Ziemia sandomierska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Polska za czasów Władysława I Łokietka

Ziemia sandomierska (łac. Terra Sandomiriensis) – polska jednostka terytorialna, położona między Pilicą a Wisłą oraz między Sanem a Dunajcem. Od średniowiecza wraz z ziemią krakowską tworzyły tzw. Małopolskę. Zakres obszarowy ziemi sandomierskiej zmieniał się wydzielając ziemię lubelską, ziemię łukowską, a w 1568 r. ziemię stężycką. Główna część obszaru została włączona w XIV wieku do województwa sandomierskiego.

Głównymi ośrodkami ziemi sandomierskiej były Sandomierz i Wiślica, których rejony podlegały prężnemu osadnictwu z dominującym udziałem handlu i rolnictwa[1].

Razem z ziemią krakowską spinała w jedną całość Małopolskę. Odrębność ziemi sandomierskiej podkreślono w testamencie Bolesława Krzywoustego, czyniąc ją jedną z dzielnic.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Polska za czasów Kazimierza II Sprawiedliwego
 Osobny artykuł: Książęta sandomierscy.

W 1138 r. rozpoczął się okres rozbicia dzielnicowego. Wg ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego ziemia sandomierska miała przypaść Henrykowi Sandomierskiemu. Jednakże z powodu jego małoletności tymczasowo władał nią senior Władysław II Wygnaniec. W 1146 r. w wyniku wojny seniora z juniorami, buntu możnych w całym państwie ziemię sandomierską przejął Henryk Sandomierski. Książę zginął w 1166 r. w zasadzce podczas wyprawy na Prusów. Henryk nie był żonaty i nie pozostawił potomstwa. Całość swojego dziedzictwa zostawił najmłodszemu bratu, nieposiadającemu jeszcze własnej dzielnicy Kazimierzowi II Sprawiedliwemu. Ostatnia wola Henryka została wykonana tylko częściowo. O losach księstwa sandomierskiego wiemy dzięki dokumentowi z 31 grudnia 1167 roku w którym zapisano

Quote-alpha.png
Roku 1166. Podczas panowania najjaśniejszego księcia Bolesława, Mieszka, Kazimierza umarł bez dziedzica czwarty ich brat książę Henryk. Ziemie jego zostały podzielone zostały na trzy części. Okazalsza część i siedziba jego władztwa, to jest Sandomierz przypadła starszemu bratu Bolesławowi. Także w tym roku i w tym samym dniu umarł w Chrystusie Mateusz błogosławionej pamięci biskup krakowski[2].

Zatem w 1166 r. Wiślica dostała się Kazimierzowi, Sandomierz – Bolesławowi, trzecia bliżej nieznana Mieszkowi III.

Na rok przed śmiercią Bolesława w 1172 r. doszło też do próby buntu części panów niezadowolonych ze zbyt silnych rządów seniora. Buntownicy na tron w Krakowie zaprosili wtedy księcia wiślickiego Kazimierza II Sprawiedliwego – przejął wtedy też należny Sandomierz. W 1173 r. Mieszko III Stary oddał Kazimierzowi resztę obszaru ziemi sandomierskiej przyznanego przez testament Henryka Sandomierskiego.

Po śmierci Kazimierza II od 1194 r. władzę nad jego dziedzictwem (w tym ziemią sandomierską) mieli regenci małoletnich Leszka i Konrada – biskup krakowski Gedko, wojewody Mikołaj Gryfita i matka książąt Helena. Ok. 1200 r. bracia podzielili się ojcowizną i ziemia sandomierska przypadła Leszkowi Białemu.

W 2. połowie 1289 r. Władysław I Łokietek zdołał umocnić swoje panowanie w ziemi sandomierskiej[3].

Władysław I został wyparty z ziemi sandomierskiej w 1292 r. przez Wacława II. W 1304 r. Władysław I Łokietek opanował gród w Wiślicy, a po śmierci Wacława II objął znów ziemią sandomierską.

Podziały ziemi[edytuj | edytuj kod]

W XIII wieku z ziemi sandomierskiej zaczęły wydzielać się ziemia lubelska i ziemia łukowska. W XIV wieku z tych 3 ziem utworzono województwo sandomierskie. W 1474 r. wraz z ziemią lubelską i łukowską wydzielono województwo lubelskie.

W 1568 r. w obrębie województwa sandomierskiego ustanowiono ziemię stężycką, obejmującą tereny na wschodnim brzegu Wisły. Tak okrojona ziemia sandomierska funkcjonowała zwyczajowo do sejmu grodzieńskiego w 1793 r., kiedy były plany ustanowienia ziemi chęcińskiej i radomskiej.

Kasztelanie[edytuj | edytuj kod]

Za czasów Władysława I Łokietka po zjednoczeniu jego państwa w rozległej ziemi sandomierskiej funkcjonowało 12 kasztelani: w Łukowie, Lublinie, Sieciechowie, Radomiu, Skrzynnie, Żarnowie, Małogoszczy, Czechowie, Wiślicy, Połańcu, Zawichoście i Sandomierzu[4].

Od XIV wieku kasztelani tracili na znaczeniu na rzecz powstających urzędów starosty grodowego, a w miejsce kasztelanii zaczęły pojawiać się nowe jednostki – powiaty[4].

W czasach Kazimierza III Wielkiego w ziemi sandomierskiej było 11 kasztelani, z których do 2. połowy XV wieku pozostało 8 kasztelani: jednej dużej – sandomierskiej i 7 małych: wiślickiej, radomskiej, żarnowskiej, zawichojskiej, małogojskiej, połanieckiej i czechowskiej[4].

Herb[edytuj | edytuj kod]

Herb ziemi sandomierskiej w tarczy hiszpańskiej

Jan Długosz zawarł opis herbu ziemi sandomierskiej w dziele z lat 1464–1480, gdzie napisał:

 Jan Długosz w łacinie[5]
Sandomiriensis terra tercia in ordine, que tres pro prima parte barras glaucas et rubeas portat, in secunda triplicem ordinem stellarum, et qoulibet ordine quatuor stellas, in campo celestino defert.

Herbu tego następnie używało województwo sandomierskie. Obecnie elementy herbu zostały umieszczone w herbie woj. świętokrzyskiego.

Nawiązania[edytuj | edytuj kod]

Na przestrzeni wieków tworzono jednostki administracyjne nawiązujące do historycznej ziemi sandomierskiej:

W 1939 r. planowano utworzenie województwa sandomierskiego w II Rzeczypospolitej.

Obecnie w języku potocznym Ziemia Sandomierska oznacza najbliższy obszar miastu Sandomierz, którego termin ma znaczenie wyłącznie geograficzne, nawiązujące do historycznej ziemi sandomierskiej, następnie do województwa sandomierskiego z Rzeczypospolitej Obojga Narodów czy też rzymskokatolickiej diecezji sandomierskiej.

Do terenu powiatu sandomierskiego nawiązuje Stowarzyszenie Lokalna Organizacja Turystyczna „Partnerstwo Ziemi Sandomierskiej” w Sandomierzu[6] oraz wydawany w Sandomierzu magazyn społeczno-historyczny Ziemia Sandomierska.

W 2010 roku z inicjatywy biskupa sandomierskiego doszło do podpisania porozumienia władz miast Sandomierza, Tarnobrzega, Stalowej Woli i Niska. Koncepcja taka nawiązuje do idei województwa sandomierskiego z czasów II Rzeczypospolitej i do Centralnego Okręgu Przemysłowego.[potrzebne źródło]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Henryk Stawicki, Jerzy Pająk: Ziemia Sandomierska - przykład regionu historycznego - propozycje i próby przekształceń. W: red. nauk. Hanna Ademczewska: Uwarunkowania historyczno-kulturowe współczesnej organizacji przestrzennej państwa : seminarium Komitetu Urbanistyki i Architektury Polskiej Akademii Nauk. Kielce: Kieleckie Towarzystwo Naukowe, 1993, s. 23.
  2. Cytat z: A. Teterycz-Puzio, Henryk Sandomierski, Kraków 2009, s. 120.
  3. Aleksander Swieżawski: Przemysł II Król Polski, Warszawa 2006, s. 131.
  4. 4,0 4,1 4,2 Jerzy Z. Pająk: Dzieje podziałów administracyjnych a granice regionu świętokrzyskiego. W: red. Jacek Wijaczka: Region świętokrzyski. Mit czy rzeczywistość? Materiały konferencji naukowej Kielce, 23 maja 2001. Kielce: Takt, 2001, s. 51–55. ISBN 83-87850-16-0.
  5. Insigniorum clenodiorum Regis et Regni Polonie descriptio. W: Jan Długosz: Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego wydał dr. Z. Celichowski. Poznań: 1885, s. 15-16.
  6. Przykład użycia terminu w tym znaczeniu: Stowarzyszenie Lokalna Organizacja Turystyczna, Partnerstwo Ziemi Sandomierskiej w Sandomierzu, Zadanie nr II. 2.2, Analiza stanu infrastruktury turystycznej na terenie ZSROW, s. 37 [1].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]