Zestrzelenie F-117

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Zestrzelenie F-117 – miało miejsce w 1999 roku podczas natowskiej operacji Allied Force nad Federalną Republiką Jugosławii. Jest jak do tej pory jedynym potwierdzonym wypadkiem utraty przez NATO samolotu technologii stealth podczas misji bojowej, które nastąpiło na skutek działań bojowych przeciwnika[1]. Amerykański F-117 (nr AF 82 806) został zestrzelony w czwartym dniu operacji, 27 marca 1999 roku. Zestrzelenia dokonała bateria pocisków systemu S-125 Newa z 3 dywizjonu 250 brygady jugosłowiańskiej obrony przeciwlotniczej, dowodzona przez płk. Zoltana Dani. Maszyna rozbiła się na polach pod miejscowością Buđanovci k. Rumy (48 km. na pn.-zach. od Belgradu). Pilot katapultował się i został uratowany w operacji ratowniczej amerykańskiego oddziału Combat Search and Rescue.

"Niewidzialny" F-117[edytuj | edytuj kod]

F-117
Wyrzutnia rakiet S-125 "Newa"

Wykonany w technologii stealth, samolot F-117 używany był wcześniej w czasie amerykańskiej inwazji na Panamę i podczas I wojny w Zatoce Perskiej. Jego skuteczność w precyzyjnych atakach na wybrane cele przeciwnika, zwłaszcza w czasie wojny w zatoce, była znaczna[2]. Wyposażone w nie jednostki wykonywały powierzone im misje zawsze z sukcesem, a przede wszystkim bez strat własnych. Sprzyjało to szybkim narodzinom jego legendy, lansowanej zwłaszcza przez mass-media, jako samolotu niewidzialnego dla radarów, a tym samym niepokonanego. W Stanach Zjednoczonych wyrósł na prawdziwą "gwiazdę" wojny w zatoce[3]. Jednak w fachowej literaturze poświęconej F-117 pisano co najwyżej o samolocie "trudno wykrywalnym" i podkreślano bardzo słabą manewrowość i stosunkowo małą prędkość konstrukcji (poniżej 1 Macha)[4].

Wojna w Jugosławii[edytuj | edytuj kod]

22 marca 1999 NATO rozpoczęło interwencję w Jugosławii. W ramach operacji lotniczej o kryptonimie Allied Force 24 marca rozpoczęto regularne bombardowania celów na terenie republiki. W akcji zostały także użyte samoloty F-117. Trudno już dziś powiedzieć, jakie rozeznanie miał sojusz o jugosłowiańskiej obronie przeciwlotniczej. W poprzednich latach stracił już w Jugosławii kilka nowoczesnych maszyn, jeśli jednak użył samolotów stealth, najprawdopodobniej nie lekceważył jej zupełnie. Pomimo to F-117 wysłany został bez żadnej osłony i po raz czwarty z rzędu po tej samej trasie[5].

Serbowie posiadali na swoim wyposażeniu radzieckie radary pracujące na długości fal do 2 metrów (bardzo skuteczne na dużych odległościach) oraz zaprojektowane do lokalizacji trudno wykrywalnych celów stacje przechwytywania P-12 Jenisjej i P-18 Terek. Wprowadzone do użytku w początkach lat 60. i 70. XX w., obok zestawów rakiet przeciwlotniczych KUB i Newa, nie budziły jednak większego niepokoju dowództwa sojuszu jako zbyt przestarzałe. Paradoksalnie archaiczność była ich atutem – technologia stealth była opracowana dla bardziej nowoczesnych nadajników pracujących na fali długości mierzonej w decymetrach.

Zestrzelenie[edytuj | edytuj kod]

27 marca cztery (według innych źródeł trzy) F-117 z 7. Eskadry Myśliwców 49. Dywizjonu Myśliwskiego USAF powracały do bazy lotniczej w Aviano (Włochy)[6] z misji nad Belgradem. Jeden z nich o numerze bocznym AF 82 806, pilotowany przez kpt. Darrella P. Zelko (kod VEGA-31)[7] po godz. 20 znalazł się w zasięgu operacyjnym 3 dywizjonu 250 brygady obrony przeciwlotniczej broniącej Belgradu i wyposażonej w zestawy S-125. Po raz pierwszy został wykryty w odległości 14-15 km od jej stanowisk. Jednak pierwsza próba rozpoczęcia procedury odpalenia nie powiodła się – rakietowcy nie byli w stanie utrzymać stabilnego echa radarowego samolotu (trudno wykrywalnego) na tyle długo, by przeprowadzić skuteczny atak. Sprawę dodatkowo komplikował fakt, że mieli surowy zakaz włączania radaru na dłużej niż kilka sekund, z obawy przed natowskimi pociskami przeciwradarowymi. Ponownie samolot namierzono przy drugim uruchomieniu radaru, gdy wykryto go w odległości 13 km. Tym razem sygnał był odbierany na tyle długo i wyraźnie, by ustalić niezbędne dla odpalenia rakiet dane o locie samolotu. W odstępach pięciosekundowych wystrzelono trzy pociski, z których jeden osiągnął cel na zasadzie inicjacji zapalnika zbliżeniowego (jego głowica wybuchała w odległości skutecznego rażenia). Maszyna spadła w miejscowości Buđanovci (serb. Буђановци - 44°54′N 19°52′E/44,900000 19,866667) o godz. 20:40, a 39-letni pilot przeżył (zdążył się katapultować) i sześć godzin później został bezpiecznie ewakuowany przez komandosów z 21. Special Operations Squadron z bazy NATO w Tuzli.

Ogniem jugosłowiańskim kierował zastępca dowódcy brygady płk. Zoltan Dani i to jego uznaje się dziś za "człowieka, który zestrzelił F-117". Jak później twierdził, posługiwał się zmodyfikowanym zestawem rakiet systemu przeciwlotniczego, który wszedł do uzbrojenia w 1961, jednak szczegółów modyfikacji nie podawał, zasłaniając się tajemnicą wojskową[3].

Następstwa[edytuj | edytuj kod]

Szczątki zestrzelonego F-117 w Muzeum Lotnictwa w Belgradzie[8].

Następnego dnia przedstawiciel Pentagonu Ken Bacon oficjalnie potwierdził utratę jednej maszyny F-117 nad Jugosławią. Co do przyczyn podał możliwość awarii lub zestrzelenia (nie wykluczył żadnej z nich)[9].

Według znanego amerykańskiego dziennika USA Today, zestrzelenie wywołało wątpliwości nie tylko co do projektu F-117, ale i całej technologii stealth, na której bazować miała nowa generacja samolotów USAF[3]. W 2006 USAF rozpoczęło wycofywanie F-117 ze służby (ostatni odszedł w kwietniu 2008), pomimo, że pierwotnie planowano zrobić to dopiero w roku 2011. Niektórzy komentatorzy wiązali tę decyzję z faktem, że przeciwnicy Stanów Zjednoczonych są w stanie skutecznie atakować "niewidzialne" samoloty i to przy użyciu przestarzałych systemów obronnych[10].

Amerykańskie władze wielokrotnie i bezskutecznie domagały się od Jugosławii zwrotu szczątków zestrzelonej maszyny. Ich największa ilość znajduje się obecnie w Muzeum Lotnictwa w Belgradzie. Jednak w opinii jego pracowników jest to tylko ok. 75 procent maszyny. Najważniejsze jej części, w tym elementy nowoczesnej elektroniki, znajdują się poza Serbią. Belgradzka prasa spekulowała swego czasu, że znalazły się one w Rosji[11]. Kilka elementów zestrzelonego F-117 przechowuje jako pamiątki płk. Dani oraz mieszkańcy miejscowości Budanovci.

Przypisy

  1. Vega 31: The Loss of F-117A #806 (ang.). W: F-117A: The Black Jet [on-line]. 1 kwietnia 2002. [dostęp 13 lutego 2010].
  2. Lockheed F-117 Nighthawk (pol.). W: Konflikty zbrojne [on-line]. 13 marca 2007. [dostęp 14 lutego 2010].
  3. 3,0 3,1 3,2 Serb discusses 1999 downing of stealth (ang.). W: USA Today [on-line]. 26 października 2005. [dostęp 14 lutego 2010].
  4. Jan Błaszczyk, Krzysztof Sibilski: Niewidzialne samoloty?. Warszawa: Bellona, 1995. ISBN 8311084610. (pol.)
  5. Paweł Aksienow: Ochota na niewidomku (sierbskij opyt). Kak sbit' F-117 staroj sowietskoj rakietoj (ros.). W: Lienta. Ru [on-line]. 23 listopada 2005. [dostęp 14 lutego 2010].
  6. Tak podaje większość źródeł, jednak trajektoria lotu maszyny wskazywała na kurs w kierunku bazy w Spangdahlem (Niemcy) – drugiego miejsca rozlokowania F-117 w Europie w trakcie operacji Allied Force.
  7. Kpt. Zelko służył w 8. eskadrze i leciał na maszynie, na której na ogół latał inny pilot.
  8. Wbrew napisowi widniejącemu na osłonie kokpitu pilotem maszyny nie był kpt. Ken Dwelle.
  9. Christiane Amanpour i in.: NATO air attack shifts, aims at violence inside Kosovo (ang.). W: CNN [on-line]. 27 marca 1999. [dostęp 14 lutego 2010].
  10. Maciej Szopa: Zestrzelić F-117 (pol.). W: Moje opinie [on-line]. 2 maja 2008. [dostęp 13 lutego 2010].
  11. Charles R. Smith: Russia Offers India $8 Billion Weapons Deal (ang.). W: Newmax [on-line]. 12 grudnia 2001. [dostęp 14 lutego 2010].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]