Zwoleń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w Polsce. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Zwoleń
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu
Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Zwoleniu
Herb
Herb Zwolenia
Państwo  Polska
Województwo  mazowieckie
Powiat zwoleński
Gmina Zwoleń
gmina miejsko-wiejska
Data założenia 1425
Prawa miejskie 1425
Burmistrz Bogusława Janina Jaworska
Powierzchnia 15,91[1] km²
Populacja (2009)
• liczba ludności
• gęstość

8048
505,8 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 48
Kod pocztowy 26-700
Tablice rejestracyjne WZW
Położenie na mapie gminy Zwoleń
Mapa lokalizacyjna gminy Zwoleń
Zwoleń
Zwoleń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Zwoleń
Zwoleń
Ziemia 51°21′25″N 21°35′02″E/51,356944 21,583889Na mapach: 51°21′25″N 21°35′02″E/51,356944 21,583889
TERC
(TERYT)
1142136054
Urząd miejski
pl. Kochanowskiego 1
26-700 Zwoleń
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Zwoleń w Wikisłowniku
Strona internetowa

Zwoleńmiasto w Polsce, w województwie mazowieckim, siedziba powiatu zwoleńskiego i gminy Zwoleń. Położone nad rzeką Zwolenką, na Wzniesieniach Południowomazowieckich, historycznie w Małopolsce. Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2].

Według danych z 31 grudnia 2012, miasto miało 8240 mieszkańców[3].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży w południowej części województwa mazowieckiego, we wschodniej części Równiny Radomskiej[4].

Przez miasto przepływa niewielka rzeka Zwolenka, dopływ Wisły.

Historycznie należy do Małopolski. Leżało w ziemi sandomierskiej, następnie w województwie sandomierskim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Zwoleń powstał na gruncie wsi Gotardowa Wola w latach 20. XV w., na mocy przywileju wydanego przez króla Władysława Jagiełłę. Datowane dokumenty lokacyjne z 1425 poświadczają zaawansowany już stopień zasadzenia osady.

Lustracja miasta z 1564 potwierdza ważność szlaku komunikacyjnego biegnącego z Lublina przez Zwoleń do Radomia i Wielkopolski. Ważnym czynnikiem do intensywnego rozwoju miasta było rzemiosło, które już w 1555 otrzymało prawo zrzeszania się w cechy.

W latach 1566-1575 Jan Kochanowski był prebendarzem miejscowej parafii. W wyniku potopu szwedzkiego Zwoleń poniósł ogromne straty materialne i ludzkie, które zaważyły na jego dalszych losach i spowodowały, że miasto nie powróciło już do dawnej świetności. Po upadku insurekcji kościuszkowskiej i III rozbiorze Polski miasto weszło w skład zaboru austriackiego. W 1808 przebywał tu, wraz ze swym sztabem książę Józef Poniatowski. Po likwidacji Księstwa Warszawskiego i utworzeniu w 1815 Królestwa Polskiego, Zwoleń wszedł w jego skład.

Od tego momentu zmienił się ustrój miasta, wprowadzono urząd burmistrza wraz z jego ławnikami. Za udział w powstaniach narodowych władze carskie zdegradowały Zwoleń do miasta osady. Efektem tego był zastój ekonomiczno-gospodarczy. W latach 1870–1925 Zwoleń był osadą miejską w gminie Zwoleń. 10 czerwca 1925 rozporządzeniem Rady Ministrów Zwoleń ponownie został wpisany w poczet miast; jednocześnie rozszerzono jego granice[5].

Nieistniejąca obecnie synagoga w Zwoleniu, która spłonęła po zbombardowaniu miasta przez Niemców we wrześniu 1939

W 1921 w Zwoleniu mieszkało około 8544 osób z czego 3787 Żydów. Do chwili wybuchu wojny liczba żydowskich mieszkańców wzrosła do około 5000[6].

Wybuch II wojny światowej okazał się tragiczny w skutkach, miasto zostało mocno zniszczone[7]. Między innymi spłonęła zabudowa rynku i miejscowa synagoga. Za udział w ruchu oporu (Armia Krajowa i Bataliony Chłopskie) mieszkańcy Zwolenia i okolic trafiali do więzień lub byli rozstrzeliwani w egzekucjach na placu Jana Kochanowskiego, a także ginęli w katowniach gestapo. Po zajęciu miasta przez Niemców, zamieszkujący je Żydzi byli zmuszani do prac porządkowych. Wielokrotnie byli też ofiarami wymuszeń niemieckich żandarmów z Sandomierza[8]. Miały miejsce egzekucje Żydów w radomskim więzieniu za opuszczanie terenu getta w Zwoleniu[9]. W Zwoleniu istniała delegatura radomskiego komitetu Żydowskiej Samopomocy Społecznej[10]. W marcu 1941 do Zwolenia przesiedlono część Żydów z Przytyka[11]. Getto w Zwoleniu powstało w lutym 1942.[12] Było zamieszkane przez około 6000 osób, tak ze Zwolenia jak i Pionek, Garbatki, Gniewoszowa, Sarnowa i Kazanowa. Żydów zmuszano do pracy przy regulacji Wisły oraz wysyłano do obozów pracy w Pustkowie, Skarżysku-Kamiennej i Dęblinie[13]. 18 sierpnia 1942 Niemcy zaczęli zwozić do Zwolenia Żydów z Gniewoszowa, Janowic, Oblas, Pionek i Policzny. Liczba ludności wzrosła do około 9000-11000[14][15]. Zwoleńskie getto zostało zlikwidowane 29 września 1942 r, kiedy około 10 000-10 500 ludzi zostało wywiezionych do obozu w Treblince[15][16]. W czasie wojny Niemcy zniszczyli żydowski cmentarz. Zwoleńscy Żydzi walczyli i ginęli w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR i LWP[17]. Po pewnym czasie od zakończeniu działań wojennych, w czerwcu 1945 w Zwoleniu odnotowano obecność 73 Żydów[18].

Dalsza historia Zwolenia to dźwiganie się z pożogi wojennej. Przykładem tego może być powołanie w pierwszych miesiącach po ustaniu działań wojennych gimnazjum przekształconego później w liceum ogólnokształcące. Uruchomiono również średnią szkołę rolniczą.

30 września 1954 w Zwoleniu został utworzony powiat, który należał do województwa kieleckiego, co podniosło znacznie rangę miasta. Powstały dogodne warunki do rozwoju infrastruktury gospodarczej i przemysłowej. Powstała filia Zakładów Metalowych "Łucznik" oraz Zakłady Mięsne.

W latach 1970-1972 Zwoleń zdobył I miejsce w konkursie "Mistrz Gospodarności". Po likwidacji powiatu 21 sierpnia 1975 gmina i miasto zostają połączone w jedną jednostkę administracyjną i włączone do nowopowstałego województwa radomskiego. W skład gminy weszło 28 okolicznych wsi. Na podstawie ustawy z marca 1990 o terenowej organizacji rządowej 1 sierpnia 1990 został utworzony w Zwoleniu przez Szefa Rady Ministrów Urząd Rejonowy, obejmujący swym zasięgiem 7 gmin w tym miasta Zwoleń i Lipsko. W 1999 Zwoleń stał się siedzibą powiatu obejmującego 5 gmin: gminę Tczów, gminę Kazanów, gminę Przyłęk, gminę Policzna oraz gminę Zwoleń. Powiat wszedł w skład województwa mazowieckiego.

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Zwoleń leży w południowo-wschodniej części województwa mazowieckiego, na skrzyżowaniu drogi krajowej: nr79 WarszawaSandomierzKrakówBytom i drogi krajowej nr12 ŁęknicaŻaryŻagańGłogówLesznoKaliszSieradzPiotrków TrybunalskiRadomPuławyLublinDorohusk, która na odcinku Piotrków Trybunalski - Dorohusk ma stać się drogą ekspresową S12 z obwodnicą miasta.

Zwoleń nie posiada stacji kolejowej, niemniej jednak posiada połączenia autobusowe z Lublinem, Warszawą, Radomiem, Tarnobrzegiem, Ustrzykami Dolnymi, Sanokiem, Mielcem, Krakowem, Rzeszowem, Zamościem, Tomaszowem Lubelskim, Poznaniem, Katowicami, Łodzią, Lipskiem, Kozienicami, Iłżą, Puławami, Wrocławiem, Częstochową, Piotrkowem Tryb., Kielcami i Chełmem. Obsługiwane są przez PKS i firmy prywatne.

Instytucje oświatowe[edytuj | edytuj kod]

W Zwoleniu działają Szkoła Podstawowa im. Władysława Jagiełły, Publiczne Gimnazjum, Niepubliczne Gimnazjum przy Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Kochanowskiego, Liceum Ogólnokształcące im. Jana Kochanowskiego oraz Zespół Szkół Rolniczo-Technicznych im. Bohaterów Walki z Faszyzmem. Założony także został Uniwersytet Trzeciego Wieku, którego zadaniem jest animacja osób starszych oraz zwiększenie ich aktywności w życiu kulturalnym.

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Zwoleniu działa nieformalny klub rowerowy[potrzebne źródło] oraz brydżowy (od 2001), klub tenisa ziemnego, klub piłkarski Zwolenianka, klub szachowy Hetman (przy Domu Kultury) oraz MPKS (miejski parafialny klub sportowy) i UMKS "Orlęta" Zwoleń - młodzieżowy klub piłki ręcznej. W 2013 roku zostanie ukończony nowoczesny skatepark na terenie Orlika.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

W Zwoleniu odbywa się szereg imprez kulturalnych, organizowanych przez Dom Kultury oraz władze miasta i powiatu. Najbardziej znaną są coroczne imieniny Pana Jana poświęcone Janowi Kochanowskiemu. Odbywają się one w przedostatnią niedzielę czerwca (pierwsza niedziela wakacji). Na tę imprezę zapraszani są różni sławni goście. Zaproszeni byli m.in.:Szymon Wydra, Ryszard Rynkowski, Jerzy Zelnik, Czesław Majewski, Tadeusz Ross, Dariusz Jakubowski, Stachursky, Alicja Majewska, Marek Torzewski, zespoły Budka Suflera i Kombii, uczestnicy programu Europa da się lubić i inni. Na innych imprezach w Zwoleniu wystąpili także zespół Boys i Ewelina Flinta. W 2000 Zwoleń odwiedził w ramach kampanii wyborczej przed wyborami prezydenckimi prezydent Aleksander Kwaśniewski.

Zabytki i pomniki[edytuj | edytuj kod]

  • kościół parafialny pw. Podwyższenia Krzyża Świętego z XVI wieku, z kaplicami Kochanowskich, w podziemiach której spoczywają szczątki Jana Kochanowskiego wraz z rodziną oraz Owadowskich, spokrewnionych z Kochanowskimi;
  • kaplica św. Anny przy ul. Wojska Polskiego;
  • pomnik Jana Kochanowskiego z Urszulką, przy Gimnazjum, od ul. Kościelnej;
  • pomnik Jana Kochanowskiego w centralnej części parku na pl. Jana Kochanowskiego;
  • pomnik Władysława II Jagiełły przy Szkole Podstawowej przy ul. Ludowej;
  • pomnik św. Jana przy ul. św. Jana;
  • ściana straceń w północno-wschodniej części pl. Jana Kochanowskiego.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Sławni ludzie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Jana Kochanowskiego w Zwoleńskim parku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. Feliks Kiryk, Urbanizacja Małopolski : województwo sandomierskie : XIII-XVI wiek, Kilece 1994, s. 20.
  3. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 XII 2012 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2009-11-24. ISSN 1734-6118.
  4. Jerzy Kondracki, Andrzej Richling: Atlas Rzeczypospolitej Polskiej. Warszawa: Centralny Ośrodek Dokumentacji Geodezyjnej i Kartograficznej, 1994.
  5. Dz. U. z 1925 r. Nr 62, poz. 435
  6. Eugeniusz Fąfara Gehenna ludności żydowskiej s. 625
  7. Krzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim s. 58
  8. Krzysztof Urbański op. cit. s. 36, częściowo za Wojciech Lipowski Lekarz: wspomnienia s. 75-76
  9. Krzysztof Urbański op. cit. s. 105, za Kazimierz Jaroszek i Sebastian Piątkowski Martyrologia s. 13-26
  10. Krzysztof Urbański op. cit. s. 108
  11. Krzysztof Urbański op. cit. s. 141
  12. Krzysztof Urbański op. cit. s. 116 i 151
  13. Krzysztof Urbański op. cit. s. 151
  14. Krzysztof Urbański op. cit. s. 165
  15. 15,0 15,1 Eugeniusz Fąfara op. cit. s. 625
  16. Krzysztof Urbański op. cit. s. 166
  17. Krzysztof Urbański op. cit. s. 233
  18. Krzysztof Urbański op. cit. s. 235
  19. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 11 lutego 2013.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof Urbański Zagłada Żydów w dystrykcie radomskim Wydawnictwo Naukowe Akademii Pedagogicznej Kraków 2004 ISBN 83-7271-260-3
  • Wojciech Lipowski Lekarz: wspomnienia Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1980 ISBN 83-205-3213-2
  • Kazimierz Jaroszek i Sebastian Piątkowski Martyrologia Żydów w więzieniu radomskim 1939-1944: wykaz zamordowanych, zmarłych, deportowanych do obozów koncentracyjnych i obozów zagłady Archiwum Państwowe Radom 1997 ISBN 83-905288-0-0
  • Eugeniusz Fąfara Gehenna ludności żydowskiej Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza Warszawa 1983 ISBN 83-205-3452-6
  • Księga adresowa Polski (wraz z W.M. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa Towarzystwo Reklamy Międzynarodowej Warszawa 1928 s. 334

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]