Zebrzydowice (województwo śląskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zebrzydowice
Zebrzydowice
Państwo  Polska
Województwo śląskie
Powiat POL powiat cieszyński flag.svg cieszyński
Gmina Zebrzydowice
Sołectwo Zebrzydowice Dolne
Zebrzydowice Górne
Liczba ludności (2008) 5046
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 43-410
Tablice rejestracyjne SCI
SIMC 0990296
Położenie wsi
Położenie wsi
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Zebrzydowice
Zebrzydowice
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zebrzydowice
Zebrzydowice
Ziemia 49°52′41,5″N 18°36′37,0″E/49,878194 18,610278

Zebrzydowice (cz. Zebřidovice lub Žibřidovice, niem. Seibersdorf) – wieś gminna w powiecie cieszyńskim, w województwie śląskim, siedziba gminy Zebrzydowice. Położona nad rzeką Piotrówką przy granicy z Czechami, na Wysoczyźnie Kończyckiej, w historycznych granicach regionu Śląska Cieszyńskiego. Powierzchnia miejscowości wynosi 1559 ha[1] a liczba mieszkańców 5046 osób, co daje gęstość zaludnienia równą 323,7 os./km².

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość składa się z 2 sołectw[1]:

  • Zebrzydowice Górne (identyfikator SIMC: 0225443) – część wschodnia;
  • Zebrzydowice Dolne (0225549) – część zachodnia, do 30 grudnia 1999 Zebrzydowice Dolne były określane jako oficjalna siedziba gminy;

Ponadto Krajowy Rejestr Urzędowy Podziału Terytorialnego Kraju odnotowuje inne części miejscowości takie jak: Baranina (0225450), Centrum (0225466), Grabina (0225472), Grabówka (0225555), Kisielów (0225561), Kotucz (0225578), Nowa Droga (0225489), Nowy Dwór (0225495), Olszyny (0225584), Owczarnia (0225503), Strzałów (0225510), Widerholec (0225526), Wymysłów (0225532);

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość po raz pierwszy wzmiankowana została w łacińskim dokumencie Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego), spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna ok. 1305 w szeregu wsi zobowiązanych do płacenia dziesięciny biskupstwu we Wrocławiu, w postaci item in Siffridi villa debent esse quadraginta mansi[2][3][4]. Zapis ten oznaczał, że wieś zobowiązana została do płacenia dziesięciny z 40 łanów mniejszych. Jej powstanie wiąże się z przeprowadzaną pod koniec XIII wieku na terytorium późniejszego Górnego Śląska wielką akcją osadniczą (tzw. łanowo-czynszową). Wieś politycznie znajdowała się wówczas w granicach utworzonego w 1290 piastowskiego (polskiego) księstwa cieszyńskiego, będącego od 1327 lennem Królestwa Czech, a od 1526 roku w wyniku objęcia tronu czeskiego przez Habsburgów wraz z regionem aż do 1918 roku w monarchii Habsburgów (potocznie Austrii).

W sprawozdaniu z poboru świętopietrza z 1335 w diecezji wrocławskiej na rzecz Watykanu sporządzonego przez nuncjusza papieskiego Galharda z Cahors wśród 10 parafii archiprezbiteratu w Cieszynie wymieniona jest parafia w miejscowości villa Sifridi[5], czyli Zebrzydowice[6]. Miejscowa parafia katolicka powstała więc w okresie lokacyjnym. Została ponownie wymieniona w podobnym spisie sporządzonym przez archidiakona opolskiego Mikołaja Wolffa w 1447 pod nazwą Seyfredsdorff[7].

Wieś już od XIV wieku stanowiła własność rycerską. Należała kolejno do Przesska, Mikeszy, Jana Burzeja z Klwowa i Korniców[8]. W roku 1524 Hynek Bielik z Kornic za kwotę 1550 węgierskich dukatów sprzedał Zebrzydowice (razem z pobliskimi Marklowicami) Jerzemu Liszce z Niemieckiej Lutyni. Przez kolejne lata Zebrzydowicami władał ród majętnych Liszków skoligaconych z Czelami z Czechowic. Od końca XVI wieku wieś przechodziła z rąk do rąk. Od XVII wieku wieś dzieliła się na część Górną i Dolną. W Zebrzydowicach Dolnych stał zamek, w Górnych zaś skromny drewniany dwór. Potem następowały kolejne podziały wsi, a na poszczególnych jej częściach siedzieli różni właściciele[8].

W 1747 zakupili ją Mattencloitowie którzy władali nią przez 140 lat. W tych czasach świetności dla Zebrzydowic, w 1764 roku przebudowano istniejący od przełomu XV i XVI w. zamek zebrzydowicki na otoczony parkiem pałac w stylu barokowym. Jan Baptysta de Mattencloit w 1836 roku, za sumę 24 tys. florenów wykupił Zebrzydowice Górne i dzięki temu ponownie zjednoczył wioskę. Przeprowadzone po Wiośnie Ludów w roku 1848 zmiany znoszące obowiązek pańszczyzny spowodowały poważne kłopoty finansowe rodziny de Mattencloit. W roku 1887 zadłużenie majątku przekroczyło jego wartość i decyzją Sądu Obwodowego w Cieszynie został wystawiony na licytację. Dodatkowo w 1888 r. zmarł ostatni z rodu właściciel Zebrzydowic – Emeryk Emanuel de Mattencloit. Zadłużoną wieś, 25 kwietnia 1888 r. zakupił hrabia Henryk Larisch von Mönnich[9], ówczesny właściciel Frysztackiego Państwa Stanowego, pochodzący z jednego z najbardziej wpływowych rodów w Austro-Węgrzech, czesko-austriackiego rodu Larischów.

W 1855 roku do Zebrzydowic doprowadzono kolej, tzw. "C.K. Uprzywilejowaną Kolej Północną Cesarza Ferdynanda", która połączyła Dziedzice z Boguminem - krańcowe miejscowości Śląska Cieszyńskiego. Dzięki temu odcinkowi, kilka lat później, stolica państwa - Wiedeń - została połączona z Krakowem. Wpierw istniał tu tylko przystanek dla właścicieli wsi, ale po zmianie układu torów, 3 listopada 1877 roku otwarto stację kolejową w Zebrzydowicach.

W końcu XIX wieku w Zebrzydowicach Dolnych istniały 3 folwarki, gorzelnia, owczarnia, dwa stawy zaś w Zebrzydowicach Górnych młyn oraz staw[8].

Według austriackiego spisu ludności z 1900 w 258 budynkach w Zebrzydowicach (196 w Dolnych, 62 w Górnych) na obszarze 1605 hektarów mieszkało 1861 osób (1369 w Dolnych, 492 w Górnych), co dawało gęstość zaludnienia równą 116 os./km². z tego 1839 (98,8%) mieszkańców było katolikami, 10 (0,7%) ewangelikami (wszyscy w Dolnych), 12 (0,6%) wyznawcami judaizmu (z tego 9 w Górnych a 3 w Dolnych), 1711 (91,9%) było polsko-, 49 (2,6%) niemiecko- a 23 (1,2%) czeskojęzycznymi[10]. Do 1910 roku liczba budynków wzrosła do 282 a mieszkańców do 2120 (1689 w Dolnych na obszarze 1248 hektarów, gęstość zaludnienia: 135,3 os./km², 431 w Górnych na obszarze 356 hektarów, gęstość zaludnienia: 121,1 os./km²), z czego 2068 zameldowanych było na stałe, 2083 (98,3%) było katolikami, 25 (1,2%) protestantami, 10 (0,5%) żydami, 2 (0,1%) innej religii, 1992 (94%) polsko-, 47 (2,2%) niemiecko-, 27 (1,3%) czeskojęzycznymi, a 2 posługiwało się innym językiem[11].

W I poł. XX w. działały tu m.in. browar, gorzelnia, octownia, żwirownia dr Wacława Olszaka z Karwiny, betoniarnia, tartak, młyn oraz restauracje i gospody.

Po I wojnie światowej Śląsk Cieszyński, w tym także Zebrzydowice, stały się obszarem spornym pomiędzy Polską a Czechosłowacją. We wsi miały miejsce walki w czasie starć z wojskami czechosłowackimi w 1919 roku. Polskie ofiary tych walk spoczęły na parafialnym cmentarzu tuż przy kościele. Ostatecznie miejscowość w lipcu 1920 roku znalazła się w granicach Rzeczypospolitej. Od tego czasu, stacja kolejowa w Zebrzydowicach jest graniczną stacją, ważną zarówno w transporcie osobowym jak i towarowym. Osada rozwijała się dzięki położeniu przy granicy, węźle kolejowym i i dogodnym połączeniom kolejowym. Już w latach 20. XX w. Zebrzydowice posiadały połączenie autobusowe z Cieszynem, który wówczas nie miał odpowiednich połączeń kolejowych. Obie miejscowości połączyła linia kolejowa dopiero w 1934 roku[12].

W latach 1942-44 w pobliżu stacji kolejowej istniała filia obozu koncentracyjnego Auschwitz, jedna z 3 na Śląsku Cieszyńskim. Wiezieni na niej Żydzi pracowali na terenach kolejowych, o czym do dziś przypomina pomnik koło dworca[13]. W 1945 roku, w wyniku działań wojennych, zniszczeniom zostały poddane: zamek, dworzec kolejowy, budynek straży pożarnej, kościół i szkoły[14].

Po II wojnie światowej powstały we wsi nowe obiekty, m.in. dom ludowy, ośrodek zdrowia, muszla koncertowa i pawilon handlowy. W II poł. lat 40. XX w. powstał Komitet Radiofonii Przewodowej - wówczas uruchomiono we wsi radiowęzeł[15].

W 1954 wieś weszła w skład gromady Zebrzydowice a po jej likwidacji, od 1 stycznia aż do teraz jest częścią gminy Zebrzydowice. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa katowickiego. W latach PRL duża część mieszkańców pracowała w jednostkach kolejowych. W latach 80. było to aż 1200 osób, zaś po restrukturyzacji w latach 90. - ok. 200[16].

W latach 1945–1991 stacjonowała tu strażnica Wojsk Ochrony Pogranicza. Z dniem 16.05.1991 roku strażnica została przejęta przez Straż Graniczną i funkcjonowała do 1.01.2003 roku, kiedy to została rozformowania[17].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa, w miejscowości znajdują się następujące obiekty zabytkowe[18]:

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez miejscowość przechodzą trasy rowerowe oraz szlaki piesze:

Religia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miejscowości działalność duszpasterską prowadzi Kościół Rzymskokatolicki (Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny).

Przejście graniczne[edytuj | edytuj kod]

W Zebrzydowicach, do czasu wejścia Polski do strefy Schengen, znajdowało się kolejowe przejście graniczne z Czechami. Samo przecięcie granicy państwa ma jednak miejsce w Marklowicach Górnych.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Gmina Zebrzydowice: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego gminy Zebrzydowice. W: www.zebrzydowice.bip.info.pl [on-line]. 2004, 2004. [dostęp 2010-12-07].
  2. Śląsk Cieszyński w średniowieczu (do 1528). Idzi Panic (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2010, s. 296. ISBN 978-83-926929-3-5.
  3. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (online). W: www.dokumentyslaska.pl [on-line]. [dostęp 2013-07-22].
  4. H. Markgraf, J. W. Schulte: Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis. Breslau: Josef Max & Comp., 1889.
  5. Jan Ptaśnik: Monumenta Poloniae Vaticana T.1 Acta Camerae Apostolicae. Vol. 1, 1207-1344. Cracoviae: Sumpt. Academiae Litterarum Cracoviensis, 1913, s. 366.
  6. Śląsk Cieszyński w średniowieczu (do 1528). Idzi Panic (redakcja). Cieszyn: Starostwo Powiatowe w Cieszynie, 2010, s. 396. ISBN 978-83-926929-3-5.
  7. Registrum denarii sancti Petri in archidiaconatu Opoliensi sub anno domini MCCCCXLVII per dominum Nicolaum Wolff decretorum doctorem, archidiaconum Opoliensem, ex commisione reverendi in Christo patris ac domini Conradi episcopi Wratislaviensis, sedis apostolice collectoris, collecti. „Zeitschrift des Vereins für Geschichte und Alterthum Schlesiens”. 27, s. 369-372, 1893. Breslau: H. Markgraf (niem.). 
  8. 8,0 8,1 8,2 ABC miejscowości. W: Aleksander Żukowski, Daniel Jakubczyk: Szlakami Zielonego Śląska 3. Czerwionka-Leszczyny: Agencja Reklamowo-Wydawnicza Vectra, 2014, s. 273-274. ISBN 978-83-60891-58-2.
  9. Zamek w Zebrzydowicach. www.zamkiobronne.pl. [dostęp 2015-03-21].
  10. Gemeindelexikon der im Reichsrate vertretenen Königreiche und Länder, bearbeitet auf Grund der Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1900, XI. Schlesien. Wien: 1906. (niem.)
  11. Ludwig Patryn (ed): Die Ergebnisse der Volkszählung vom 31. Dezember 1910 in Schlesien. Troppau: 1912. (niem.)
  12. ABC miejscowości. W: Aleksander Żukowski, Daniel Jakubczyk: Szlakami Zielonego Śląska 3. Czerwionka-Leszczyny: Agencja Reklamowo-Wydawnicza Vectra, 2014, s. 273-274. ISBN 978-83-60891-58-2.
  13. Marcin Żerański: Śląsk Cieszyński. Od Bielska-Białej do Ostrawy. Cieszyn: Pracownia na pastwiskach, 2012, s. 96. ISBN 9788393310937.
  14. ABC miejscowości. W: Aleksander Żukowski, Daniel Jakubczyk: Szlakami Zielonego Śląska 3. Czerwionka-Leszczyny: Agencja Reklamowo-Wydawnicza Vectra, 2014, s. 273-274. ISBN 978-83-60891-58-2.
  15. ABC miejscowości. W: Aleksander Żukowski, Daniel Jakubczyk: Szlakami Zielonego Śląska 3. Czerwionka-Leszczyny: Agencja Reklamowo-Wydawnicza Vectra, 2014, s. 273-274. ISBN 978-83-60891-58-2.
  16. ABC miejscowości. W: Aleksander Żukowski, Daniel Jakubczyk: Szlakami Zielonego Śląska 3. Czerwionka-Leszczyny: Agencja Reklamowo-Wydawnicza Vectra, 2014, s. 273-274. ISBN 978-83-60891-58-2.
  17. Zarządzenie nr 0-58 z dnia 13.12.2002 roku Komendanta Głównego Straży Granicznej
  18. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie (pol.). 31 grudnia 2014.
  19. http://www.pttk.jasnet.pl/zolty-im-jerzego-fudzinskiego

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Wypisy z dziejów Zebrzydowic, Kaczyc, Kończyc Małych i Marklowic Górnych. 1305-2005. Helena i Ludwik Bartoszek. Zebrzydowice: Gminny Ośrodek Kultury w Zebrzydowicach, 2005. ISBN 83-908896-3-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]