Zoogamia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Trzmiel na kwiatku jastrzębca

Zoogamia, zoidiogamia, zwierzęcopylnośćzapylenie przez zwierzęta. W ten sposób zapylanych jest większość roðlin okrytonasiennych oraz część nagonasiennych. Zwykle zapylaczem są owady, ptaki lub ssaki, a tylko niekiedy inne zwierzęta. Jako zapylacza traktuje się gatunki zwierząt uczestniczące regularnie w procesie. Możliwe jest też przypadkowe zapylanie przez inne gatunki[1].

Rośliny wabią zwierzęta zapylające wytwarzając substancje i tkanki o atrakcyjnym smaku. Najczęściej taką substancją jest nektar, rzadziej pyłek lub elementy takie jak włoski jadalne i ciałka odżywcze. Wabienie odbywa się także poprzez wydzielanie substancji zapachowych, na które szczególnie wrażliwe są owady. Znaczenie ma również barwa kwiatu oraz jego forma. Zapach i forma nie muszą być powiązane z pożywieniem, mogą także przypominać kształt i woń partnera płciowego. Kwiaty zapylane przez nietoperze zwykle są białe i kwaśno-zatęchły zapach. Kwiaty zapylane przez ptaki zwykle nie wydzielają woni. Każdy z elementów wabiących może wykazywać zmienność związaną z trybem życia gatunku zapylającego. Kwiaty mogą otwierać się o określonej porze dnia lub nocy, także produkcja nektaru i wydzielanie substancji zapachowych może być zależne od pory dnia[1].

Zwabione zwierzęta przenoszą na swoim ciele pyłek, zapylając kolejno odwiedzane kwiaty[1]. W zależności od tego, jakie zwierzęta biorą udział w zapylaniu, wyróżniane są typy zoogamii:

  • entomogamia, owadopylność – zapylenie przez owady. To najczęściej występujący rodzaj zoogamii. Wśród owadów największą rolę odgrywają pszczoły.
  • ornitogamia – zapylenie przez ptaki.
  • chiropterogamia – zapylenie przez nietoperze. Zjawisko to występuje w krajach tropikalnych i biorą w nim udział niektóre gatunki nietoperzy odżywiających się nektarem kwiatów. Kwiaty (wyłącznie z rodzin Bombaceae i Bignoniaceae) zapylane przez nietoperze nie są barwne, rosną w łatwo dostępnych z lotu miejscach i otwierają się tylko nocą.
  • malakogamia – zapylanie przez ślimaki.

Oprócz tych grup zwierząt w zapylaniu kwiatów biorą też udział niektóre ssaki, takie, jak wiewiórka, torbacze, małpy, gryzonie. Niektóre spośród tych zwierząt odżywiają się częściami kwiatów lub całymi kwiatami i odgrywają pewną rolę w ich zapylaniu, przenosząc pyłek z jednej rośliny na drugą[1].

Ewolucja[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze skamieniałości roślin okrytonasiennych pochodzą z wczesnej kredy[2], a jednoznaczne dowody datowane są na 135 mln lat[3]. Skamieniałości pozwalające poznać budowę kwiatów pochodzą z późnej kredy, około 90 mln lat temu[4][5]. Wśród szczątków kopalnych są gatunki należące do Hamamelidaceae. Współcześnie rośliny należące do rodziny są zarówno wiatropylne, jak i owadopylne. Także budowa kwiatów określona na postawie skamieniałości wskazuje na udział owadów w zapylaniu[5]. Hipoteza, że zapylanie przez owady pojawiło się już we wczesnej kredzie a specjalizacja zwiększała się od połowy kredy jest powszechnie akceptowana. Zarówno obupłciowość, jak i cechy morfologiczne ustalone na podstawie szczątków kopalnych dowodzą istnienia zoogamii już w okresie kredy. Kluczową cechą umożliwiającą zapylanie przez zwierzęta wydaje się być lepkość pyłku i związane z tym tworzenie agregatów. Także szczątki owadów wspierają uznaną hipotezę. Pyłek 22% gatunków okrytonasiennych pochodzących z połowy kredy jest zbity w grudki. Znacznie mniej agregatów pyłku stwierdza się u gatunków okrytonasiennych z wczesnej kredy. Ziarna pyłku roślin zapylanych przez zwierzęta są większe i produkowane mniej licznie niż zapylanych przez wiatr czy wodę. Ich powierzchnia ma bogate urzeźbienie. Porównanie wszystkich cech wskazuje, że już w połowie kredy procent gatunków roślin okrytonasiennych zapylanych przez owady był zbliżony do stanu obecnego[6]. Wczesne etapy ewolucji zapylania przez zwierzęta zwierzęta tworzyły relacje mutualistyczne lub częściowo mutualistyczne. Prawdopodobnie z nich powstały relacje mające charakter oszustwa, w których zapylacz nie otrzymuje nagrody w postaci pokarmu lub schronienia dla potomstwa. Zapylanie bez korzyści dla zapylacza stwierdzono u 7500 gatunków okrytonasiennych, z których dwie trzecie należy do Orchidaceae. Oszustwa mogą polegać na wabieniu samic, które poszukują miejsca do złożenia jaj. Kwiaty roślin wabiących w ten sposób owady mogą przypominać wyglądem i zapachem padlinę, odchody lub owocniki grzybów[7].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Podbielkowski Zbigniew, Podbielkowska Maria: Przystosowania roślin do środowiska. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1992, s. 404-452. ISBN 8302042994.
  2. Coiffard C, Gomez B, Thevenard F. Early Cretaceous angiosperm invasion of Western Europe and major environmental changes.. „Ann Bot”. 100 (3), s. 545-53, 2007. doi:10.1093/aob/mcm160. PMID 17679689 (ang.). 
  3. Feild TS, Arens NC. The ecophysiology of early angiosperms.. „Plant Cell Environ”. 30 (3), s. 291-309, 2007. doi:10.1111/j.1365-3040.2006.01625.x. PMID 17263775 (ang.). 
  4. Gandolfo MA, Nixon KC, Crepet WL. Triuridaceae fossil flowers from the Upper Cretaceous of New Jersey.. „Am J Bot”. 89 (12), s. 1940-57, 2002. doi:10.3732/ajb.89.12.1940. PMID 21665623 (ang.). 
  5. 5,0 5,1 Crepet WL, Nixon KC, Friis EM, Freudenstein JV. Oldest fossil flowers of hamamelidaceous affinity, from the Late Cretaceous of New Jersey.. „Proc Natl Acad Sci U S A”. 89 (19), s. 8986-9, 1992. PMID 11607328 (ang.). 
  6. Hu S, Dilcher DL, Jarzen DM, Winship Taylor D. Early steps of angiosperm pollinator coevolution.. „Proc Natl Acad Sci U S A”. 105 (1), s. 240-5, 2008. doi:10.1073/pnas.0707989105. PMID 18172206 (ang.). 
  7. Jin XH, Ren ZX, Xu SZ, Wang H, Li DZ, Li ZY. The evolution of floral deception in Epipactis veratrifolia (Orchidaceae): from indirect defense to pollination.. „BMC Plant Biol”. 14, s. 63, 2014. doi:10.1186/1471-2229-14-63. PMID 24621377 (ang.).