Zgrupowanie Żaglowiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zgrupowanie „Żaglowiec”
21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy” AK
Historia
Państwo Flaga PPP.svg Polskie Państwo Podziemne
Sformowanie 1 sierpnia 1944
Rozformowanie 30 września 1944
Tradycje
Rodowód Rejon 1 Obwodu Żoliborz
Dowódcy
Pierwszy kpt. Marian Kamiński „Jur”, „Ster”, „Żaglowiec”
Działania zbrojne
II wojna światowa (powstanie warszawskie)
Organizacja
Dyslokacja Warszawa
Podporządkowanie 8 Dywizja Piechoty AK im. Romualda Traugutta

Zgrupowanie „Żaglowiec” – konspiracyjne oddziały kadrowe 21 Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy” działające od października 1939. Od 1940 podporządkowane Związkowi Walki Zbrojnej i wcielone jako Rejon I Obwodu Żoliborz ZWZ-AK, kryptonim „1/17”, XXII-21”. Od 1 sierpnia 1944 oddziały walczyły w powstaniu warszawskim jako Zgrupowanie „Żaglowiec”. Od 9 sierpnia do 30 września ponownie jako 21 Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”

Tablica poświęcona pamięci żołnierzy zgrupowania AK „Żaglowiec” umieszczona w miejscu koncentracji oddziałów 1 sierpnia 1944 r. przy ul. Dymińskiej 10

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po kapitulacji Warszawy, na rozkaz dowódcy 21 pułku piechoty płk. Stanisława Sosabowskiego, w połowie października 1939[1]. podjęto działania organizowania pułku w konspiracji[2]. Z uwagi na poszukiwania płk. Sosabowskiego przez Gestapo, zmuszony był do opuszczenia kraju. Przed wyjazdem upoważnił do dalszych działań mjr Stefana Obrębowskiego, dowódcę 3 batalionu pułku, który jednak został zatrzymany w szpitalu i wywieziony do obozu jenieckiego[3]. Działania organizacyjne podjął chor. Stefan Szuba. Początkowo zorganizowano zawiązki trzech kadrowych batalionów.

We wrześniu połowie 1940, struktury pułku zostały podporządkowane dowódcy Obwodu Żoliborz ZWZ mjr Mieczysławowi Niedzielskiemu „Boruta”. Wraz z rozwojem Obwodu, struktury zostały przyporządkowane Rejonowi 1 Obwodu[4]. Dotychczasowe zawiązki batalionów zostały przekształcone w plutony:

  • Pluton 201 – dowódca por. Eugeniusz Muszyński „Paweł”, składał się w większości z pracowników kolei.
  • Pluton 202 – dowódca st. sierż. Tadeusz Magier „Żytomirski”;
  • Pluton 204 – dowódca ppor. Jan Zdziernicki „Bogdan” (aresztowany w 1942), ppor. Wacław Wysocki „Piotr”;
  • Pluton 206 – dowódca ppor. Witold Jabłonowski-Grzymała „Marek”;
  • Pluton 207 dowódca NN „Zdzisław”[4].

Do końca 1941 stan oddziału wynosił 250 żołnierzy[5]. W pierwszej połowie 1942 przydzielono do oddziału pluton młodzieży z organizacji Polska Niepodległa złożonej z młodzieży Bielan i z Marymontu, tworząc Pluton 203 pod dowództwem chor. Michała Hurła „Vis”[5].

Po zmianach w kierownictwie rejonu w 1942, dowództwo oddziałów 25 lipca 1942 objął por. Marian Kamiński „Jur”. W 1943 utworzono dwa nowe plutony:

Na przełomie 1942 i 1943 w skład rejonu włączono pododdział NSZ pchor. Jerzego Lubelskiego „Wojciecha”, który utworzył Pluton 205, oraz sformowano pluton pracowników kolei 210[5].

Organizacja i obsada personalna Zgrupowania 31 lipca 1944[edytuj | edytuj kod]

Oddziały rejonu liczyły łącznie 874 żołnierzy, w tym 32 oficerów, 54 podchorążych, 276 podoficerów, 460 szeregowych i 52 kobiety z WSK. W składzie Zgrupowania 671 żołnierzy stanowiło I rzut, zaś 240 wchodziło w skład oddziałów drugiego rzutu WSOP[6].

Zgrupowanie 31 lipca 1944 posiadało następujące uzbrojenie: 2 granatniki PIAT z 16 nabojami, 1 ckm (1145 naboi), 2 lkm (980 naboi), 52 kb (2598 naboi), 12 pistoletów maszynowych (8323 naboi), 66-669 pistoletów (2360 naboi), 1094 granaty ręczne, 129 butelek z benzyną[7].

Dowództwo Zgrupowania
  • dowódca – kpt. Marian Kamiński „Żaglowiec”;
  • zastępca dowódcy i adiutant – ppor. Stefan Szuba „Leszcz”;
  • lekarz – ppor. Jerzy Szawdyn „Sosna”;
  • p.o. kwatermistrza – chor. Józef Klak „Fenicz”;
  • kapelanks. Stefan Sydry „Karol”;
  • oficer pionierów – st. sierż. Jan Chylak „Olek”;
  • oficer łączności – sierż. pchor. / ppor. Eugeniusz Piotrowski „Gama”;

Poczet dowódcy i kwatermistrzostwo liczył 2 oficerów, 27 podoficerów, 10 szeregowych i 10 kobiet z WSK[6].

Oddziały bojowe
  • Zgrupowanie I – dowódca por. rez. Eugeniusz Muszyński „Paweł”; Zgrupowanie liczyło 101 żołnierzy (w tym 6 oficerów, 1 podchorąży, 56 podoficerów, 35 szeregowych i 3 kobiety z WSK[6].
    • Pluton 201 – dowódca – por. Marian Kowalski „Arnold”;
    • Pluton 210 – dowódca sierż. Edward Knyszewski „Wierny”;
  • Zgrupowanie II – dowódca ppor. Michał Hurła „Vis”; Zgrupowanie liczyło 149 żołnierzy (w tym 2 oficerów, 31 podchorążych, 29 podoficerów, 84 szeregowych i 3 kobiety z WSK[6]. Zgrupowanie posiadało 4 pistolety maszynowe, 17 pistoletów, 23 karabiny, 12 granatników PIAT (16 szt. amunicji), 307 granatów i 25 butelek zapalających[8].
    • Pluton 203 – dowódca por. Adam Szalankiewicz „Kozica”;
    • Pluton 205 – dowódca kpr. pchor. Wojciech Lubelski „Wojciech”;
  • Zgrupowanie III – dowódca ppor. rez. Jan Marczewski „Cap”; Zgrupowanie liczyło 125 żołnierzy (w tym 1 oficera, 9 podchorążych, 18 podoficerów, 89 szeregowych i 8 kobiet z WSK[6].
    • Pluton 207 – dowódca st. sierż. Antoni Bardon „Maj”;
    • Pluton 209 – dowódca st. sierż. Władysław Bożyk „Bondar”;
  • Zgrupowanie IV – dowódca por. Stanisław Witomski „Jacek”; Zgrupowanie liczyło 107 żołnierzy (w tym 2 oficerów, 5 podchorążych, 68 podoficerów, 27 szeregowych i 5 kobiet z WSK[6]. Pluton 208 posiadał 1 lekki karabin maszynowy, 2 pistolety maszynowe, 2 karabiny, 2 pistolety, 91 granatów i 24 butelki zapalające[9].
    • Pluton 206 – dowódca ppor. Witold Jabłonowski „Marek”
    • Pluton 208 – dowódca – por. Stanisław Witomski „Jacek”

oraz podległe dowództwu:

  • Pluton 202 CKM – dowódca ppor. Tadeusz Magier „Żytomirski”; Pluton liczył 25 żołnierzy, w tym 1 podchorążego, 12 podoficerów i 12 szeregowych[6]. Dowódca 1 drużyny – plut. Franciszek Malanowski „Kruta”
  • Pluton 204 – dowódca ppor. Wacław Wysocki „Piotr”; Pluton liczył 35 żołnierzy, w tym 1 oficera, 3 podchorążych, 14 podoficerów, 16 szeregowych i 1 kobieta z WSK[6]. Pluton posiadał 1 pistolet maszynowy, 6 karabinów, 10 pistoletów, 71 granatów i 25 butelek zapalających[10]
  • Pluton Łączności – dowódca sierż. pchor./ppor. Eugeniusz Piotrowski „Gama”; Pluton liczył 27 żołnierzy, w tym 1 podchorąży, 4 podoficerów, 19 szeregowych i 3 kobiet z WSK[6].
  • Pluton Pionierów – dowódca st. sierż. Jan Chylak „Olek”. Pluton liczył 16 żołnierzy, w tym 6 podoficerów, 5 szeregowych i 5 kobiet z WSK[11][6].
Zgrupowanie WSOP „Niagara”
  • dowódca zgrupowania – kpt. Nikita Szaleńczak-Jurczenko „Sokół”;
  • zastępca dowódcy – ppor. Władysław Jasiński „Topór”;
  • Pluton 280 – dowódca ppłk st. spocz. art. Tadeusz Leon Scheybal;
  • Pluton 281 – dowódca por. rez. kaw. Stanisław Drozdowicz „Jastrzębiec”;
  • Pluton 282 – dowódca por. Władysław Jasiński „Topór”;
  • Pluton 283 – dowódca ppłk. st. spocz. piech. Wiktor Drobyszewski „Nos”;
  • Pluton 284 – dowódca por. NN „Śmiały”;
  • Pluton 285 – dowódca NN „Strzemię”;
  • Pluton 286 – dowódca ppłk. NN „Doliwa”;

Oddziały WSOP liczyły 195 żołnierzy, w tym 18 oficerów, 3 podchorążych, 21 podoficerów, 139 szeregowych i 14 kobiet z WSK, natomiast plutony Użyteczności Publicznej liczyły 45 żołnierzy, w tym 21 podoficerów i 24 szeregowych[6].

Zadania na godzinę „W”[edytuj | edytuj kod]

Dla zgrupowania ustalono następujące bojowe zadania w godzinie „W”:

  • Plutony 201 i 210 kolejowe, miały opanować Dworzec Gdański – miejsce koncentracji przy ul. Inflanckiej w betoniarni za Dworcem[12]. Po zdobyciu dworca, oddziały miały obsadzić urządzenia stacyjne, a następnie nawiązać łączność ze stacją towarową Warszawa Praga. Po wykonaniu tych zadań miało nastąpić wydzielenie parowozu z kilkoma pustymi lorami do dyspozycji pododdziałów walczących z oddziałami w Instytucie Chemicznym, oraz drugiej do wsparcia walczących o Fort Bema w 4 Rejonie[13].
  • Plutony 203 i 205 miały zaatakować Bramę nr 2 Cytadeli Warszawskiej – miejsce koncentracji przy ul. Krajewskiego i ul. Dymińskiej;
  • Plutony 207 i 209 miały zdobyć Fort Traugutta i Fort Legionów – miejsce koncentracji w rejonie ul. Krajewskiego;
  • Pluton 202 miał wesprzeć ogniem karabinów maszynowych natarcie na Cytadelę i Fort Traugutta – miejsce koncentracji w rejonie ul. Krajewskiego;
  • Pluton 204 miał opanować most kolejowy przy Cytadeli – miejsce koncentracji w rejonie ul. Krajewskiego;
  • Plutony 206 i 208 miały zaatakować Instytut Chemii – miejsce koncentracji ul. Wyspiańskiego;
  • Pluton saperów otrzymał zadanie zniszczenia podstacji telefonicznej i wysadzenia mostu kolejowego przy ul. Krajewskiego[12].

Udział w powstaniu warszawskim[edytuj | edytuj kod]

1 sierpnia o godz. 17 oddziały zgrupowania przystąpiły do realizowania działań. Zgrupowaniem dowodził chor. Szuba "Leszcz", z uwagi na fakt odcięcia dowódcy zgrupowania od oddziałów. Plutony 201 i 210 zdobyły bunkier przy Dworcu Gdańskim, jednak wskutek przeważających sił niemieckim. oddziały zostały rozbite, zaś niedobitki wycofały się w stronę Starego Miasta. Zginał m.in. dowódca plutonu 210[14]. W tym samym czasie na Fort i Park Traugutta uderzyły plutony 207 i 209. Oba plutony zostały zatrzymane przez ogień nieprzyjaciela i praktycznie przestały istnieć (z plutonu 209 zostało zaledwie 4 żołnierzy). Do fosy fortecznej dotarła jedynie jedna drużyna dowodzona przez plut. pchor. Henryka Borkowskiego "Beton" uzbrojona jedynie w 64 granaty. Drużyna wycofała się dopiero w nocy ok. godz. 1.00[14]. NPlutony 206 i 206 nie podjęły działania ataku na Instytut Chemiczny w względu na minimalne stawiennictwo[14]. W tym samym czasie pluton 204 wyruszył z ul. Krajewskiego celem zdobycia mostu kolejowego. Od razu znalazł się w ogniu nieprzyjaciela z Cytadeli. Po wyruszeniu innych oddziałów na Cytadele udało się im wycofać na stanowiska wyjściowe[15]. Ok. 17.30 ruszył atak Plutonów 203 i 205 na Bramę nr 2 Cytadeli, wspierany ogniem Plutonu 202. jednka nie udało się sforsować bramy. Ranny został dowódca chor. Szuba "Leszcz"[15]. Ok. 23 zanikła działalność bojowa obu stron. W nocy żołnierze zgrupowania wraz z innymi oddziałami Obwodu Żoliborz wycofali się z Warszawy w stronę Puszczy Kampinoskiej. Na Zoliborzu pozostała jedynie drużyna pchor. Borkowskiego "Beton", która przyłączyła się do oddziału rtm. Rzeszotarskiego "Żmija".

W nocy z 4 sierpnia oddziały powróciły na Żoliborz. Zgrupowanie w składzie 138 osób (4 oficerów, 17 podchorążych, 38 podoficerów, 64 szeregowych i 15 kobiet), objęły odcinek południowy obejmujący: domy przy al. Wojska Polskiego 29 i 31, gmach "Poinatówki" oraz ul. gen.Zajączka do wylotu ul. Czarnieckiego (Pluton 202), barykadę przy ul. Mierosławskiego-Czarnieckiego i dozorowanie wschodniej storny Żoliborza oficerskiego (Pluton 204) odcinek od ul. Czarnieckiego-Zajączka do ul. Skwarczyńskiego włącznie w kierunku Dworca gdańskiego i Cytadeli. Oddział WSOP kpt. "Sokoła" obszadził budynek "PAST-y" przy ul. Felińskiego 39[16].

9 sierpnia 1944 Zgrupowanie ujawniło się jako 21 Warszawski Pułk Piechoty "Dzieci Warszawy"[17].

Znaczącym wysiłkiem bojowym „Żaglowca” były dwa, nieudane, nocne natarcia na Dworzec Gdański przeprowadzone z 20 na 21 sierpnia, podczas próby przebicia się oddziałów z Puszczy Kampinoskiej z odsieczą dla upadającego Starego Miasta.

W trakcie powstania zginęło 180 żołnierzy Zgrupowania, 45 zaginęło, zaś 45 było rannych[18].

Przypisy

  1. Stanisław Podlewski: Rapsodia żoliborska. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1979 II wydanie, s. 137.
  2. Lech Karczewski, Eugeniusz Pokrowski: 21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1997, s. 88.
  3. Stanisław Podlewski: Rapsodia żoliborska. Warszawa: Instytut Wydawniczy PAX, 1979 II wydanie, s. 137-138.
  4. 4,0 4,1 Grzegorz Jasiński: Żoliborz 1944. Dzieje militarne II Obwodu Okręgu Warszawa AK w Powstaniu Warszawskim. Pruszków: 2009, s. 72.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Grzegorz Jasiński: Żoliborz 1944. Dzieje militarne II Obwodu Okręgu Warszawa AK w Powstaniu Warszawskim. Pruszków: 2009, s. 73.
  6. 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 Grzegorz Jasiński: Żoliborz 1944. Dzieje militarne II Obwodu Okręgu Warszawa AK w Powstaniu Warszawskim. Pruszków: 2009, s. 73.
  7. Grzegorz Jasiński: Żoliborz 1944. Dzieje militarne II Obwodu Okręgu Warszawa AK w Powstaniu Warszawskim. Pruszków: 2009, s. 103.
  8. Stefan Szuba. Zgrupowanie "Żaglowiec" w przygotowaniu do podjęcia walki w Warszawie 1 VIII 1944. „Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i studia z okresu II wojny światowej”. Tom V, s. 203, 1961. 
  9. Stefan Szuba. Zgrupowanie "Żaglowiec" w przygotowaniu do podjęcia walki w Warszawie 1 VIII 1944. „Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i studia z okresu II wojny światowej”. Tom V, s. 205, 1961. 
  10. Stefan Szuba. Zgrupowanie "Żaglowiec" w przygotowaniu do podjęcia walki w Warszawie 1 VIII 1944. „Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i studia z okresu II wojny światowej”. Tom V, s. 205, 1961. 
  11. Piotr Matusak (pod red.): Powstanie warszawskie 1944. Wybór dokumentów. T. 2 Część 1. Warszawa: Agencja Wydawnicza „Egros”, 2001, s. 242-243.
  12. 12,0 12,1 Lech Karczewski, Eugeniusz Pokrowski: 21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1997, s. 81.
  13. Grzegorz Jasiński: Żoliborz 1944. Dzieje militarne II Obwodu Okręgu Warszawa AK w Powstaniu Warszawskim. Pruszków: 2009, s. 109.
  14. 14,0 14,1 14,2 Lech Karczewski, Eugeniusz Pokrowski: 21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1997, s. 92.
  15. 15,0 15,1 Lech Karczewski, Eugeniusz Pokrowski: 21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1997, s. 93.
  16. Grzegorz Jasiński: Żoliborz 1944. Dzieje militarne II Obwodu Okręgu Warszawa AK w Powstaniu Warszawskim. Pruszków: 2009, s. 195-196.
  17. Lech Karczewski, Eugeniusz Pokrowski: 21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1997, s. 97.
  18. Lech Karczewski, Eugeniusz Pokrowski: 21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1997, s. 151.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Grzegorz Jasiński: Żoliborz 1944. Dzieje militarne II Obwodu Okręgu Warszawa AK w Powstaniu Warszawskim. Pruszków: 2009.
  • Tadeusz Magier, Z walk 21 Pułku Piechoty „Dzieci Warszawy” w czasie powstania warszawskiego, Wojskowy Przegląd Historyczny nr 3 (89) z 1979;
  • Lech Karczewski, Eugeniusz Pokrowski: 21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”. Warszawa: Wydawnictwo „Bellona”, 1997.