Zwarcie krtaniowe

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zwarcie krtaniowe
Numer IPA 113
Tekst IPA ʔ
{{{imagesize}}}
Jednostka znakowa ʔ
X-SAMPA ?
Kirshenbaum ?
Przykład dźwięku i

Zwarcie krtaniowe – w fonetyce określenie bezdźwięcznej zwartej spółgłoski krtaniowej. Dźwięk powstaje poprzez zwarcie i rozwarcie strun głosowych (więzadła głosowe) w krtani. Zwarcie utworzone przez struny głosowe zatrzymuje przepływ strumienia wydychanego powietrza. Powietrze jest jednak dalej „tłoczone” przez płuca, więc jego ciśnienie poniżej strun głosowych wzrasta. Po rozwarciu strun głosowych, sprężone powietrze uwalnia się gwałtownie, czemu towarzyszy charakterystyczny „wybuchowy” dźwięk, plozja. W trakcie zwarcia struny głosowe nie mogą drgać, dlatego spółgłoska ta nie ma dźwięcznego odpowiednika.

W alfabecie fonetycznym IPA zwarcie krtaniowe jest oznaczane symbolem [ʔ]

W wielu językach głoska ta nie ma statusu fonemu i pojawia się w nagłosie przed samogłoską, stąd bywa nazywana wstępnym zwarciem krtaniowym. Taka sytuacja występuje w języku polskim, w którym na początku wyrazów przed samogłoską słychać wstępne zwarcie krtaniowe, zwłaszcza gdy wyrazy takie wymawiane są dobitnie (np. wyraźnie zaprzeczenie wyrażone poprzez nie-e, właśnie między pierwszym a drugim e występuje zwarcie krtaniowe), w izolacji lub po pauzie, np. w wyrazach on, ale. Rzadziej wymawiane jest w środku wyrazu, najczęściej na początku morfemu po innej samogłosce, np. u-iścić, za-awansowany, prze-intelektualizowany (granicę morfemów oznaczona dywizem, w wymowie ze zwarciem słychać jakby krótką pauzę). Wprowadzanie zwarcia w innych pozycjach między samogłoskami w wyrazach obcego pochodzenia np. boa, teatr itp. uznawane jest za niepoprawne.

Podobna sytuacja występuje w języku niemieckim, gdzie zwarcie krtaniowe wymawia się przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu (jest to tzw. Knacklaut).

W niektórym dialektach języka angielskiego zwarcie krtaniowe zastępuje inne spółgłoski zwarte, np. fonem /t/ w cockneyu i Estuary English. Inne przykłady języków używających fonemicznego zwarcia krtaniowego to arabski, hebrajski, maltański, czeczeński, inguski, hawajski, samoański, tahitański, klallam czy nahuatl.

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wargowe Przedniojęzykowe Pod­nie‐
bienne
Tylnojęzykowe Gar‐
dłowe
Nagło‐
śnio­we
Krta‐
niowe
Dwu‐
wargowe
War‐
gowo‐
zębowe
Zębowe Dzią‐
sło­we
Zadzią‐
słowe
Re­tro‐
fle­ksyjne
Miękko‐
podnie‐
bienne
Języcz‐
kowe
Nosowe    m    ɱ        n    ɳ    ɲ    ŋ    ɴ  
U
s
t
n
e
Ś
r
o
d
k
o
w
e
Zwarte p b t d ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ   ʡ ʔ  
Szczelinowe ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ ʁ ħ ʕ ʜ ʢ h ɦ
Półotwarte    β̞    ʋ    ð̞    ɹ    ɻ    j    ɰ      
  Drżące    ʙ    r    *    ʀ    *  
Uderzeniowe    *    ѵ    ɾ    ɽ          *  
B
o
c
z
n
e
Boczne szczelinowe ɬ ɮ *    *    *       
Boczne półotwarte    l    ɭ    ʎ    ʟ  
Boczne uderzeniowe      ɺ    *    ʎ̯    ʟ̆    
Podwójna artykulacja i koartykulacja
ʍ w ɥ ɕ ʑ ɧ ɫ
Zwarto-szczelinowe
pf ʦ

ʣ

ʧ

ʤ

ʨ

ʥ

kx
Mlaski
ʘ ǀ ǃ ǂ ǁ  
Glottalizowane: iniektywne
ɓ ɗ ʄ ɠ ʛ  
Glottalizowane: ejektywne