Zofia Potocka
Zofia Konstantynowna Glavani primo voto Witt secundo voto Potocka, przedstawiała się także jako Sophie de Tchelitche (Celice) (ur. 12 stycznia 1760 w Bursie, zm. 24 listopada 1822 w Berlinie[1]) – stambulska kurtyzana pochodzenia greckiego, wg legendy niewolnica sułtana, słynna metresa wielu osobistości, szpieg i wreszcie jako polska arystokratka (tytułowana hrabiną) ulubienica europejskich salonów; jedna z najbarwniejszych postaci polskiej historii, do której przeszła jako kobieta słynąca z wyjątkowej urody (La Belle Phanariote), intelektu i licznych romansów. Znana także z przebiegłości i braku skrupułów; prowokująca zazdrość manipulantka.
Na salony weszła jako żona Józefa Witta (1778-1798), a po rozwodzie z nim – jako trzecia żona Stanisława Szczęsnego Potockiego, którego poślubiła 17 kwietnia 1798 r.
Pochodziła z biednej rodziny; matka utrzymywała się ze sprzedaży warzyw. Później lansowano teorię (dziś obaloną), że pochodziła ze zubożałej szlacheckiej rodziny reckiej Celice de Maurocordato. W 12. roku życia została adoptowana przez ciotkę Glavani i nosiła jej nazwisko (jej rzeczywiste nazwisko jest nieznane). Przed przyjazdem do Polski posługiwała się imienim Dudu. W wieku 17 lat została sprzedana przez ciotkę, która była stambulską kurtyzaną, Karolowi Boscampowi-Lasopolskiemu, posłowi nadzwyczajnemu Rzeczypospolitej przy Porcie Ottomańskiej. Do kwietnia 1778 r. pełniła przy nim funkcję oficjalnej metresy. Przez kolejny rok była w Stambule luksusową kurtyzaną.
W styczniu 1779 r. wyruszyła przez Rumunię do Polski do Karola Boscamp-Lasopolskiego, którego żona zmarła w lipcu 1778 r. Boscamp obiecywał jej mariaż z kupcem lwowskim.
14 czerwca w Zienkowicach po pewnych perypetiach potajemnie została żoną Józefa Witta, syna Jana, komendanta twierdzy w Kamieńcu Podolskim. Małżeństwo to było bardzo niedobrane i zawarte wbrew ojcu – świeżo nobilitowanego Józefa. W podróż poślubną państwo Wittowie wybrali się do Warszawy oraz innych dworów europejskich (Niemcy, Belgia, Francja, Austria), budząc wszędzie zachwyt nad niezwykłą urodą pani Wittowej. Została wtedy okrzyknięta najpiękniejszą kobietą Europy, choć była wtedy w zaawansowanej ciąży. 17 października 1781 r. urodził się ich pierwszy syn, Jan de Witte, późniejszy generał rosyjski (drugim dzieckiem był zmarły w dzieciństwie Kornel Józef Stanisław, ur. w 1784 r.). W czasie podróży Zofia została kochanką m.in. hrabiego Prowansji, późniejszego króla Ludwika XVIII i jego brata, hrabiego Artois.
W 1787 r. wyruszyła w podróż do Stambułu, gdzie zastał ją wybuch wojny rosyjsko-tureckiej. Rok później znalazła się w obozie faworyta Katarzyny Wielkiej, księcia Grigorija Potiomkina, którego została metresą (aż do śmierci Potiomkina). Po jego śmierci (1791) na balu imieninowym na cześć Katarzyny II 6 grudnia 1791 (wydanym przez Potockiego) poznała pana na Tulczynie, Stanisława Szczęsnego Potockiego. Zostawszy jego kochanką towarzyszyła mu w latach 90. w podróży po Europie. W 1798 r. Zofia dzięki znacznej pomocy Potockiego rozwiodła się z Józefem Wittem i wyszła za mąż za Szczęsnego Potockiego. Ślub odbył się 17 kwietnia 1798 r. w Tulczynie zarówno w obrządku katolickim, jak i prawosławnym (jako wyraz lojalności wobec carycy Katarzyny). Zofia nim formalnie została żoną Potockiego, urodziła mu trójkę nieślubnych dzieci: Konstantego, Mikołaja i Helenkę, które zmarły w dzieciństwie. Z formalnego związku miała piątkę dzieci: Aleksandra (1798-1868), Mieczysława (1799-1878), Zofię (Kisieliow) (1801-1875), Olgę (Naryszkina) i Bolesława (1805-1893) (który najprawdopodobniej nie był synem Stanisława Potockiego, tylko jego wnukiem ze związku z pasierbem Szczęsnym Jerzym Potockim). Aleksander był wielkim patriotą, młodszy Bolesław ufundował gimnazjum; córki wyszły za mąż za carskich oficerów.
Po uchwaleniu Konstytucji 3 Maja, odwodziła Szczęsnego od współpracy z Rosjanami, namawiała do powrotu do Warszawy, wbrew opinii o jej prorosyjskości.
W myśl polskiego prawa cywilnego ze względu na brak wniesionego posagu przez Zofię niewiele jej się należało w spuściźnie po mężu, którego jedynymi pełnoprawnymi spadkobiercami byli synowie z małżeństwa z Józefiną. Dlatego też sądziła się z dziećmi Józefiny Mniszchówny i udało jej się zatrzymać dla swoich dzieci prawie cały majątek (dzięki wsparciu swojego pasierba Szczęsnego Potockiego, którego była kochanką oraz carskiego gubernatora, Nikołaja Nowosilcowa, którego po śmierci męża została faworytą). Właścicielem rodowego Tulczyna został jej najstarszy syn Aleksander.
W 1820 r. w domu Potockich wybuchł skandal, ponieważ Mieczysław przejął zarząd w Tulczynie, dzięki protekcji na dworze petersburskim. Gdy Zofia została wówczas wyrzucona z Tulczyna i zamieszkała w Humaniu, wyjawiła okoliczności zajścia w ciążę z Mieczysławem, który miał być wynikiem gwałtu zadanego jej przez Caracollę w okolicy Wenecji.
Zofia Potocka zmarła w Berlinie 24 listopada 1822 r. po długiej i ciężkiej chorobie nowotworowej narządów rodnych. Została pochowana w Humaniu tuż obok swojej ukochanej Sofiówki – jednego z piękniejszych w Europie parków założonego specjalnie dla niej (za 15 mln zł) i podarowanego przez zakochanego w niej Potockiego. Jej testament wydziedziczał Mieczysława. W latach 40. XIX w. trumna Zofii została przeniesiona do grobowca w cerkwi w Talnym.
Stanisław Trembecki poświęcił Zofii wiersz "Do pani Wittowej, przejeżdżającej z mężem przez Warszawę do wód spaskich".
[edytuj] Bibliografia
- Łojek J. (1983, wyd. II), Potomkowie Szczęsnego. Dzieje fortuny Potockich z Tulczyna 1799-1921, Lublin, Wydawnictwo Lubelskie, ISBN 8322201192
- Stachniak E. (2007), Ogród Afrodyty, Wydawnictwo: Świat Książki, ISBN 9788324701704
- Łojek J., Dzieje pięknej Bitynki, Wydawnictwo PAX, Warszawa 1982, ISBN 83-211-0337-5
Przypisy
- ↑ Łojek J. (1983, wyd. II), Potomkowie Szczęsnego. Dzieje fortuny Potockich z Tulczyna 1799-1921...
