Zośka (gra)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Zośka – gra zręcznościowa polegająca na podbijaniu nogami lotki wykonanej z pęczka kolorowej włóczki obciążonego ołowianym krążkiem.

Lotka[edytuj | edytuj kod]

Jedna z wersji lotki do gry w zośkę

Lotka do gry w zośkę ma formę dość gęstego pęczka kolorowej włóczki, o nitkach równej długości, przymocowanego do ołowianego krążka o grubości kilku i średnicy kilkunastu mm z 2 otworkami. Włóczka przymocowana jest miękkim drutem lub mocną nicią i rozprowadzana koliście[1].

Dawniej do wykonywania zośki wykorzystywano materiał ołowianych krążków służących wraz z odcinkami miękkiego drutu, zwanych potocznie plombami, do plombowania (zabezpieczania przed niekontrolowanym otwarciem) różnego rodzaju pojemników i pomieszczeń.

Wersje gry[edytuj | edytuj kod]

W Polsce grę znano przed II wojną światową. Grupa ludzi ustawiała się w kółku, podbijając zośkę, póki nie upadła na ziemię. Była ona popularna w tej postaci jeszcze w latach pięćdziesiątych i na początku lat sześćdziesiątych XX w.

W innej wersji gry zośkę podbijało się nogą tak, aby upadła w zakreślonym na ziemi kole o średnicy ok. 2,5 metra, bronionym przez przeciwnika. W grze brało udział od 2 do 5 graczy, każdy miał do obrony własne koło. Jeżeli do koła gracza zośka upadła ustaloną liczbę razy – na ogół 6 – gracz ten odpadał z dalszej gry, co trwało aż do wyeliminowania wszystkich graczy.

Innym sposobem gry było podbijanie zośki nie pozwalając na jej upadek na ziemię tak długo jak to było możliwe. Wygrywał gracz, który podbił zośkę największą ilość razy.

Jeszcze inny sposób gry to gra dwóch graczy na bramki odległe o ok. 10-20 metrów. Gracze na zmianę podbijając zośkę (minimum 10 razy) starali się zbliżyć do bramki przeciwnika i z jak najbliższej odległości kopnięciem z powietrza umieścić ją w bramce. Podczas takiej rundy zośka nie mogła upaść na ziemię. Grano do ustalonej liczby goli[2].

Etymologia nazwy i pochodzenie gry[edytuj | edytuj kod]

Wbrew skojarzeniom osób spoza kręgów etymologicznych nazwa zośka nie pochodzi od imienia żeńskiego Zośka (< Zosia < Zofia). Nazwa ta została bowiem przeniesiona (zapewne razem z samą grą) z dialektów polskich na Kresach, a w dialektach tych była zapożyczeniem z dialektów rosyjskich, gdzie wyraz ten brzmi do dzisiaj: zoska (z akcentem na pierwszej sylabie) i nadal oznacza tę samą grę, co w Polsce. W dialektach rosyjskich jest on z kolei adaptacją morfologiczną (dodanie słowiańskiego sufiksu -ka) do wyrazu kałmuckiego zōs 'drobna chińska moneta z nawierconym prostokątnym otworem pośrodku’ (to przez ten otwór przewlekano włóczkę). Tak więc cały rozwój można by podsumować następująco:

(1) kałm. zōs – nazwa monety → (2) ros. zos+ka – nazwa gry → (3) pol. zośka – nazwa gry. Jak widać, na etapie (1) → (2) nastąpiła zmiana fonetyczna [oddanie kałmuckiej samogłoski długiej -ō- przez rosyjskie -o- krótkie akcentowane], morfologiczna [dodanie -ka] i semantyczna [moneta → gra grana tą monetą], na etapie (2) → (3) tylko zmiana fonetyczna [s > ś, przypuszczalnie pod wpływem błędnego etymologicznie skojarzenia z imieniem Zośka].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Anikin A. E.: Ètimologičeskij slovar’ russkich dialektov Sibiri. Zaimstvovanija iz ural’skich, altajskich i paleoaziatskich jazykov, Moskva.
  • Jodłowska M.: O dwóch wyrazach polskich pochodzenia ałtajskiego i ich odpowiednikach wschodniosłowiańskich. – Komorowska, E. / Kozicka-Borysowska, Ż. (ed.): Świat Słowian w języku i kulturze IV: Językoznawstwo, Szczecin 2003: 111-114.
  • Stachowski M.: Uwagi o zapożyczeniach ałtajskich w języku prasłowiańskim i kwestie pokrewne. – Siemieniec-Gołaś E. / Pomorska M. (ed.): Turks and non-Turks. Studies on the history of linguistic and cultural contacts (= Studia Turcologica Cracviensia 10 [2005]): 437-454.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy