Zygmunt II August

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zygmunt II August
Z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, inflancki, smoleński, siewierski i czernihowski
Zygmunt II August.jpg
Sigismundus Augustus Rex.PNG
Król Polski
Koronacja 20 lutego 1530
Okres panowania od 1 kwietnia 1548
do 7 lipca 1572
Poprzednik Zygmunt I Stary
Następca Henryk Walezy
Wielki książę litewski
Koronacja 18 października 1529
Okres panowania od 1 kwietnia 1548
do 7 lipca 1572
Poprzednik Zygmunt I Stary
Następca
Dane biograficzne
Dynastia Jagiellonowie
Urodziny 1 sierpnia 1520
w Krakowie
Śmierć 7 lipca 1572
w Knyszynie
Ojciec Zygmunt I Stary
Matka Bona Sforza
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach
Korona Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie w 1561
Portret Zygmunta II Augusta, ok. 1554
Pieczęcie Zygmunta II Augusta

Zygmunt II August (ur. 1 sierpnia 1520 w Krakowie, zm. 7 lipca 1572 w Knyszynie) – syn Zygmunta I Starego i Bony Sforzy, od 1529 wielki książę litewski, od 1530 król Polski (do 1548 koregent); ostatni dziedziczny wielki książę litewski[1].

Tytuł[edytuj | edytuj kod]

Zygmunt August z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, a także książę ziem: krakowskiej, sandomierskiej, sieradzkiej, łęczyckiej, kujawskiej, kijowskiej, ruskiej, wołyńskiej, pruskiej, mazowieckiej, podlaskiej, chełmińskiej, elbląskiej, pomorskiej, żmudzkiej, inflanckiej etc. pan i dziedzic. (łac. Sigismundus Augustus Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Lithuaniae, nec non terrarum Cracoviae, Sandomiriae, Siradiae, Lanciciae, Cuiaviae, Kijoviae, Russiae, Woliniae, Prussiae, Masoviae, Podlachiae, Culmensis, Elbingensis, Pomeraniae, Samogitiae, Livoniae etc. dominus et haeres.).

Małżeństwa Zygmunta II Augusta[edytuj | edytuj kod]

Zygmunt II August urodził się 1 sierpnia 1520 r. w Krakowie jako pierwszy i, jak się później okazało, jedyny żyjący i urodzony w legalnym małżeńskim związku syn króla Zygmunta I Starego i jego drugiej żony Bony Sforzy, księżnej Mediolanu i Bari. Od 1529 r. rezydował w Wilnie jako wielki książę Litwy. 20 lutego 1530 r. arcybiskup gnieźnieński i prymas Polski Jan Łaski koronował go vivente rege w katedrze wawelskiej na króla Polski.

W 1543 r. zawarł związek małżeński z Elżbietą Austriaczką z Habsburgów, córką cesarza Ferdynanda I Habsburga. Młodzi małżonkowie rezydowali w Wilnie, jednak pożycie nie było udane, głównie z powodu choroby młodej królowej – epilepsji. Po śmierci pierwszej żony w 1545 r. zawarł dwa lata później potajemnie małżeństwo z Barbarą Radziwiłłówną, przymuszony do niego przez jej brata Mikołaja Radziwiłła Rudego i kuzyna Mikołaja Radziwiłła Czarnego. Według części opinii małżeństwo to zostało zawarte z miłości (król miał poznać Barbarę w Wilnie, długo przed ślubem, około 1544 r., i miał z nią romans jeszcze za życia żony Elżbiety). Drugie małżeństwo Zygmunta II zostało zawarte wbrew woli ojca Zygmunta I i matki Bony, a gdy zostało ujawnione, magnateria uznała je za mezalians, godzący w powagę dynastii i państwa. Mimo to Barbara została 7 grudnia 1550 r. koronowana na królową Polski. W następnym roku zmarła. Pochowana została w katedrze wileńskiej. Zygmunt ożenił się jeszcze trzeci raz w 1553 r., z księżniczką austriacką, młodszą siostrą swej pierwszej żony – Katarzyną. Zawierając to małżeństwo, miał jeszcze nadzieję na potomka i zależało mu na dziedzicznym tronie litewskim dla ewentualnego syna, okazało się jednak, jak poprzednie, bezpotomne. Problem dziedzictwa jagiellońskiego na Litwie stał się więc bezprzedmiotowy, w tej sytuacji dążono ze strony Polski do zawarcia unii realnej między Polską a Litwą, tak aby związek obu krajów został utrzymany w przyszłości. Matka króla, skłócona z dworem królewskim oraz z synem głównie z powodu jego nieudanego i bezdzietnego małżeństwa z trzecią żoną, wyjechała do Bari we Włoszech i tam w 1557 r. zmarła – otruta przez Pappacodę, zausznika hiszpańskich Habsburgów. W 1566 r. Katarzyna wyjechała z Polski do Austrii, jak się okazało już na zawsze, gdzie zmarła kilka miesięcy przed swoim mężem. Zygmunt II August zmarł pod koniec 52. roku życia.

Obraz Imię Data urodzenia Data śmierci Data zawarcia małżeństwa
Elisabeth of Austria.jpg Elżbieta Habsburżanka 1526 1545 1544
Barbara Radzivił. Барбара Радзівіл (1565).jpg Barbara Radziwiłłówna 1520/1523 1551 1547
Catherine of Austria.jpg Katarzyna Habsburżanka 1533 1572 1553

Polityka[edytuj | edytuj kod]

W 1557 przeprowadził udaną demonstrację zbrojną, tzw. wyprawę poswolską, w wyniku której zmusił kawalerów mieczowych do jednoznacznego opowiedzenia się po stronie polsko-litewskiej w jej konflikcie z Carstwem Rosyjskim. 14 września 1557 podpisano traktat pozwolski. W 1561 do Polski przyłączone zostały jako lenno Inflanty, od XIII w. opanowane przez Krzyżaków z zakonu kawalerów mieczowych. Ostatni wielki mistrz tego zakonu, Gotthard Kettler, został lennikiem Polski z utworzonego świeckiego Księstwa Kurlandii i Semigalii. Rozpoczęła się wtedy I wojna północna o panowanie nad Bałtykiem (1563-1570). Między innymi z uwagi na problemy związane z ciężką wojną o Inflanty, prowadzoną z carem Rosji Iwanem IV, król Zygmunt II August, szukając szerszego wsparcia wśród szlachty, zdecydował się na wprowadzenie postulowanych przez nią reform, m.in. podatkowych, gospodarczych i utworzenie stałego wojska. Skarb państwa zasiliła zwłaszcza tzw. egzekucja dóbr, tj. zwrot części majątków rozdanych magnatom.

W październiku 1562 roku wydał za Jana Wazę (ówcześnie młodszego brata króla Szwecji) swoją siostrę Katarzynę, która w 1569 roku została królową Szwecji.

W czasie konfliktu z Gdańskiem, powołał Komisję Morską. Wymusił od Gdańska odszkodowanie i przekazywanie cła palowego. W 1570 roku rozpoczęto budowę pierwszego okrętu królewskiego "Smok".

W sprawach wiary Zygmunt August zajmował długo postawę dwuznaczną, utrzymywał na swoim dworze kaznodziejów protestanckich i otaczał się protestantami[2]. W 1555 roku posiadająca przewagę w izbie poselskiej szlachta protestancka wysunęła na sejmie w Piotrkowie postulat utworzenia polskiego kościoła narodowego, niezależnego od papieża. Wzorem Anglii jego głową miał zostać sam władca. Król popierał ten projekt do czasu, gdy potrzebował wsparcia obozu średniej szlachty przeciwko magnatom. Już jednak w 1564 roku całkowicie z niego zrezygnował, ulegając perswazji nuncjusza Giovanniego Francesca Commendoniego.

W 1568 r. Zygmunt II August zaciągnął od Księstwa Pomorskiego pożyczkę na kwotę 100 000 talarów, którą jego następcy uważali za osobiste zobowiązanie króla i nie poczuwali się do jej spłaty[3].

Korona i Litwa[edytuj | edytuj kod]

Biskup wileński Paweł Holszański[4] wzbrania królowi Zygmuntowi II Augustowi wstępu do zboru protestanckiego w Wilnie, obraz pędzla Januarego Suchodolskiego z 1848 roku

Wobec braku zgody szlachty na podwyższenie podatków Zygmuntowi Augustowi nie udało się zrealizować wszystkich zamierzonych reform, w tym zwiększenia stanu wojska. Pozytywnie natomiast przebiegła unifikacja państwa. Objęła część ziem Śląska, Mazowsza i Prus Królewskich, zaś przede wszystkim 1 lipca 1569 w Lublinie zawarta została unia, która połączyła ostatecznie Koronę Królestwa Polskiego i Wielkie Księstwo Litewskie w jedno państwo – Rzeczpospolitą Obojga Narodów, ze wspólnym królem, sejmem, pieniądzem i polityką zagraniczną. Odrębne pozostały prawa, wojsko, skarb i urzędy. Podlasie, Wołyń, Kijowszczyzna znalazły się w Koronie. Unia przyspieszyła rozwój gospodarczy, społeczny i kulturalny Wielkiego Księstwa Litewskiego, prowadziła do polonizacji szlachty litewskiej i ruskiej oraz rozszerzała wpływy kultury polskiej aż na państwo rosyjskie.

W lipcu 1570 zwołał do Szczecina kongres pokojowy, który zakończył się 13 grudnia podpisaniem pokoju w Szczecinie, kończącego I wojnę północną. Potwierdzono stan posiadania stron walczących, Rzeczpospolita zachowała Księstwo Kurlandii i Semigalii oraz znaczną część Inflant.

Za panowania Zygmunta II Augusta miał miejsce rozkwit literatury i sztuki renesansowej. Od jego imienia pochodzi nazwa miasta Augustów.

Zygmunt II August zmarł w 1572 w Knyszynie, jako ostatni polski monarcha z linii męskiej dynastii jagiellońskiej. Kolejnym królem polskim, wybranym przez sejm elekcyjny, był Henryk Walezy (panował 1573-1574).

Uroczystości żałobne i pogrzebowe[edytuj | edytuj kod]

Nagrobek Zygmunta II Augusta, powstał po 1572 r, z fundacji siostry Anny

Pogrzeb Zygmunta Augusta odbył się z zachowaniem wyjątkowego ceremoniału. Po mszy żałobnej odprawionej w kaplicy zamku w Tykocinie, kondukt pogrzebowy wyruszył do Krakowa. Ciało zmarłego wyprowadziło dwudziestu czterech dworzan odzianych w żałobne kaptury, ze świecami w rękach, oraz ubodzy w kapach i za świecami. Dalej postępowała procesja złożona ze stu ubogich z zapalonymi świecami, a za nimi księża i kapelani królewscy. Za nimi jechał chorąży na czarno okrytym koniu. Dalej prowadzono czarnego konia z herbami królewskimi, za którym jechało dwóch chłopców z puklerzami. Następnie jechał wóz z ciałem monarchy, przykryty czarnym suknem i zaprzężony w konie także okryte czarnym suknem. Za karawanem postępowali dostojnicy państwowi ze swoimi pocztami. W mijanych miejscowościach orszak witano salwami z dział i broni ręcznej. W nocy przy marach stawiano straż składającą się z dwóch komorników królewskich, ośmiu drabantów, dwóch dworzan i dwóch jurgieltników. W Warszawie kondukt żałobny witało dwustu ubogich i sześćdziesięciu dworzan ze świecami w dłoniach oraz przedstawiciele wszystkich cechów rzemieślniczych. Niesiono 10 mar przybranych złotogłowiem i aksamitem. Ciało wprowadzali biskupi i opaci. Poprzedzały je oznaki królewskiej władzy i chorągiew nadworna. Starym zwyczajem rozdawano pieniądze ubogim. Wygłoszono też cztery mowy okolicznościowe. W Krakowie na orszak oczekiwali w Bramie Floriańskiej posłowie dworów zagranicznych, biskupi, opaci i cechy, z trzydziestoma marami pokrytymi złotogłowiem. Byli również chorążowie w zbrojach pokrytych czarnym suknem, którzy postępowali według starszeństwa reprezentowanych przez siebie ziem. Było też 30 koni przykrytych jedwabiem, żacy, sześciuset ubogich w kapach i duchowieństwo. Prowadzono następnie konia okrytego czarnym aksamitem, a dalej, za królewskimi marami, jechał rycerz w zbroi na koniu w czerni, z gołym mieczem skierowanym ostrzem ku ziemi. Za nim postępował chłopiec w zbroi, z tarczą, kopią i proporcem także spuszczonym ku ziemi, na którym przedstawiony był Orzeł i Pogoń – herby Obojga Narodów Rzeczypospolitej. Po nich podążał rycerz w stroju królewskim, za nim dostojnicy niosący znaki królewskie i sześćdziesięciu dworzan ze świecami. Orszak zamykała Anna Jagiellonka ze swoim dworem, prowadzona przez zagranicznych posłów, oraz radni miasta Krakowa. W takiej asyście odprowadzono ciało zmarłego króla na Wawel[5].

W dniu następnym dokonano tradycyjnego obchodu miasta z pustymi marami, nawiedzając kościół św. Franciszka, św. Anny, św. Szczepana i św. Trójcy, a następnie powrócono na Wawel. Nazajutrz rozpoczęły się uroczystości w katedrze. We wszystkich krakowskich kościołach bito w dzwony. Biskup wygłosił kazanie, a podczas śpiewania Ojcze nasz do świątyni wjechał rycerz przedstawiający osobę zmarłego króla, który rzucił się z konia na posadzkę przy marach, symbolizując tym śmierć króla. Odbyło się też tradycyjne łamanie pieczęci państwowych (kanclerskiej i podskarbiowskiej) oraz przenoszenie z mar na ołtarz insygniów koronacyjnych. Na posadzkę rzucono hełm, tarczę, miecz i kopię[5].

Zachował się dokładny opis ubioru Zygmunta Augusta do trumny. Tak więc ciało króla owinięto ceratą (płótno woskowe) i włożono na nie koszulę z płótna flamandzkiego, a na koszulę giermak z czerwonego adamaszku, spięty sznurem złotym, opasującym ciało. Na to wdziano albę z białej kitajki, a na nią dalmatykę ze złotogłowiu. Stroju dopełniał płaszcz z altembasu. Na szyi zawieszono łańcuch z krzyżem wysadzanym diamentami i rubinami, na palce włożono dwa pierścienie: szmaragdowy i szafirowy. Ręce okryto jedwabnymi rękawiczkami i blachownicami, a na nogi wdziano buty złotogłowiowe i pozłacane ostrogi. Do boku przypasano miecz w srebrnej pochwie, a obok złożono berło i jabłko. Na głowę włożono biret z czerwonego atłasu, a następnie koronę. Na piersiach złożona została srebrna pozłacana tabliczka z łacińskim napisem informującym, kto spoczywa w trumnie. Sama trumna była obita wewnątrz czarnym aksamitem[5].

Pogrzeb Zygmunta II Augusta był ostatnim tak wielkim obrzędem żałobnym w przedrozbiorowej Polsce[5].

Mecenat[edytuj | edytuj kod]

Na polecenie króla zmodernizowano w latach 1544-47 Stary Zamek w Kamieńcu Podolskim. W 1544 dobudowano na Zamku Dolnym w Wilnie renesansowe skrzydło zwane Pałacem Nowym (Giovanni Cini), obecnie niezachowane. W latach 1551-1568 przebudowano w stylu renesansowym zamek w Niepołomicach. Po 1549 roku rozbudowany został przez Hioba Bretfusa zamek w Tykocinie oraz dwór królewski w Knyszynie (oba niezachowane). W 1568 roku zaczął być budowany Most Zygmunta Augusta w Warszawie (ukończony po jego śmierci).

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

  • Pomnik Zygmunta Augusta w Parku Strzeleckim w Krakowie przy ul. Lubicz. Monument wzniesiono z fundacji Bractwa Kurkowego w 1883 r. Jego projektodawcą był Walery Gadomski, a wykonawcą jego uczeń Michał Korpal. Na wielobocznym postumencie o szerszej podstawie stoi naturalnej wielkości posąg króla wspartego na czworobocznej kolumnie ozdobionej herbem. Umieszczony na postumencie napis głosi: Zygmunt August Król Polski W. Książę Litewski. Na płaszczyznach bocznych u nasady cokołu widnieją daty: 1565 i 1883[6].
  • Kolumna Zygmunta Augusta na Rynku Zygmunta Augusta – w centrum Augustowa. Ufundowano ją w 450. rocznicę nadania praw miejskich, w 2007 r. Po warszawskiej jest drugą królewską kolumną w Polsce.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Genealogia[edytuj | edytuj kod]


Kazimierz IV
Jagiellończyk

ur. 30 XI 1427
zm. 7 VI 1492
Elżbieta
Rakuszanka

ur. 1436
zm. 30 VIII 1505
Gian Galleazzo
Sforza

ur. 20 VI 1469
zm. 21 X 1494
Izabela
Aragońska

ur. 2 X 1470
zm. 1 II 1524
         
     
  Zygmunt I
Stary

ur. 1 I 1467
zm. 1 IV 1548
Bona
Sforza

ur. 2 II 1494
zm. 19 XI 1557
     
   
1
Elżbieta
Habsburżanka

ur. 9 VII 1526
zm. 15 VI 1545
OO   5 V 1543
2
Barbara
Radziwiłłówna

ur. 6 XII 1520
zm. 8 V 1551
OO   28 VII/6 VIII 1547
Zygmunt II
August

ur. 1 VIII 1520
zm. 7 VII 1572
3
Katarzyna
Habsburżanka

ur. 15 IX 1533
zm. 28 II 1572
OO   po 23 VI w 1553
4
Barbara
Gizanka

ur. ok. 1550
zm. po 1589
OO   przed 1571 (konkubinat)
                   
   4                
Barbara
Woroniecka
[7]
 ur. 8 IX 1571
 zm. po 5 VI 1615
 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Małgorzata Duczmal: Jagiellonowie. Leksykon biograficzny. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 1990, s. 525. ISBN 83-08-02577-3.
  2. Władysław Krynicki, Dzieje Kościoła powszechnego, Włocławek 1914, s. 457.
  3. Wprowadzenie do tomu I. W: Źródła do kaszubsko-polskich aspektów Pomorza Zachodniego do roku 1945. T. I: Pomorze Zachodnie pod rządami książąt plemiennych i władców z dynastii Gryfitów. Poznań – Gdańsk: Wydawnictwo Poznańskie, Zrzeszenie Kaszubsko-Pomorskie, 2006, s. 29. ISBN 83-7177-459-1.
  4. Mylnie opisany przez Muzeum Narodowe w Warszawie jako biskup Hozjusz
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Marek Żukow-Karczewski, Wielkie pogrzeby w dawnej Polsce, „Życie Literackie”, nr 44 (1910) 1988.
  6. Marek Żukow-Karczewski, Dawne pomniki Krakowa. Pomnik Zygmunta Augusta, „Echo Krakowa” Czas Przeszły i Przyszły, nr 246 (13307) 1990.
  7. Jej ojcem prawdopodobnie był Zygmunt II August; nie jest to pewne.

Literatura przedmiotu[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Cynarski, Zygmunt August, Ossolineum, 2004.
  • Urszula Borkowska, Dynastia Jagiellonów w Polsce, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, ISBN 978-83-01-16692-2.


Poprzednik
Zygmunt Stary
Grand Ducal Coat of Arms of Lithuania.svg Wielki książę Litwy
1529-1569
Grand Ducal Coat of Arms of Lithuania.svg Następca
Poprzednik
Zygmunt I Stary
Coat of Arms of the Polish Crown.svg Król Polski
1530-1569
Coat of Arms of the Polish Crown.svg Następca
Poprzednik
Coat of Arms of the Polish-Lithuanian Commonwealth.svg Król Polski i wielki książę Litwy
1569-1572
Coat of Arms of the Polish-Lithuanian Commonwealth.svg Następca
Henryk Walezy