Zoja Kosmodiemianska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zoja Kosmodiemianska
Зоя Анатольевна Космодемьянская

Tania
Zoja Kosmodiemianska (fotografia sprzed 1941 roku)
Zoja Kosmodiemianska (fotografia sprzed 1941 roku)
czerwonoarmista
Data i miejsce urodzenia 8 września 1923
Osinowyje Gai, (obwód tambowski), Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR
Data i miejsce śmierci 29 listopada 1941
Pietriszczewo, (obwód moskiewski), Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich ZSRR
Przebieg służby
Lata służby 1941
Siły zbrojne Red star.svg Armia Czerwona
Jednostki oddział partyzancki nr 9903
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
Odznaczenia
Złota Gwiazda Bohatera Związku Radzieckiego (ZSRR)
Order Lenina

Zoja Anatoliewna Kosmodiemianska (ur. 8 września 1923, zm. 29 listopada 1941) – radziecka partyzantka, czerwonoarmistka, bohaterka wojny ojczyźnianej 1941-1945. Pierwsza kobieta, która otrzymała tytuł Bohatera Związku Radzieckiego.

Dzieciństwo i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Pochodziła z rodziny prawosławnych duchownych z tradycjami służby cerkwi sięgających kilku pokoleń. Jej dziadek – Piotr Iwanowicz, duchowny miejscowej cerkwi został w sierpniu 1918 bestialsko zamordowany przez bolszewików. Jej ojciec – Anatolij Piotrowicz Kozmodiemianski (pisał się przez "z") studiował w seminarium, którego jednak nie ukończył z powodu jego zamknięcia. Rozpoczął życie świeckie i ożenił się z Lubow Czurikową. W 1929, za opór wobec kolektywizacji, cała rodzina została zesłana na Syberię (według innych źródeł była to dobrowolna ucieczka z obawy przed aresztowaniem). Po roku jednak, dzięki staraniom ciotki Zoi – Oldze, która pracowała w Nakomprosie (ministerstwie oświaty), cała rodzina przyjechała do Moskwy. W 1933 po nieudanej operacji zmarł ojciec Zoi, która wraz z młodszym bratem Aleksandrem została półsierotą. W szkole Zoja była dobrą uczennicą o zainteresowaniach humanistycznych. W październiku 1938 wstąpiła do Komsomołu. Bardzo szybko stała się jego aktywistką i została wybrana grupową, jednak później tej funkcji ją pozbawiono. W rezultacie, jak później wspominała jej matka, nabawiła się choroby nerwowej. W 1940 zachorowała na zapalenie opon mózgowych i przybywała w sanatorium, gdzie nawiązała znajomość z pisarzem Arkadym Gajdarem. W tym samym roku, pomimo absencji, ukończyła Szkołę Średnią nr 201 w Moskwie.

Służba wojskowa[edytuj | edytuj kod]

31 października 1941 Zoja zgłosiła się jako ochotnik-komsomolec do służby w Armii Czerwonej i została żołnierzem grupy zwiadowczo-dywersyjnej, noszącej oficjalnie nazwę: "Jednostka partyzancka nr 9903 sztabu Frontu Zachodniego". Po krótkim przeszkoleniu została w listopadzie 1941 przerzucona w rejon Wołokołamska i koło wsi Obuchowo przekroczyła linię frontu (w nocy 6/7 listopada na odcinku 316 dyw. piechoty). W tym samym miesiącu, na podstawie rozkazu Stalina nr 428 o pozbawieniu armii niemieckiej kwater zimowych i niszczeniu w związku z tym wszelkich osad ludzkich w strefie działań frontowych, oddział Zoi otrzymał zadanie spalenia 10 osad i wsi, w tym wieś Pietriszczewo w okręgu Moskiewskim.

Akcja w Pietriszczewie[edytuj | edytuj kod]

W sile dwóch dziesięcioosobowych grup 18 listopada oddział przystąpił do wykonania zadania. Tuż po rozpoczęciu akcji obie grupy zostały ostrzelane i rozbite pod wsią Gołowkino, 10 km od Pietriszczewa. Niedobitki grupy Zoi – trzy osoby łącznie z nią, 27 listopada dotarły do celu i podpaliły we wsi trzy domy. W rezultacie tych działań jeden partyzant został schwytany, a jeden wycofał się. Zoja pozostała sama i następnego dnia wieczorem ponowiła próbę spalenia wsi. Została zauważona przez jednego z miejscowych gospodarzy Swirydowa – członka powołanej przez okupantów straży wiejskiej (zastrzelonego później przez partyzantów) i schwytana przez Niemców.

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

Pomimo bicia, Zoja nie powiedziała na przesłuchaniu nic poza swoim pseudonimem. Przez kilka następnych godzin, boso i w samej bieliźnie przy mrozie, w asekuracji wartownika, była prowadzana po wsi. Niemcy liczyli, że ktoś z mieszkańców może ją rozpozna lub ona jego i zdradzi to choćby jakimś gestem. Demonstracja ta spotkała się jedynie z wrogą reakcją pogorzelców ze spalonych w dniu poprzednim zabudowań – Soliny i Smirnowej, które obrzuciły ją obelgami i wylały na nią wiadro z pomyjami (obydwie zostały później zastrzelone przez partyzantów).

Następnego dnia o 10.30 rano Kosmodiemianską wyprowadzono na główną ulicę wsi i publicznie powieszono z tabliczką z napisem w języku rosyjskim i niemieckim: "Podpalacz domów". Według świadków do końca zachowywała niezłomna postawę i wykrzykiwała propagandowe frazesy do tłumu oraz groźby pod adresem oprawców. Jej ciało około miesiąca wisiało na szubienicy ku przestrodze i niejednokrotnie było poddawane bezczeszczeniu ze strony przechodzących przez wieś oddziałów niemieckich. W Nowy Rok 1942 roku pijani niemieccy żołnierze zerwali je w końcu ze sznura i po raz kolejny zbezcześcili. To właśnie wtedy (a nie podczas przesłuchania miesiąc wcześniej) odcięto jej bagnetami pierś. Następnego dnia niemieckie dowództwo poleciło mieszkańcom wsi rozebrać szubienicę, a zwłoki pogrzebać pod wsią.

Po wojnie jej ciało zostało pochowane na cmentarzu Nowodziewiczym w Moskwie, gdzie ma piękny pomnik nagrobny.

Kult[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Zoi Kosmodiemianskiej na stacji Partizanskaja moskiewskiego metra

O losie Zoi stało się głośno po artykule Piotra Lidowa pt. Tania opublikowanym w "Prawdzie" w styczniu 1942. W tym samym dniu wieczorem nadano go w ogólnokrajowej audycji radiowej. Jego autor o śmierci partyzantki usłyszał przypadkiem od naocznego świadka, sędziwego mieszkańca wsi Pietriszczewo. Niedługo potem do redakcji dziennika dostarczono kilka fotografii z egzekucji Zoi, znalezionych przy zabitym żołnierzu niemieckim. Gazeta opublikowała wstrząsające zdjęcia i miliony ludzi w ZSRR zaczęły żyć tragiczną historią nastoletniej komsomołki[1]. Miesiąc później, 16 lutego 1942, Zoi został przyznany pośmiertnie tytuł Bohatera Związku Radzieckiego (jako pierwszej kobiecie w historii) i Order Lenina[2]. Bardzo szybko wyrosła na kryształowego bohatera wojny z faszystowskimi Niemcami – symbol bezwzględnego oporu i bohaterskiej walki z najeźdźcą. Po wojnie, używając dzisiejszego języka, stała się ikoną propagandy i kultury masowej najpierw w ZSRR, a następnie dla reszty obozu socjalistycznego. Jej kult urósł do rozmiarów legendy Joanny d'Arc we Francji[3]. Jej imieniem nazwano niezliczone szkoły i ulice, pisali o niej poeci i pisarze, uwieczniali malarze i rzeźbiarze, jej postać występuje w kilku filmach, poświęcono jej muzea (istniejące po dziś dzień), jej imieniem nazwano dwa statki i asteroidę. Jako wzór komunistycznego wychowania dla młodzieży była patronką Komsomołu w czasach ZSRR. Co ciekawe, w PRL poza kręgiem specjalistów – filologów i historyków, mało kto o niej słyszał. Nie posiadała żadnych pomników, szkół ani ulic swojego imienia. Słowem nie wspomina o niej wydana w Polsce Ludowej Encyklopedia II wojny światowej Sobczaka z 1975 i Encyklopedia wojskowa Urbanowicza z lat 1967-1971. Mająca kilka wydań Encyklopedia Popularna PWN poświęca jej krótką, trzyzdaniową notatkę. Najczęściej pisały o niej podręczniki do nauki języka rosyjskiego szkół średnich.

Wraz z pieriestrojką i idącą za nią krytyką systemu komunistycznego w ZSRR nieskazitelny obraz Zoi Kosmodiemianskiej również zaczął budzić wątpliwości. Najpoważniejszym zarzutem wysuwanym wobec niej było oskarżenie o schizofrenię[4]. W 2000 roku rosyjski historyk Konstanty Zalesski w jednej ze swoich prac napisał, że Zoja nie została aresztowana przez Niemców, a schwytana przez miejscowych chłopów, wzburzonych podpaleniem ich gospodarstw. Mieli oni następnie oddać ją w ręce żandarmerii niemieckiej w sąsiedniej miejscowości, ponieważ w Pietriszczewie oddziały niemieckie w ogóle nie stacjonowały. Według Zalesskiego prawie wszyscy mieszkańcy wsi zostali po wyzwoleniu wywiezieni w nieznanym kierunku. Historyk w ogóle podawał w wątpliwość tożsamość powieszonej w Pietriszczewie dziewczyny[3]. Najnowsze doniesienia prasowe o sprawie Zoi Kosmodiemansjkiej podają, że została ona wydana przez dowódcę oddziału, również komsomołca, Wasilija Kłubkowa, który po schwytaniu go przez Niemców zadeklarował współpracę i w zamian za uwolnienie uprzedził ich o powtórnej akcji z 28 listopada. Miał on się do tego przyznać na przesłuchaniu w Smierszu, jednak informacje te trudno już dziś zweryfikować (sam Kłubkow został rozstrzelany za zdradę ojczyzny w kwietniu 1942)[5].

Pamięć[edytuj | edytuj kod]

Pojmanie Zoji Kosmodiemianskiej na znaczku poczty ZSRR z 1942

Zoja Kosmodiemianskaja została uwieczniona:

w literaturze

  • Margaryta Aligier – wiersz pt. Zoja, za który w 1943 autorka otrzymała Nagrodę Stalinowską.
  • Lubow Kosmodiemianska (matka Zoi) – powieść pt. Powiest' o Zoje i Szurie
  • w 1961 Wasilij Kowalewski napisał o niej dwutomową powieść pt. Nie bojsia smierti
  • w 1975 Nikołaj Borysow napisał jej biografię pt. S imieniem Zoi
  • wiersze o Zoi pisali: poeta turecki Nazım Hikmet i chiński Aj Zin.
Zoja Kosmodiemianska na znaczku poczty NRD z 1967

w malarstwie

  • KukryniksyZoja Kosmodiemianskaja (1942-1947)
  • Dymitr Moczalski – Zoja Kosmodiemianskaja (1942-1946)
  • Konstanty Szczekotow – Posliedniaja nocz' (1948-1949)
Pomnik Kosmodiemanskiej w Tambowie

w filmie

w rzeźbie

  • pomnik przy Drodze Białoruskiej k. Pietriszczewa
  • pomnik w Osinowych Gajach – rodzinnej wsi Zoi
  • pomnik na peronie stacji Partizantskaja moskiewskiego metro
  • Pomnik w St. Petersburgu w Moskiewskim Parku Zwycięstwa
  • pomnik w Kijowie na skwerze jej imienia
  • pomnik w Charkowie na Skwerze Zwycięstwa
  • pomnik w Saratowie przy ulicy jej imienia
  • pomnik w Tambowie przy ulicy Zwycięstwa
  • pomnik w Czelabińsku przy ulicy Noworosyjskiej
  • pomnik w Rybińku przy ulicy jej imienia
  • liczne popiersia i tablice pamiątkowe w szkołach jej imienia na terenie kraj o b. ZSRR i państw satelickich.

w muzeach

  • muzea w szkołach: podstawowej w Osinowych Gajach – rodzinnej wsi Zoi oraz szkole nr 201 w Moskwie
  • muzeum we wsi Pietriszczewo – miejscu śmierci Zoi

w astronomii

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Liegiendy Wielikoj Otieczestwiennoj. Zoja Kosmodiemianskaja (ros.). W: SMIru [on-line]. 5 kwietnia 2010. [dostęp 2010-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2005-12-27)].
  2. Gieroi Sowietskogo Sojuza (ros.). W: Diesant biessmiertnych [on-line]. [dostęp 24 kwietnia 1971].
  3. 3,0 3,1 Konstanty Zalesski: Impieria stalina. Biograficzieskij encikłopediczieskij słowar'. Moskwa: Wiecze, 2000. ISBN 5-7838-0716-8.
  4. Aleksandr Żowtis. Zoja Kosmodiemianskaja. Gieroinja ili simwol?. „Argumenty i Fakty”, 1991. Moskwa: ZAO Argumenty i Fakty. ISSN 0204-0476. 
  5. Lota...