Ziemniak
| Ziemniak | |
|---|---|
_Nicola.jpg) |
|
| Systematyka[1] | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | rośliny |
| Klad | rośliny naczyniowe |
| Klad | Euphyllophyta |
| Klad | rośliny nasienne |
| Klasa | okrytonasienne |
| Klad | astrowe |
| Rząd | psiankowce |
| Rodzina | psiankowate |
| Rodzaj | psianka |
| Gatunek | psianka ziemniak |
| Nazwa systematyczna | |
| Solanum tuberosum L. Sp. pl. 1:185. 1753[2] |
|
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|
Ziemniak, kartofel, psianka ziemniak (Solanum tuberosum L.) – gatunek byliny należący do rodziny psiankowatych. Nazwa ”ziemniak” odnosi się zarówno do całej rośliny, jak i do jej jadalnych, bogatych w skrobię bulw pędowych[3], z powodu których gatunek jest uprawiany na masową skalę[4]. Roślina wywodzi się z Andów, gdzie udomowiono ją ok. 8 tysięcy lat temu[5]. Ziemniak został przywieziony do Europy w końcu XVI wieku, w ciągu następnych stuleci stał się integralną częścią wielu kuchni z całego świata. Obecnie jest czwartą pod względem produkcji rośliną uprawną (po pszenicy, ryżu i kukurydzy)[6].
W stanie dzikim rozmaite gatunki psianek podobnych do ziemniaka występują w obu Amerykach, od Stanów Zjednoczonych po Urugwaj[7]. Pierwotnie wierzono, że ziemniaka udomowiono niezależnie w wielu kulturach[8], jednak nowsze badania genetyczne wykazały, że wszystkie odmiany rośliny wywodzą się z gatunku Solanum brevicaule, kultywowanego w dzisiejszym południowym Peru od przynajmniej 7 tysięcy lat[9][10][11]. W wyniku setek lat krzyżowania i sztucznej selekcji do dziś powstało ponad tysiąc odmian uprawnych ziemniaka[10]. Ponad 99% z nich wywodzi swój germplasm od jednej odmiany hodowanej pierwotnie na wyspach Chiloé[12][13].
Po podboju Państwa Inków, Hiszpanie sprowadzili ziemniaki do Europy około 1570 roku[5], skąd żeglarze rozprzestrzenili uprawę rośliny na cały świat. Wprawdzie europejscy rolnicy początkowo byli wobec nowej uprawy sceptyczni (wierzono na przykład, że jedzenie bulw ziemniaka wywołuje trąd), ale do XIX wieku stała się ona podstawą diety milionów mieszkańców kontynentu i nieodzownym elementem wielu kuchni regionalnych[5]. Jej znaczenie wzrosło do tego stopnia, że niektórzy badacze przypisują uprawie ziemniaka dziewiętnastowieczny gwałtowny wzrost populacji Europy[11]. Jednak przestawienie produkcji rolnej wyłącznie na ziemniaki niosło także niebezpieczeństwa. Niska różnorodność genetyczna odmian kultywowanych w Europie spowodowała, że były one znacznie mniej odporne na choroby, niż odmiany i gatunki występujące w Amerykach. W 1845 przywleczona zza oceanu tzw. zaraza ziemniaczana wywołana przez lęgniowce z gatunku Phytophthora infestans zniszczyła w ciągu dwóch lat do 90 procent zbiorów ziemniaka w Irlandii. Doprowadziło to do wielkiego głodu i śmierci około miliona osób. Od tego czasu jednak europejskie odmiany wzbogacono genami odmian z Andów, gdzie w jednej tylko dolinie może rosnąć ich ponad sto, a jedno domostwo zwykle hoduje ich ponad tuzin[14].
Dziś dieta przeciętnego mieszkańca Ziemi zawiera ok. 33 kilogramów ziemniaków rocznie. Lokalne znaczenie ziemniaka jest znacznie zróżnicowane: w Europie bulwy są jednym z podstawowych składników codziennej diety i to tu występuje największa ich produkcja per capita. Jednak w ciągu ostatnich kilku dekad konsumpcja ziemniaków zwiększyła się znacząco także w krajach dotąd niemal ich nie produkujących, szczególnie w Azji Południowo-Wschodniej. Obecnie Chiny są największym na świecie producentem ziemniaków, a wraz z Indiami produkują niemal trzecią część światowych zasobów[15]
Spis treści |
Morfologia [edytuj]
- Łodyga
- Gruba, mięsista, do 100 cm wysokości, wykształca rozgałęzione kłącza (stolony) z podziemnymi bulwami bogatymi w skrobię. Łodyga jest pokryta przylegającymi włoskami.
- Liście
- Przerywanopierzaste, u nasady łatki jajowate lub sercowate.
- Kwiaty
- O zrośniętych płatkach i 5 łatkach, średnicy do 3–4 cm, barwy białej, różowej, błękitnej lub fioletowej. Wewnątrz korony 1 słupek i 5 pręcików zrośniętych w rurkę wokół słupka. Zebrane w dwuszypułowe, pozornie szczytowe skrętki.
- Owoce
- Zielone jagody[4].
- Roślina trująca
- Cały nadziemny pęd (łodyga, liście, kwiaty i owoce) jest trujący. Zawiera trującą solaninę. Powoduje ona poważne zatrucia pokarmowe, wykazuje też działanie rakotwórcze. W celach spożywczych użytkowane są bulwy, które nie zawierają solaniny. Jednakże jeżeli z jakichś powodów (np. w wyniku wypłukania gleby przez ulewne deszcze) były one przez dłuższy czas wystawione na działanie słońca, ich skórka zielenieje i również stają się trujące. Duże stężenie solaniny występuje w kiełkach i oczkach, z których kiełki wyrastają, dlatego powinny być one usuwane przed spożyciem.
Zastosowanie [edytuj]
- Roślina uprawna
- Najwięksi producenci ziemniaków na świecie to Chiny, Rosja i Indie. Roczne zbiory ziemniaka w Polsce to ok. 8,7 mln ton a obszar upraw szacuje się na 490 tys. hektarów (2010 r.).
| Najwięksi producenci ziemniaków (2011)[16] (w tonach) |
|
|---|---|
 Chiny |
88 350 220 |
 Indie |
42 339 400 |
 Rosja |
32 681 500 |
 Ukraina |
24 248 000 |
 Stany Zjednoczone |
19 361 500 |
 Niemcy |
11 800 000 |
 Bangladesz |
8 326 390 |
 Polska |
8 196 700 |
 Francja |
8 016 230 |
 Białoruś |
7 721 040 |
| Łącznie na świecie | 374 382 274 |
- Historia uprawy
- Pierwsze uprawy ziemniaka pojawiły się w czasach prehistorycznych w Ameryce Południowej (środkowe Andy, tereny dawnego peruwiańskiego państwa Inków – Tahuantinsuyo). Do Europy ziemniaki dotarły w XVI wieku, a rozpowszechniły się w XVII w. W XVII i XVIII wieku traktowane były również jako roślina ozdobna. W części Europy, po zauważeniu, że jest bardzo wydajną rośliną uprawną wprowadzano ją do uprawy odgórnymi zarządzeniami (Fryderyk II Wielki w Prusach i Piotr I Wielki w Rosji)[17]. Wykorzystanie ziemniaków znacznie wzrosło po opracowaniu techniki ich magazynowania w kopcach, w których dają się przechowywać aż do wiosny następnego roku.
- Sztuka kulinarna
- Bulwy po poddaniu obróbce cieplnej stanowią cenny pokarm człowieka. Pozostałe części rośliny są trujące. Popularnymi potrawami z ziemniaków są frytki, chipsy i kopytka.
Ziemniak jest też ważną rośliną pastewną, jako gotowany był podstawą tradycyjnej metody żywienia świń. Jest ważną rośliną przemysłową, używa się go do produkcji spirytusu, mączki ziemniaczanej, która jest niemalże czystą skrobią. Mączka ziemniaczana jest produktem używanym do wytwarzania wielu produktów spożywczych i przemysłowych. Ze względu na historię upraw ziemniaka oraz związany z nią udział tej rośliny w ocaleniu przed śmiercią głodową milionów ludzi na świecie, Organizacja Narodów Zjednoczonych ogłosiła rok 2008 Międzynarodowym Rokiem Ziemniaka[18].
Odmiany [edytuj]
W Peru utworzono największy na świecie bank genów ziemniaka. Zdeponowano w nim ponad 10 tysięcy odmian tej rośliny[18].
Polski Krajowy Rejestr zawiera 129 odmian[19] (październik 2011), wśród których dominują odmiany jadalne. Badaniem nowych odmian ziemniaka zajmuje się Instytut Ziemniaka, obecnie wchodzący w skład Instytutu Hodowli i Aklimatyzacji Roślin. Odmiany ziemniaka dzieli się zazwyczaj ze względu na ich termin zbioru (np. średnio wczesne, średnio późne, późne):
- Bardzo wczesne: Krasa, Irys, Gloria, Denar, Berber, Lord, Irga.
- Wczesne: Nora, Augusta, Gracja, Vineta.
- Średnio wczesne: Ibis, Pirol, Żagiel, Satina, Kuba.
- Średnio późne: Bryza, Syrena, Zeus, Jasia, Molli.
- Późne: Uran, Lenino, Bzura, Ślęza, Sonda, Medea.
Nazewnictwo [edytuj]
Gatunek ze względu na swe znaczenie i popularność znany jest w Polsce pod licznymi nazwami lokalnymi:
- barabola – dialekt południowokresowy (Lwów),
- bulba – dialekt południowokresowy (Lwów),
- kompera – język łemkowski,
- kartofel (z niem. Kartoffel) – zwłaszcza etnolekt śląski, ale także w całym kraju,
- pyra – gwara poznańska,
- grula – gwara góralska (wschodnie Podhale),
- bulwa – język kaszubski,
- perka (dawniej) od Peru,
- rzepa – Orawa, zachodnie Podhale,
- swapka – Orawa.
Wartości odżywcze [edytuj]
Wartości odżywcze w 100 g surowych ziemniaków:
- energia:
- białko: 2 g
- węglowodany: 19 g
- tłuszcze: 0 g
- błonnik: 3,1 g
Pomniki ziemniaka [edytuj]
- W Polsce istnieją dwa monumenty poświęcone ziemniakowi:
- w Biesiekierzu,
- w Poznaniu na Łęgach Dębińskich – Pomnik Pyry,
- 25 maja 2008 odsłonięto pomnik ziemniaka w słoweńskiej miejscowości Šenčur (koło Kranj)[20],
- Pomnik ziemniaka istnieje w parku poświęconym tej roślinie w chorwackiej miejscowości Ananova[21],
- Pomnik ziemniaka umieszczony jest w ścianie kościoła w austriackiej miejscowości Prinzendorf[22],
- W Muzeum Ziemniaka w Idaho (USA) znajduje się duży pomnik tej rośliny[23].
- na grobowcu Fryderyka II w Poczdamie zawsze leży kilka kartofli, na pamiątkę faktu, że je sprowadził do Prus
Przypisy
- ↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2011-08-29].
- ↑ Taxon: Solanum tuberosum (ang.). W: Germplasm Resources Information Network (GRIN) [on-line]. United States Department of Agriculture. [dostęp 2011-08-28].
- ↑ Bulwy. Słownik terminów biologicznych PWN. [dostęp 2012-03-07].
- ↑ 4,0 4,1 Zbigniew Podbielkowski: Słownik roślin użytkowych. Warszawa: PWRiL, 1989. ISBN 83-09-00256-4. (Występowanie i charakterystyka ziemniaka)
- ↑ 5,0 5,1 5,2 Jędrzej Winiecki. Bulwa Belzebuba. „Polityka”, 4 listopada 2009. Warszawa: SW Polityka. ISSN 0032-3500.
- ↑ Potatoes – Notes. W: David Rhodes: HORT410 – Vegetable Crops.
- ↑ RJ Hijmans. Geographic distribution of wild potato species. „American Journal of Botany”. 88 (11), s. 2101–12, 2001. Botanical Society of America. doi:10.2307/3558435.
- ↑ University of Wisconsin-Madison (autor zbiorowy). Finding rewrites the evolutionary history of the origin of potatoes. „University of Wisconsin-Madison News”, 2005. Madison: University of Wisconsin.
- ↑ DM Spooner. A single domestication for potato based on multilocus amplified fragment length polymorphism genotyping. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. 102 (41), s. 14694–99, 2005. doi:10.1073/pnas.0507400102.
- ↑ 10,0 10,1 Office of International Affairs, Lost Crops of the Incas: Little-Known Plants of the Andes with Promise for Worldwide Cultivation (1989) [1]
- ↑ 11,0 11,1 John Michael Francis: Iberia and the Americas. ABC-CLIO, 2005. ISBN 1851094261.
- ↑ JS Solis. Molecular description and similarity relationships among native germplasm potatoes (Solanum tuberosum ssp. tuberosum L.) using morphological data and AFLP markers. „Electronic Journal of Biotechnology”. 10 (3), 2007. doi:10.2225/vol10-issue3-fulltext-14.
- ↑ N. Miller: Using DNA, scientists hunt for the roots of the modern potato (ang.). 2008-01-29. [dostęp 2008-09-10].
- ↑ K. Theisen: History and overview. W: World Potato Atlas: Peru [on-line]. 2007-01-01. [dostęp 2008-09-10]. [2]
- ↑ Robert Hijmans. Global distribution of the potato crop. „American Journal of Potato Research”. 78 (6), s. 403–12, 2001. doi:10.1007/BF02896371.
- ↑ Food and Agriculture Organization of The United Nations: FAOstat (ang.). [dostęp 2012-01-15].
- ↑ "Jabłka zaś ziemne, czyli ziemniaki, a po teraźniejszemu kartofle, bądź świeże, bądź stare, w jednej utrzymując się porze, równą też apetytowi sprawują satysfakcją. To z okoliczności związku namieniwszy, przystępuję teraz do czasu, którego się kartofle w Polszcze i gdzie najpierwej zjawiły. Zjawiły się najprzód za Augusta III w ekonomiach królewskich, które samymi Niemcami, Sasami-ekonomistami osadzone były, a ci dla swojej wygody ten owoc z Saksonii z sobą przynieśli i w Polszcze rozmnożyli." [w :] O kartoflach. Jędrzej Kitowicz. Opis obyczajów za panowania Augusta III.
- ↑ 18,0 18,1 Barbara Kaniewska. Diabelskie jabłka z ziemi. „Rzeczpospolita”. Sobota-niedziela, 10-11 listopada 2007 roku. 263 (7860). s. 36.
- ↑ Odmiany wpisane do krajowego rejestru. [dostęp 2011-10-13].
- ↑ sl.krompir.si
- ↑ ananova.com
- ↑ aeiou.iiicm.tugraz.at
- ↑ blackfootchamber.org
Bibliografia [edytuj]
- Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- Anna i Jan Basara: Polska gwarowa terminologia rolnicza. Przygotowanie gleby, uprawa ziemniaków. Kraków: Polska Akademia Nauk, Instytut Języka Polskiego, 1992. ISBN 83-85579-60-5.
Zobacz też [edytuj]
Linki zewnętrzne [edytuj]
