Lubelszczyzna
Z Wikipedii
Lubelszczyzna – kraina historyczna w północno-wschodniej Małopolsce, na prawym brzegu Wisły, jej obszar pokrywa się z przedrozbiorowym województwem lubelskim i ziemią stężycką[potrzebne źródło]. Stolicą jest miasto Lublin.
Spis treści |
[edytuj] Geografia
i jej najbliższego sąsiedztwa
[edytuj] Położenie
Lubelszczyzna położona jest w północno-wschodniej Małopolsce, w środkowym i dolnym dorzeczu rzeki Wieprz. Region ze względu na swoją rozległość, można podzielić na kilka mniejszych ziem, które są częściowo od siebie zróżnicowane:
- ziemia lubelska (obejmuje m.in. Lublin, Puławy, Kraśnik, Biłgoraj, Parczew),
- ziemia łukowska[1] (obejmuje m.in. Łuków, Radzyń Podlaski, Siedlce, Kock),
- ziemia stężycka (należąca przed 1793 r. do woj. sandomierskiego - obejmuje m.in. Stężycę, Ryki, Żelechów, Łaskarzew).
Większa część krainy położona jest w obecnym województwie lubelskim. Jej południowe krańce (do okolic rzeki San) leżą w woj. podkarpackim, zaś jej północne (do okolic Siedlec) i zachodnie krańce (do okolic ujścia rzeki Radomki do Wisły) - w woj. mazowieckim.
[edytuj] Granice
Granice Lubelszczyzny w całości pokrywają się z granicami przedrozbiorowego województwa lubelskiego oraz ziemi stężyckiej. Zachodnią granicę krainy stanowi Wisła. Lubelszczyzna graniczy:
- na wschodzie - z ziemią chełmską (Ruś Czerwona),
- na północnym wschodzie - z Polesiem,
- na północy - z Podlasiem,
- na północnym zachodnie - z Mazowszem,
- na zachodzie - z ziemią radomską (również Małopolska),
- na południowych zachodzie - z ziemią sandomierską (również Małopolska),
- na południu - z ziemią przemyską (również Ruś Czerwona),
- na południowym wschodzie - z ziemią bełską (również Ruś Czerwona).
[edytuj] Geografia fizyczna
[edytuj] Ukształtowanie powierzchni
Zobacz więcej w osobnym artykule: Wyżyna Lubelska.
Lubelszczyzna w większości położona jest na Wyżynie Lubelskiej, jednak o południowe jej krańce zahacza Roztocze oraz Kotlina Sandomierska. Ziemia łukowska położona jest na Wysoczyźnie Siedleckiej oraz Równinie Łukowskiej. Wysokość terenu waha się średnio od 100 do 300 m n.p.m.
[edytuj] Geologia
Pod powierzchnią środkowej Lubelszczyzny znajdują się liczne margle, wapienie, opoki oraz piaskowce, pochodzące z mezozoiku. Na północy regionu występują trzeciorzędowe piaski, miejscami żwiry.
Obszar Lubelszczyzny należy do trzech jednostek tektonicznych: na północy znajduje się platforma prekambryjska, środkowy pas to platforma paleozoiczna natomiast na południu znajduje się Zapadlisko Przedkarpackie. Region obfituje w lessy, dzięki którym rozwija się rolnictwo.
[edytuj] Hydrografia
Region w całości położony jest w dorzeczu Wisły. Przez region przepływają ważniejsze rzeki: Wieprz, Bystrzyca, Chodelka, Sanna, Krzna, San (niewielki odcinek na południu), Wisła (stanowi zachodnią granicę krainy). W okolicy Lublina znajdują się obszary intensywnej eksploatacji wód podziemnych. Zasobność wód podziemnych na obszarze Lubelszczyzny jest duża (na zachodzie) oraz średnia (w całości regionu). Wschodni obszar regionu jest zagrożony deficytem wody dla rolnictwa oraz gospodarki komunalnej. W Nałęczowie znajduje się jedyne w regionie uzdrowisko z wodami mineralnymi.
[edytuj] Sieć osadnicza
[edytuj] Miasta
Tabela przedstawia 15 największych pod względem ludności miast, znajdujących się na historycznej Lubelszczyźnie:
| Lp. | Miasto | Liczba mieszkańców[2] |
Ziemia |
|---|---|---|---|
| 1 |  Lublin |
351 806 | lubelska |
| 2 |  Siedlce |
76 939 | łukowska |
| 3 |  Puławy |
49 386 | lubelska |
| 4 |  Świdnik |
40 092 | lubelska |
| 5 |  Kraśnik |
35 731 | lubelska |
| 6 |  Łuków |
30 497 | łukowska |
| 7 |  Biłgoraj |
27 267 | lubelska |
| 8 |  Lubartów |
22 803 | lubelska |
| 9 |  Łęczna |
21 281 | lubelska |
| 10 |  Dęblin |
17 774 | stężycka |
| 11 |  Radzyń Podlaski |
16 058 | łukowska |
| 12 |  Janów Lubelski |
11 958 | lubelska |
| 13 |  Parczew |
10 185 | lubelska |
| 14 |  Poniatowa |
9 722 | lubelska |
| 15 |  Ryki |
9 716 | stężycka |
Z mniejszych, ale jednak ważnych dla Lubelszczyzny miast (z powodów m.in turystycznych i historyczno-kulturowych) należy wymienić szczególnie 
Nałęczów i 
Kazimierz Dolny (patrz: Walory kulturowe), a także 
Kock, 
Annopol, 
Piaski, 
Ostrów Lubelski i 
Frampol.
[edytuj] Miejscowości pozbawione praw miejskich
Ponadto region posiada szereg miejscowości, które w toku historycznych wydarzeń pozbawione zostały praw miejskich, a które są ważne z punktu widzenia historii i kultury regionu. Są to m.in.:
- Zbuczyn (prawa miejskie w latach 1400-1750),
- Stężyca (1330-1869),
- Urzędów (1405-1869),
- Goraj (1405-1869),
- Kamionka (1450-1869/70),
- Zaklików (1565-1869),
- Wąwolnica (1346-1870),
- Kurów (1442-1870),
- Biskupice (1450-1870),
- Łysobyki - obecnie Jeziorzany (1498/1533-1870),
- Maciejowice (1507-1870),
- Czemierniki (1509-1870).
[edytuj] Atrybuty
[edytuj] Nazwa
Lubelszczyzna, jak sama nazwa wskazuje, pochodzi od nazwy jej stolicy – Lublina. Często stosowana jest jako synonim województwa lubelskiego, aczkolwiek nie zupełnie poprawnie. Nazwa Lublin znana jest już od najstarszych zapisków z 1228 (Lublin). Pochodzi ona od nazwy osobowej Lubla utworzonej od imienia Lubomir, poprzez dodanie dawniej pieszczotliwego przyrostka -la. Jedna z legend głosi, że nazwa pochodzi od nazwy ryby lin, którą można spotkać w zalewie Zemborzyckim.[3]
[edytuj] Herb
Herbem ziemi lubelskiej i przedrozbiorowego województwa lubelskiego jest biały jeleń na czerwonym tle ze złotymi rogami, kopytami i koroną zawieszoną na szyi. Herb ten pojawił się około połowy XIV wieku, zaś Jan Długosz w swych Rocznikach wśród chorągwi rycerstwa spod Grunwaldu w roku 1410 wymienia również chorągiew ziemi lubelskiej. Po utworzeniu województwa lubelskiego w 1474 roku herb ten staje się herbem wojewódzkim.[4]
[edytuj] Historia
Zobacz więcej w osobnych artykułach: województwo lubelskie (I Rzeczpospolita), województwo lubelskie (II Rzeczpospolita).
[edytuj] Usamodzielnienie
Historia Lubelszczyzny jako oddzielnego regionu zaczyna się dość późno, bo dopiero w II połowie XV wieku. W 1474 roku, król Kazimierz Jagiellończyk wydzielił z województwa sandomierskiego nowe – województwo lubelskie. Województwo lubelskie posiadało dwóch senatorów: wojewodę i kasztelana lubelskiego. Sejmiki odbywały się w Lublinie. Województwo podzielone było na trzy powiaty: lubelski, urzędowski oraz łukowski.
[edytuj] Rozkwit
W wiekach XV-XVI kraina przeżywała rozkwit, dzięki szlakowi handlowemu znad Morza Czarnego na zachód Europy, czego efektem jest lubelskie Stare Miasto czy Kazimierz Dolny. W 1569 w Lublinie zawarto unię lubelską, oraz książę pruski Albrecht Fryderyk Hohenzollern złożył hołd lenny Zygmuntowi II Augustowi. Protestantyzm na Lubelszczyźnie pojawił się dopiero w drugiej połowie XVI w., jednak ten region Polski szybko stał się jednym z najważniejszych ośrodków kalwinizmu i arianizmu aż do połowy XVII w., kiedy zwyciężyła kontrreformacja. Działała tu jedna z ważniejszych gmin braci polskich, której przedstawicielem był Jan Niemojewski, a ministrem zboru Marcin Czechowic.
[edytuj] Upadek
W połowie XVII wieku region uległ zniszczeniu w wyniku wojen (najazdy kozackie, potop szwedzki) oraz epidemii. Wiele miast zostało wyludnionych, na miejsce ludności polskiej, właściciele miast sprowadzali Żydów.
[edytuj] Wojny
Na skutek wojen i powstań kozackich region podupadł, a zabudowa miast była uboga. Po III rozbiorze w 1795 Lubelszczyzna znalazła się pod panowaniem Austrii. W 1809 region został włączony do Księstwa Warszawskiego. W 1815 znalazło się w Królestwie Kongresowym w zaborze rosyjskim, w 1837 Lublin został stolicą guberni.
W 1877 zbudowano pierwsze połączenie kolejowe. Podczas I wojny światowej rosyjski odwrót i zajęcie regionu przez wojska niemieckie i austro-węgierskie w lecie 1915 ostatecznie zakończyło rosyjskie rządy na Lubelszczyźnie.
[edytuj] Kultura
Ta sekcja jest zalążkiem. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
[edytuj] Gospodarka
[edytuj] Rolnictwo
W regionie przeważa uprawa pszenicy oraz buraków cukrowych, szczególnie na glebie obfitującej w less. W okolicy Lublina oraz Puław ludność wiejska zajmuje się ogrodnictwem i sadownictwem. Na północy Lubelszczyzny uprawiane jest żyto oraz ziemniaki. Na wschodzie krainy znajdują się uprawy lnu i konopi, chmielu oraz tytoniu. W regionie hoduje się dużo bydła oraz świń. Warunki dla rolnictwa na Lubelszczyźnie są korzystne oraz bardzo korzystne w okolicy Lublina.
[edytuj] Przemysł
Zobacz więcej w osobnym artykule: Zagłębie lubelskie.Na Lubelszczyźnie dominuje przemysł metalowy i maszynowy oraz włókienniczy i skórzany. W Puławach silnie rozwinięty jest przemysł chemiczny. W kilku ośrodkach miejskich pozycje pierwszorzędną zajmuje produkcja żywności m.in. w Milejowie, Lublinie oraz Łukowie. W Lublinie istnieje ponadto przemysł samochodowy. W energię elektryczną zaopatrują mieszkańców Lubelszczyzny dwie elektrownie cieplne o mocy poniżej 500 MW w Puławach i stolicy regionu – Lublinie. Na terenie krainy znajduje się jedno z największych polskich złóż węgla kamiennego – Zagłębie lubelskie. Działa tu spółka Lubelski Węgiel "Bogdanka" SA posiadająca jedną kopalnię. Powstała w styczniu 1975 roku jako Przedsiębiorstwo Państwowe pod nazwą Kopalnie Lubelskiego Zagłębia Węglowego.
[edytuj] Usługi
Centrum usługowym regionu jest jego stolica Lublin. Powyżej 60% ludności miasta zatrudniona jest w usługach. W Lublinie na wysokim poziomie rozwinięte jest szkolnictwo wyższe. Znajduje się tutaj Katolicki Uniwersytet Lubelski oraz Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej. W mieście rozwinięte są usługi finansowe oraz kulturalne. W mniejszych miastach w usługach zatrudniona jest około połowa mieszkańców.
[edytuj] Turystyka
_01.jpg)
[edytuj] Walory przyrodnicze
Stopień urozmaicenia krajobrazu na większej części Lubelszczyzny jest średni. Swój początek ma tutaj Szlak Roztoczański, przy którym znajdują się wąwozy lessowe. Wąwozy lessowe znajdują się także w okolicy Kazimierza Dolnego.
[edytuj] Lasy
Na terytorium całej Lubelszczyzny dominującym gatunkiem drzew jest sosna. Na wyżynie można spotkać liczne dęby oraz drzewa liściaste twarde. Przez południe regionu przebiega Puszcza Solska, na której rosną nieliczne w regionie jodły. Lesistość na Lubelszczyźnie waha się od 10% na północy do 30% na południu regionu.
[edytuj] Obszary chronione
Lubelszczyzna jest terenem, na którym znajdują się liczne parki krajobrazowe: Kozłowiecki, Kazimierski, Wrzelowiecki, "Lasy Janowskie", Krzczonowski, Nadwieprzański, oraz część "Pojezierza Łęczyńskiego", w których znajdują się rezerwaty florystyczne i leśne. Szczególnie w południowej oraz środkowej części krainy znajduje się wiele obszarów chronionego krajobrazu oraz otulin parków krajobrazowych. Z kolei brakuje na Lubelszczyźnie parków narodowych.
[edytuj] Walory kulturowe
Lubelszczyzna jest bardzo urozmaiconym kulturowo regionem. Szczególnie środkowa część krainy, na której znajdują się miejscowości szczególnie atrakcyjne turystycznie:
- Puławy – Burzliwe dzieje miasta pozostawiły po sobie liczne zabytki. W zasadzie wszystkie znajdują się w kompleksie pałacowo-parkowym, leżącym w pobliżu skarpy wiślanej. Najbardziej okazały jest Pałac Czartoryskich, wzniesiony pierwotnie przez Lubomirskich według barokowego projektu Tylmana z Gameren w latach 1676-1679. Pałac otacza park krajobrazowy. Najciekawsza budowla znajdująca się w parku to Świątynia Sybilli, wybudowana w latach 1798-1801 według projektu Aignera na wzór antycznej świątyni Westy w Tivoli pod Rzymem. Niedaleko Świątyni Sybilli znajduje się Domek Gotycki, wybudowany w latach 1800-1809 również według projektu Aignera, otwarty z okazji pobytu w Puławach Józefa Poniatowskiego.
- Kozłówka – zespół pałacowo-parkowy rodziny Zamoyskich. Pałac zbudowany został w latach 1736-1742 przez wojewodę chełmińskiego Michała Bielińskiego, zaprojektowany prawdopodobnie przez włoskiego architekta Józefa II Fontanę, który realizował barokowy schemat "entre cour et jardin" (między dziedzińcem a ogrodem).
- Kazimierz Dolny – miasto z dużą koncentracją zabytków: kościół farny św. Jana Chrzciciela i św. Bartłomieja – zbudowany w latach 1586-1589, z manierystycznym i barokowym wyposażeniem oraz z jednymi z najstarszych zachowanymi w Polsce organami w modrzewiowej oprawie (1620 r.), zamek (ruiny zamku dolnego z XVI wieku), kościoły oraz kamienice z XV, XVI oraz XVII wieku.
- Lublin – stolica regionu, miasto z dużą koncentracją zabytków. Zamek z Kaplicą Zamkową. Kamienice staromiejskie, kościoły, ratusz oraz bramy miejskie z XIV, XV, XVI, XVII oraz XVIII wieku.
- Majdanek – niemiecki obóz koncentracyjny oraz jeniecki w Lublinie, funkcjonujący w latach 1941-1944.
[edytuj] Przypisy
- ↑ Ziemię łukowską wraz z kilkoma okolicznymi miastami (np. Parczewem) powszechnie uznaje się za Podlasie Południowe, co czasem rodzi spory o przynależność historyczno-kulturową tych ziem. Genezy tego należy szukać w XIX wieku, kiedy to w 1816 roku utworzono na tych obszarach (na bazie departamentu siedleckiego z czasów Księstwa Warszawskiego) województwo podlaskie ze stolicą w Siedlcach, wychodząc tym samym daleko na południe poza tradycyjne Podlasie. Przemianowana w 1837 roku na gubernię, jednostka ta istniała do roku 1844.
- ↑ Wg GUS z 31 grudnia 2007 r.
- ↑ Legendy lubelskie: http://www.um.lublin.pl/um/index.php?t=200&id=41882
- ↑ Więcej na temat herbu: http://www.lubelskie.pl/um/herb.php
[edytuj] Źródła
- Atlas historyczny dla klasy IV, Warszawa 1994
- Atlas geograficzny – liceum. Świat. Polska", Warszawa 2004
- Grażyna Okła, Mała Ojczyzna Świętokrzyskie, Kielce 2002
- Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski, Kraków 1903
