarnej śmierci jako okupu złożonego dla wybawienia z niewoli grzechu i śmierci. Następnie podawane są obecnym chleb pieczony bez zakwasu i czerwone wino, które spożywają wyłącznie osoby uważające się za wybrane do przyszłych władz Królestwa Bożego w niebie[29].
  • Odrzucają tradycyjne rytuały, święta, wywodzące się z kultury ludowej bądź obchodzone indywidualnie – jak urodziny czy imieniny – czy ustanowione święta państwowe oraz święta religijne, jeśli te naruszają przykazania lub zasady biblijne, np. związane są lub wywodzą się z niezgodnych z Biblią poglądów i praktyk religijnych, stanowią element kultu państwa lub nadmiernej czci oddawanej ludziom[30].
Zebranie Świadków Jehowy w Sali Królestwa (Portugalia)

Zebrania zborowe[edytuj | edytuj kod]

  • Cotygodniowe zebrania zborowe: Świadkowie Jehowy we wszystkich swych zborach organizują pięć cotygodniowych zebrań[31]. Odbywają się one dwa razy w tygodniu w obiektach nazywanych Salami Królestwa. Wstęp na te zebrania jest wolny, nie przeprowadza się zbiórek pieniędzy. Najczęściej w niedzielę odbywają się łącznie dwa zebrania: wykład biblijny i studium Strażnicy. W innym dniu tygodnia zwykle odbywają się łącznie trzy pozostałe cotygodniowe zebrania: zborowe studium Biblii, teokratyczna szkoła służby kaznodziejskiej i zebranie służby[32]. Krótka charakterystyka tych zebrań[33]:
    • Wykład biblijny – 30-minutowe przemówienie publiczne o tematyce biblijnej. Mówcą może być starszy zboru lub sługa pomocniczy. Wygłasza on z podium określony wcześniej temat biblijny, kierując uwagę na wersety z Pisma Świętego, które obecni śledzą we własnych egzemplarzach Biblii. Wykłady publiczne mają urozmaiconą tematykę (szkice, ponad 180 tematów, dostarcza Ciało Kierownicze). Omawiają nauki i proroctwa biblijne, zasady i rady dotyczące życia rodzinnego, małżeńskiego, problemów młodzieży i zasad moralnych. Po jego zakończeniu następuje studium Strażnicy.
    • Studium Strażnicy – godzinne zebranie, na którym omawia się artykuły specjalnie przygotowane na to studium zborowe, zawarte w czasopiśmie Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy. Artykuły do studium mają różnorodną tematykę: omawiają zagadnienia biblijne oraz rady przydatne w życiu chrześcijańskim. Artykuły do studium na dany tydzień są identyczne i rozważane są w tym samym tygodniu w ponad 113 tys. zborów na całym świecie.
    • Zborowe studium Biblii – omawia się na nim Biblię na podstawie określonego podręcznika wydanego przez Towarzystwo Strażnica. Lektor odczytuje akapity z podręcznika, a prowadzący - na ogół co tydzień inny, wyznaczony starszy zboru - zadaje pytanie, na które obecni dobrowolnie udzielają odpowiedzi. W czasie dyskusji odczytuje się również wersety biblijne. Zebranie trwa 30 minut, rozpoczyna się pieśnią (zamieszczoną w aktualnym biuletynie Nasza Służba Królestwa) i krótką modlitwą do Boga. Po jego zakończeniu następuje teokratyczna szkoła służby kaznodziejskiej.
    • Teokratyczna szkoła służby kaznodziejskiej – kurs, na którym są szkoleni głosiciele. Szkoła teokratyczna wyposaża członków zboru do głoszenia Ewangelii, a mężczyzn dodatkowo do publicznego przemawiania. Obecnie podręcznikiem w szkole teokratycznej jest książka Odnoś pożytek z teokratycznej szkoły służby kaznodziejskiej. Program zebrania jest we wszystkich zborach taki sam, a publikowany jest co miesiąc w Naszej Służby Królestwa (a dodatkowo elektronicznie całoroczny na Watchtower Library), a czytanie Biblii na dany tydzień dodatkowo w Kalendarzu Świadków Jehowy. Identyczny program jest przedstawiany we wszystkich zborach na świecie. Po jego zakończeniu następuje zwykle zebranie służby.
    • Zebranie służby – na zebraniu tym korzysta się przede wszystkim z Biblii oraz biuletynu Nasza Służba Królestwa. Punkty na zebraniu poprzez przemówienia, wywiady, dyskusje i pokazy uczą skutecznego przekazywania prawdy biblijnej. Obecni otrzymują na nim wskazówki dostosowane do potrzeb członków miejscowego zboru.
  • Zbiórka do służby polowej – krótkie zebranie zborowe, na którym przygotowuje się głosicieli i pionierów do głoszenia dobrej nowiny (ewangelizacji)[34]. Organizowanie zbiórek ma na celu prowadzenie ewangelizacji w sposób uporządkowany i skuteczny[35]. Zbiórki organizowane są w zależności od potrzeb i miejscowych warunków, w Sali Królestwa lub w innych dogodnych miejscach. Na zbiórce omawia się rady biblijne, podaje się wskazówki, jak sobie radzić w typowych sytuacjach podczas służby kaznodziejskiej, albo rozważa inne rady z biuletynu Nasza Służba Królestwa. Następnie dokonuje się podziału grupy oraz wyznacza teren do pracy. Zebranie kończy modlitwa do Boga Jehowy. Spotkania te trwają od 10 do 15 minut, a jeśli odbywają się po innym zebraniu zborowym - jeszcze krócej. Przewodniczy im zwykle jeden ze starszych zboru lub sług pomocniczych[35].
Zgromadzenie w Sali Zgromadzeń (Centrum Kongresowe Świadków Jehowy w Sosnowcu)
Doroczny kongres na stadionie (Turyn, 2009)

Zgromadzenia[edytuj | edytuj kod]

  • Trzy razy do roku Świadkowie Jehowy uczestniczą w masowych spotkaniach zwanych zgromadzeniami (kongresami)[31][36], organizowanych zwykle na dużych obiektach, takich jak stadiony, hale sportowe, a także coraz częściej we własnych obiektach, specjalnie w tym celu budowanych – Salach Zgromadzeń. Rodzaje zgromadzeń:
    • Kongresy regionalne lub międzynarodowe – odbywające się co roku, zwykle 3-dniowe kongresy na stadionach lub w wynajętych halach, rzadziej we własnych Salach Zgromadzeń. Gromadzą zwykle wiele tysięcy osób. Przed tymi kongresami przeprowadzana jest kampania zapraszania na nie osób niebędących Świadkami Jehowy. Na kongresy międzynarodowe zapraszani są licznie delegaci z innych krajów.
    • Zgromadzenia obwodowe – jednodniowe zjazdy głosicieli z danego obwodu, organizowane dwa razy w roku we własnych Salach Zgromadzeń lub w innych obiektach.

Charakterystyczne zabronione formy kultu[edytuj | edytuj kod]

Kult obrazów[edytuj | edytuj kod]

Kult państwa[edytuj | edytuj kod]

  • Nie oddają czci godłom państwowym, sztandarom, hymnom itp., choć darzą je stosownym szacunkiem. W sprawach swoich obowiązków obywatelskich (np. podatki) starają się postępować zgodnie z zasadą z listu do Rzymian 13:1 iż: „..nie ma władzy, jak tylko za sprawą Boga; istniejące władze zajmują swe względne pozycje za sprawą Boga.." i zawsze z uwzględnieniem nadrzędności władzy Boga (zasada z Dziejów Apostolskich 5:29 „Musimy być bardziej posłuszni Bogu jako władcy niż ludziom”)[38].

Współpraca międzywyznaniowa[edytuj | edytuj kod]

  • Nie biorą udziału w ruchach ekumenicznych, uważając, że inne religie i wyznania zostały zwiedzione przez Szatana. Wystrzegają się współpracy międzywyznaniowej i ekumenizmu, co jest ich zdaniem uzasadnione tym, że chrześcijaństwo zdradziło Boga i Biblię, a wszystkie inne religie również nie cieszą się uznaniem Boga. Świadkowie Jehowy odnoszą je do „nierządnicy Babilon Wielki” z biblijnej Księgi Apokalipsy i uważają, iż spotka je kara ze strony Boga[39][40].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Czy potrafisz „odróżniać to, co właściwe, od tego, co niewłaściwe”?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka internetowa Strażnicy, 1 sierpnia 2001. s. 7–12.
  2. Jehowa błogosławi czystej religii. W: Proroctwo Izajasza światłem dla całej ludzkości, tom I [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 390–402.
  3. Baptysteria — niemi świadkowie zaniechanej praktyki religijnej. W: Przebudźcie się! [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, wrzesień 2007. s. 12–14.
  4. Chrzest a twoja więź z Bogiem. W: Czego naprawdę uczy Biblia [on-line]. Biblioteka internetowa Strażnicy. s. 174–183.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Kto może zostać ochrzczony?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1.04.2006. s. 26–30.
  6. 6,0 6,1 6,2 Jak Jehowa zapewnia powodzenie swemu dziełu. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 24, 1 grudnia 1990. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  7. Rocznik Świadków Jehowy 2014. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2014, s. 176, 184.
  8. Nasz oficjalny serwis internetowy.... „Nasza Służba Królestwa”, s. 3–6, grudzień 2012. ISSN 1234-4559 (pol.). 
  9. Teokratyczne szkolenia wyrazem miłości Jehowy. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 września 2012. s. 13–17.
  10. Watchtower: Ciekawe migawki z zakończenia nauki przez 136 klasę Szkoły Gilead (pol.). jw.org, 2014-04-18. [dostęp 2014-04-18].
  11. Żyjcie zgodnie z waszą przysięgą małżeńską!. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 19–22, 1 marca 1996. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  12. Radosny i godny dzień zaślubin. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 października 2006. s. 28–31.
  13. 13,0 13,1 Zaślubiny godne uznania w oczach Boga i ludzi. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 października 2006. s. 18–23.
  14. Święta i zwyczaje, które nie podobają się Bogu. W: Trwajcie w miłości Bożej [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 153–154.
  15. Znajduj radość w małżeństwie. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 marca 2008. s. 7–11.
  16. Małżeństwo. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 159–165.
  17. Zaślubiny godne uznania w oczach Boga i ludzi. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 października 2006. s. 19–20.
  18. Pytania czytelników: Czy wypada chrześcijanom obchodzić rocznicę ślubu?. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 24, nr 21/1972. Towarzystwo Strażnica. 
  19. Zbliż się do Boga przez modlitwę. W: Czego naprawdę uczy Biblia [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 164–173.
  20. Czy należy modlić się do „świętych”?. W: Przebudźcie się! [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 8 listopada 2010. s. 20–21.
  21. Czy znajdujesz czas na studium Biblii?. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 15 października 2009. s. 32.
  22. Wykupujmy czas na czytanie i studium. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 października 2000. s. 18–23.
  23. Biblijny punkt widzenia Co sądzić o kremacji?. W: Przebudźcie się! [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 8 marca 2009. s. 10–11.
  24. 24,0 24,1 Stroń od zwyczajów, które nie podobają się Bogu. W: Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy, 1 stycznia 2005. s. 27–30.
  25. Czyściec. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 66–68.
  26. Msza. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 185.
  27. Wieczerza Pańska — uroczystość, która przysparza chwały Bogu. W: Czego naprawdę uczy Biblia [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 206–208.
  28. Od sederu do zbawienia. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 13–15, 15 lutego 1990. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  29. ‛Należyte osądzenie siebie’ — w okresie Pamiątki. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, s. 15–20, 15 lutego 1990. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  30. Czy obchodzić święta?. W: Czego naprawdę uczy Biblia [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 222–223.
  31. 31,0 31,1 George D. Chryssides: The A to Z of Jehovah's Witnesses. Plymouth: Scarecrow Press, Inc., 2008, s. lxx. ISBN 978-0-8108-6891-5. (ang.)
  32. Jak wygląda program naszych zebrań?. „Kto dzisiaj wykonuje wolę Jehowy?”, s. 10, 2014. 
  33. Co się dzieje w Sali Królestwa?. jw.org.
  34. Skrzynka pytań: Co należy omawiać na zbiórkach do służby polowej?. „Nasza Służba Królestwa”, s. 6, 7, wrzesień 2001. ISSN 1234-4559 (pol.). 
  35. 35,0 35,1 Zbiórki do służby polowej. „Nasza Służba Królestwa”, s. 6, 7, sierpień 2009. ISSN 1234-4559 (pol.). 
  36. Dlaczego chętnie uczestniczymy w dużych zgromadzeniach?. „Kto dzisiaj wykonuje wolę Jehowy?”, 2014. Watch Tower Bible and Tract Society. 
  37. Obrazy. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 209–213.
  38. Neutralność. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 192–198.
  39. Jaki jest pogląd biblijny na współpracę międzywyznaniową?. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka internetowa Strażnicy. s. 290–291.
  40. Babilon Wielki. W: Prowadzenie rozmów na podstawie Pism [on-line]. Biblioteka Internetowa Strażnicy. s. 34–38.