Zygmunt Szczotkowski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zygmunt Franciszek Szczotkowski
Zygmunt Szczotkowski, 1931
Podpis Zygmunt Franciszek Szczotkowski
Zygmunt Szczotkowski, 1931
Data i miejsce urodzenia 17 września 1877
Warszawa
Data i miejsce śmierci 9 lutego 1943
Bieżanów
Przyczyna śmierci niewydolność serca
Miejsce spoczynku cmentarz w Bieżanowie
Zawód dyrektor kopalni
Narodowość polska
Tytuł inżynier górnik
Edukacja matura w gimnazjum realnym, potem wyższe studia górnicze
Alma Mater akademia górnicza w Leoben (Austria)
Krewni i powinowaci teść (1. małż.) Jan Sznabl;
wuj Bronisław Kolbe;
zięć Henryk Zieliński;
wnuk Krzysztof Zieliński
Odznaczenia
Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Zygmunt Franciszek Szczotkowski (ur. 5 września?/17 września 1877[1] w Warszawie, zm. 9 lutego 1943 w Bieżanowie) – inżynier górnik, pierwszy polski dyrektor kopalni "Janina" w Libiążu.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Syn Stefana-Wincentego Andrzeja (ur. 1 lutego[2] 1843 we dworze Stefanpole[3] k. Rybiniszek), z rodziny dawnych inflanckich ziemian[4][5] herbu Łodzia, urzędnika kolei żelaznych i rezydenta majątku rodzinnego Stefanowo koło Włocławka oraz Marii Filomeny z domu Kolbe[6] (ur. 1849 we Włocławku, zm. 21 lutego 1931 w Libiążu). Stefan Szczotkowski jako młody mężczyzna wspomagał wraz z matką powstańców styczniowych, za co Szczotkowscy ukarani zostali utratą majątku w Inflantach, a on sam zesłany został w 1864 w głąb Rosji[7]; w 1867 przyjechał do Warszawy i tu się ożenił. Wkrótce zachorował na gruźlicę i zmarł, kiedy jego syn Zygmunt Franciszek miał dwa lata.

Telegram nadany przez Zygmunta Szczotkowskiego do matki po zdanym egzaminie końcowym w Leoben.[8]
Zygmunt Szczotkowski w roku 1905
kopalnia w Libiążu w 1930, na pierwszym planie służbowy dom dyr. Szczotkowskiego

Do szkoły Zygmunt uczęszczał najpierw we Włocławku[9], później matka zdecydowała się przenieść z nim do Warszawy[10], gdzie zdał w 1896 maturę w gimnazjum realnym. Następnie studiował w uczelni górniczej w Leoben (Austria), którą ukończył z dyplomem inżyniera górnika 12 lutego?/24 lutego 1900 (patrz przypis w do informacji pod skanem telegramu, po lewej).

Po studiach podjął przygotowania do udziału w ekspedycji w góry Ural, gdzie badane miały być możliwości górniczego wykorzystania znajdujących się tam kopalin, ale wkrótce się z niej wycofał. W styczniu 1901 zdał egzamin przed Górniczą Komisją Specjalną okręgu dąbrowskiego. W latach 1901-1906 powierzono mu zgłębianie szybu "Klimontów" w kopalni węgla kamiennego "Niwka" koło Sosnowca. Od lipca 1906 kierował kopalnią "Saturn" w Czeladzi[11]; z pracy tej zrezygnował w 1913 i wyjechał do Francji i Belgii, gdzie zapoznawał się z nowoczesnymi technologiami na użytek projektowanej stacji ratownictwa górniczego w Sosnowcu. W latach 1914-1919 był w Warszawie kierownikiem Biura Stacyjnego Sekcji Opałowej; w latach 1916-1917 odbył tamże Wyższe Kursy Urzędnicze. W 1919 kierował robotami górniczymi w pobliżu Zawiercia.

Zygmunt Szczotkowski w roku 1935

Od 1 marca 1920 był naczelnym inżynierem[12], a od 18 listopada 1920 do wybuchu II wojny światowej – polskim dyrektorem Galicyjskiej Spółki Kopalń (Compagnie Galicienne de Mines z siedzibą w Paryżu) w Libiążu (dziś KWK "Janina")[13][14]. W dwudziestoleciu międzywojennym przyczynił się do rozwoju COP[15]; współpracował blisko także z byłym ministrem przemysłu i handlu w rządzie Leopolda Skulskiego (1919-1920), Antonim Olszewskim (w latach 1935-1937 był członkiem kierowanej przez Olszewskiego Komisji do Zbadania Przedsiębiorstw Państwowych, tzw. komisji do spraw etatyzmu) i byłym ministrem komunikacji w rządach Bartla i Piłsudskiego, później dyrektorem kopalni w Trzebini, Pawłem Romockim. Za zasługi dla rozwoju polskiego przemysłu Zygmunt Szczotkowski otrzymał 11 listopada 1937 Krzyż Kawalerski Polonia Restituta[16]. Po wybuchu wojny, od 18 września 1939 przez pierwszy rok okupacji (do chwili wyznaczenia przez Niemców innego dyrektora, co nastąpiło formalnie 3 czerwca 1940[17]) zatrudniony został w tej kopalni jako Treuhänder[18]. Był na krótko aresztowany przez Gestapo pod zarzutem dywersji w kopalni; po zwolnieniu kierował kopalnią jeszcze przez kilka miesięcy, a latem lub jesienią 1940[12] opuścił Libiąż i wyjechał do swojej rodziny przebywającej od 1 września 1939 w wybudowanym krótko przed wojną domu w podkrakowskim Bieżanowie[19] . Zmarł po ciężkiej chorobie, wskutek przewlekłej niewydolności układu krążenia trzy lata później.

Był dwukrotnie żonaty: w październiku 1907 ożenił się z 19-letnią Magdaleną Anną z domu Sznabl[20][21], z którą się potem rozwiódł[22] (wyszła potem za mąż po raz drugi; zmarła pod koniec lat 60. XX w.), a następnie w czerwcu 1923 z Marią z Wietrzykowskich herbu Korab wdową primo voto Borowską (1886-1959)[23].

Dużo podróżował, szczególnie po Europie i krajach wokół Morza Śródziemnego, interesował się techniką (w tym radiotechniką) i fotografią (także nowinkami w tej dziedzinie, np. fotografią barwną). W wolnym czasie zajmował się też numizmatyką i w mniejszym nieco stopniu filatelistyką, a także stolarstwem (w tym techniką intarsjowania różnymi gatunkami drewna).

Przypisy

  1. Wszystkie daty w niniejszym biogramie (jeśli nie zaznaczono inaczej) są według nowego porządku
  2. prawdopodobnie według starego porządku
  3. Latvijas romas katolu draudžu metriku grāmatas, Rēzeknes-Lubānas Dekanāts (Church books » Roman Catholic » Dekanāti » Rēzeknes-Lubānas » 1843-1843 Born), str. 76/112
  4. dziadkiem Zygmunta był asesor Alfons Stefanowicz Szczotkowski (zm. 1846), a stryjem – szlachcic z leżącego w Łatgalii powiatu lucyńskiego Jan-Mateusz, młodszy brat Stefana-Wincentego
  5. w łotewskich archiwach państwowych, przechowujących kopie spisu ludności Imperium Rosyjskiego z 1897 w arkuszach dotyczących powiatu lucyńskiego w guberni witebskiej, znajduje się wpis (na str. 527/669) dotyczący Jana-Mateusza Szczotkowskiego, mieszkającego w Lucynie z żoną, trzema córkami i służącą – Białorusinką
  6. z rodziny matki Zygmunta Szczotkowskiego wywodził się urodzony we Włocławku Bronisław Kolbe, późniejszy inżynier górniczy i dyrektor kilku zakładów wydobywczo-przetwórczych na Śląsku i w Zagłębiu.
  7. po trzech latach otrzymał zezwolenie na przyjazd do Królestwa Polskiego; w centralnym archiwum państwowym Republiki Czuwaszji (ЦГА ЧР.) w Czeboksarach zachowały się zapiski dokumentujące przymusowy pobyt Stefana Szczotkowskiego w Ciwilsku (ЦГА ЧР. Ф.122. Оп.1.Д.7. Л.58; ЦГА ЧР. Ф.122. Оп.1.Д.9.Л.132; ЦГА ЧР. Ф.122. Оп.1.Д.28. Л.60; ЦГА ЧР. Ф.122. Оп.1.Д.2б. Л.46)
  8. Telegram nadany został z Austrii do Polski w lutym 1900. Na drukowanym po rosyjsku formularzu widnieje (po lewej stronie, w rubryce Принята) data przyjęcia 12.2.1900 podana według obowiązującego w zaborze rosyjskim starego stylu; widoczna jest też data nadania (po prawej, w rubryce Подана), według używanego w Austrii kalendarza nowego stylu był to 24 lutego.
  9. według jego własnej relacji dystans między Stefanowem a Włocławkiem (ok. 15 km) zdarzało mu się nierzadko pokonywać pieszo
  10. próbowała, bez większego powodzenia, wykorzystać koniunkturę na parcele wzdłuż niedawno (w 1877) oddanej do użytku linii Kolei Nadwiślańskiej w okolicy Otwocka; brak sukcesów zmusił ją do wyprzedaży części majątku i pamiątek rodzinnych
  11. w kopalni tej, jeszcze podczas studiów w Leoben, latem 1898 (od 8 sierpnia do 30 września) odbył praktykę zawodową
  12. 12,0 12,1 w sporządzonym naprędce podczas wojny ręką jego żony Marii brudnopisie życiorysu zapisano, że pełnił tę funkcję od 1919; w tej samej notatce błędnie zapisany rok definitywnego zakończenia pracy w kopalni "Janina": październik 1941 zamiast prawidłowo 1940
  13. była to na owe czasy stosunkowo nowa kopalnia, utworzona z udziałem kapitału francuskiego w 1907 roku; jej francuskim dyrektorem był Alexis Bartet
  14. w opracowaniu Marii Leś-Runickiej z roku 2008 na temat historii kopalni "Janina" w zestawieniu dyrektorów tej kopalni napisano, iż Szczotkowskiego zastąpił w 1935 Józef Litwiniszyn (ojciec prof. Jerzego Litwiniszyna); informacja ta nie jest ścisła, obaj zatrudnieni byli od początku 1920 roku aż do 1939, przy czym przez cały czas Litwiniszyn był zastępcą Szczotkowskiego do spraw technicznych i pracował na stanowisku określanym jako "kierownik kopalni"; ten sam błąd pojawił się w 2012 r. w artykule Wojciecha Kwinty w artykule "Paliwo dla energetyki" zamieszczonym w magazynie "Polska Energia"
  15. był współautorem – wraz z inż. Michałem Dunajeckim (dyrektorem kopalni w Sierszy) i inż. Ludwikiem Oelweinem (dyrektorem kopalni w Jaworznie-Borach) – doręczonego w 1927 ministrowi Eugeniuszowi Kwiatkowskiemu memoriału pt. "Sprawa Kopalń Zagłębia Krakowskiego", w którym autorzy zwracali uwagę na pilną potrzebę wsparcia rozwoju pięciu istniejących wówczas kopalni Zagłębia Krakowskiego, m.in. wobec niebezpieczeństw grożących ich zdaniem ze strony niestabilności przemysłu węglowego na polskim Śląsku
  16. Monitor Polski 1937 nr 260 poz. 410: "za zasługi na polu pracy zawodowej"
  17. Obozy w Libiążu w latach II wojny światowej
  18. komisaryczny zarządca; przez okupacyjne władze tytułowany był (np. w korespondencji z lipca 1940) jako Direktor der Galizischen Bergwerksgeselschaft – dyrektor Galicyjskiego Przedsiębiorstwa Górniczego
  19. korespondencja niemieckiego kierownictwa kopalni kierowana do niego pod koniec września i w połowie października 1940 adresowana była już do Bieżanowa, a on sam określany był w niej jako Bergwerksdirektor außer Dienst ("dyrektor kopalni w stanie spoczynku")
  20. Magdalena Anna była córką warszawskiego lekarza Jana Sznabla
  21. miał z nią dwie córki: Miłosławę, ur. 1908 (zmarła w dzieciństwie), oraz Zofię Stanisławę, ur. 1911, która jeszcze przed wojną wyszła za mąż za obywatela rumuńskiego i wyemigrowała z nim do Rumunii, gdzie zmarła w latach 90. XX wieku
  22. małżeństwo Szczotkowskich zawarte zostało w kościele katolickim, który wówczas, tak jak i dziś, nie uznawał rozwodów; Zygmunt Szczotkowski zmienił w związku z tym wyznanie (w październiku 1922) na kalwinizm; dopiero pod koniec życia powrócił do wiary katolickiej (formalny akt przejścia podpisał w sierpniu 1942, ale już w kenkarcie z marca 1942 w rubryce "wyznanie" wpisano "rzymskokatolickie")
  23. z nią miał córkę Annę Marię, ur. 1924; po wojnie wyszła za mąż za Henryka Zielińskiego i zamieszkała we Wrocławiu; tu zmarła w 2014.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • L. Nieckula, Cmentarz Bieżanowski [w:] "Gazeta Dzielnicowa Dwunastka", ISSN 1426-3211, Kraków-Bieżanów, nr 6-7/2004, str. 6
  • M. Leś-Runicka, Historia kopalni węgla kamiennego Janina w Libiążu, wyd. Południowy Koncern Węglowy, ZG Janina, Libiąż 2008 (bez nru ISBN)
  • W. Kwinta, Paliwo dla energetyki [w:] "Polska Energia" – magazyn informacyjny pracowników Grupy Tauron (ISSN 1689-5304), wyd. Tauron Polska Energia SA, Departament Komunikacji Rynkowej i PR, Katowice, nr 4(42)/2012, str. 26-27
  • J. Zieliński, Portret pioniera [w:] "Nasze Forum" – magazyn Grupy Tauron (bez nru ISSN), wyd. Południowy Koncern Węglowy, Jaworzno, część I w nrze 11(35)/2012, str. 10-11; część II w nrze 1(37)/2013, str. 12-13
  • J. Zieliński, Budował Janinę [w:] "Przełom" – Tygodnik Ziemi Chrzanowskiej, ISSN 1231-5664, nr 48(1069), 5.12.2012, str. 22
  • J. Zieliński, K. Zieliński, Wspomnienie o Zygmuncie Franciszku Szczotkowskim (1877-1943) [w:] Kwartalnik Historii Nauki i Techniki, wyd. Instytut Historii Nauki PAN, ISSN 0023-589X, R. 58, nr 3/2013, str. 129-145