Grudziądz

From Wikipedia
Jump to: navigation, search
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Grudziądz
Panorama Grudziądza
Panorama Grudziądza
Herb Flaga
Herb Grudziądza Flaga Grudziądza
Dewiza: Miasto na szczęście
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Gmina gmina miejska Grudziądz
gmina miejsko-wiejska
Data założenia nie znana
Prawa miejskie 18 czerwca 1291
Prezydent Robert Malinowski
Powierzchnia 57,76 km²
Wysokość 50 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

98 438 Green Arrow Up.svg
1 704,0 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 56
Kod pocztowy 86-300 do 86-311
Tablice rejestracyjne CG
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Grudziądz
Grudziądz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Grudziądz
Grudziądz
Ziemia 53°29′33″N 18°46′34″E/53,492500 18,776111Na mapach: 53°29′33″N 18°46′34″E/53,492500 18,776111
TERC
(TERYT)
0462011
SIMC 0983333
Urząd miejski
ul. Ratuszowa 1
86-300 Grudziądz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa
BIP
Panorama miasta z lotu ptaka

Grudziądz i (łac. Graudentum, Graudentium[1][2], niem. Graudenz) – miasto na prawach powiatu w województwie kujawsko-pomorskim nad Wisłą. Według danych z 31 marca 2011 r. miasto miało 98 726 mieszkańców[potrzebne źródło].

Contents

Położenie[edit | edit source]

Miasto ciągnie się w kierunku południkowym ponad 12,5 km, w kierunku równoleżnikowym tylko 6,2 km. Na południe od ujścia Osy wznosi się Kępa Forteczna (86,1 m n.p.m.), zaś na południe od niej – Kępa Strzemięcińska (79,3 m n.p.m.). Grudziądz leży na 835 km biegu Wisły. Szerokość koryta rzeki w obrębie miasta wynosi od 320 do 500 m, a spadek rzeki – 0,18%. Głębokość koryta dochodzi do 9 m[3]. Najbliżej położone miasta to: Radzyń Chełmiński (19 km), Łasin (25 km), Nowe nad Wisłą (26 km), Świecie nad Wisłą (26 km), Wąbrzeźno (32 km), Chełmno (34 km), Jabłonowo Pomorskie (34 km) oraz Kwidzyn (35 km). Sąsiaduje także z powiatem grudziądzkim i świeckim. 17 października 2008 został oddany do użytku odcinek autostrady A1 ze Swarożyna do podgrudziądzkich Nowych Marz, co usprawniło komunikację w kierunku Trójmiasta[4]. W latach 1975-1998 miasto leżało w administracyjnych granicach województwa toruńskiego. Natomiast 17.12.2012 roku otwarto węzeł autostradowy, dzięki któremu Grudziądz zyskał bezpośrednie połączenie z autostradą w kierunku północnym (Gdańsk) oraz w południowym (Toruń)[5].

Historia[edit | edit source]

Grudziądz ul. Spichrzowa
Zamek krzyżacki z XIII w. (zniszczony w 1945 r.) Widok skrzydła płd. w XVIII w. na litografii
Plan Grudziądza z 1913 roku

Najstarsze ślady bytności człowieka na tym terenie sięgają okresu późnego paleolitu, ok. 8000 lat p.n.e.

Ks. Stanisław Kujot dość dokładnie opisuje chrześcijańskie początki Grudziądza (oraz nazwę miejscowości) na podstawie analizy istniejących po dziś dzień dokumentów: „[...]... Tak samo się rzecz miała z ziemią chełmińską, która do Mazowsza należała i z niem razem w pierwszej połowie rządów Bolesława Chrobrego do państwa polskiego weszła. Mazowsze przedwiślanskie należało do Polski już za Mieszka I. Stosunek zaś ten zależności obu ziemi do Polski nie był przejściowy tylko, lecz trwały, bo zastajemy go jeszcze za Bolesława Śmiałego, kiedy tenże około r. 1065 zamierzając jakieś nowe biskupstwo założyć, prócz innych grodów mu także Grudziądz – Grudenczh –, a w Chełmnie – in Culmine – każdy dziewiąty targ, to jest dochody książęce z niego, i opłatę z karczem – nonum forum cum tabernario –, wreszcie wszystkie przewozy przez Wisłę od ujścia Bzury aż po morze – transitus omnes per Wyslam a Camen usque ad marę – wyznaczył.” W. Kętrzyński domyśla się, że darowizny te dla biskupstwa płockiego przeznaczone były. Nie było zaś przykładu, by chrześcijański książę ziemię jakąś z samodzielności wyzuł, a przy pogaństwie zostawił, owszem za podbiciem szło z powszechnego zwyczaju nawracanie. Choć tedy pisane źródła, których w kraju współczesnych albo bliskoczesnych brak zupełnie, o sprawie tej tak ważnej milczą, wniosek sam się nasuwa, że i Piastowie chrześcijańscy na dolnym powiślu, o ile ono do państwa ich należało, tak samo sobie postąpili...[...][6]

Miasto zostało założone w roku 1291 na prawie chełmińskim. W dawnych tekstach występuje pod różnymi określeniami: Grudenc, Grudencz, Grawdencz, Graudentum, Grudentz, Grudenz, Graudenz. Badacze od wielu lat spierają się o etymologiczne znaczenie nazwy. Część z nich wskazuje, iż nazwa pochodzi od wyrazu gród, inni twierdzą, że od grudzistej ziemi, bogato występującej na tym terenie. Jeszcze inni uważają, iż jest ona pochodzenia pruskiego, co związane było z przenikaniem na linię Wisły żywiołu pruskiego[7].

Kalendarium[edit | edit source]

  • 1064 – prawdopodobnie pierwsza wzmianka o grodzie Grudziądz
  • 11 kwietnia 1065 – datę tę przyjmuje się za metrykę miasta
  • 1207 – objęcie ziemi chełmińskiej z Grudziądzem przez Konrada mazowieckiego
  • 1218 – nadanie miasta biskupowi Chrystianowi
  • 1231 – objęcie Grudziądza przez Krzyżaków
  • w XIII wieku zbudowany został w miejscowości zamek krzyżacki. Zniszczony został w 1945 roku
  • 1291, 18 czerwca – został wystawiony akt lokacyjny miasta, regulujący prawnie jego granice i nadający mu prawo chełmińskie
  • 1410, przełom lipca i sierpnia – krótkotrwałe zajęcie miasta i zamku przez wojska króla Jagiełły
  • 1454, 8 lutego – zdobycie miasta przez oddziały Związku Pruskiego – koniec władzy Krzyżaków
  • 1455 – oddziały krzyżackie z Kwidzyna i Łasina napadły na Grudziądz i spaliły jego przedmieścia oraz spichrze.
  • 1466, 19 października – II pokój toruński – Grudziądz i całe Prusy Królewskie przyznane Polsce
  • 1522, 21 marca – Mikołaj Kopernik na odbywającym się w Grudziądzu Sejmiku Generalnym Prus Królewskich wygłosił traktat o monecie De aestimatione monetae
  • 1622 – przybycie jezuitów
  • 1624, 12 marca – przybycie benedyktynek
  • 1655–1659 – okupacja szwedzka
  • 1703 – kolejna okupacja szwedzka
  • 1707 – 1718 – okupacja rosyjska
  • 1772, 21 września – I rozbiór polski, Grudziądz w zaborze pruskim
  • 1776, 6 czerwca – początek budowy cytadeli
  • Pod koniec XVIII w. na krótki czas przeniósł się do Grudziądza pruski król wraz z dworem
  • 1801 – początek rozbiórki zamku krzyżackiego
  • 1806/1807 – próby zdobycia Grudziądza przez wojska napoleońskie, udaremnione przez Courbiere’a
  • 1920
    • 23 stycznia – włączenie Grudziądza do Polski
    • 15 sierpnia – powołanie do życia Centralnej Szkoły Jazdy w Grudziądzu, która dała początek Centrum Wyszkolenia Kawalerii
  • 1925, 26 czerwca – 27 lipca – Pomorska Wystawa Rolnictwa i Przemysłu
  • 1930, 1 stycznia – powołanie Centrum Wyszkolenia Żandarmerii
  • 1939, 4 września – wkroczenie wojsk niemieckich. W październiku i listopadzie liczne aresztowania i egzekucje przedstawicieli polskiej inteligencji oraz Żydów
  • 1945, 6 marca – zdobycie Grudziądza przez Armię Czerwoną, zabudowa miasta została zniszczona w ponad 60%
  • 1990, 27 maja – pierwsze po wojnie demokratyczne wybory do Rady Miejskiej
  • 2006, 30 października – wizyta Prezydenta RP Lecha Kaczyńskiego w Grudziądzu, pierwsza wizyta głowy państwa od 1936 roku
  • 2010 – wizyta Marszałka Sejmu pełniącego obowiązki Prezydenta Rzeczpospolitej Polski Bronisława Komorowskiego
  • 2013 – II wizyta Prezydenta Bronisława Komorowskiego (podpisał dokument o przekazaniu do parlamentu projektu zmiany przepisów ułatwiających budowę ścieżek dla pieszych i rowerzystów na wałach przeciwpowodziowych)[8]

Warunki naturalne[edit | edit source]

Rzeźba Flisaka nad Błoniami

Grudziądz jest położony na Pomorzu Nadwiślańskim, na prawym brzegu Wisły. Położenie miasta w połowie drogi między portami północy i dużymi ośrodkami gospodarczymi (jak np. Bydgoszcz, Toruń), jak również na najkrótszym szlaku, łączącym zachód Polski z Warmią i Mazurami. Z racji położenia miasto od zawsze odgrywało ważną rolę. Na mapie administracyjnej Polski, Grudziądz leży w województwie kujawsko-pomorskim, i wypełnia zadania powiatu grodzkiego. Jest ono również siedzibą starostwa powiatowego, obejmującego swoim zasięgiem 6 gmin. W jego północnej części dominuje zabudowa jednorodzinna, centralną część miasta stanowi stara, zabytkowa zabudowa śródmiejska, natomiast w południowej usytuowane są dzielnice przemysłowo-składowe, a także duże osiedla mieszkaniowe z „wielkiej płyty”. Grunty miasta należą do: Skarbu Państwa (27,5%), Miasta Grudziądz (40,1%), mienia prywatnego (28,3%) oraz (4,1%) do podmiotów gospodarczych (kościołów, związków wyznaniowych)[potrzebne źródło]. Grudziądz położony jest w Kotlinie Grudziądzkiej, której powierzchnia wynosi około 240 km², długość 20 km a szerokość 18 km. Jej cechą charakterystyczną są trzy tzw. kępy, które wznoszą się ponad 60 m nad poziom doliny Wisły. Największą z nich jest Kępa Forteczna, wznosząca się na wysokość 86,1 m n.p.m.Pozostałe dwie kępy to Kępa Strzemięcińska i Górnej Grupy. Miasto może pochwalić się bogatymi zasobami czwartorzędowych wód podziemnych. Grudziądz i jego okolice, zaliczone zostały do obszarów najwyższej ochrony w podziale na Główne Zbiorniki Wód Podziemnych Polski i oznaczone jako zbiornik nr 129.

Zbiorniki wodne[edit | edit source]

Jezioro Rudnickie
Information icon.svg Osobne artykuły: Kanał TrynkaRów Hermana.

Na terenie Basenu Grudziądzkiego jeziora zajmują 1,32% powierzchni[potrzebne źródło].

Klimat[edit | edit source]

Grudziądz położony jest w strefie klimatycznej umiarkowanej. Napływ różnorodnych mas powietrza powoduje, że teren ten odznacza się dużą zmiennością pogody oraz dużymi wahaniami przebiegu typów pogody. Istotną rolę dla klimatu odgrywa ukształtowanie obszaru i znaczne różnice wysokości w poszczególnych strefach Basenu Grudziądzkiego (kotliny grudziądzkiej).

Średnie dzienne nasłonecznienie wynosi od 4 do 5 h. Największe przypada w maju (7-8 h), najmniejsze w grudniu (1,3 h). Roczna ilość czasu nasłonecznienia wynosi około 1600 h. Średnie roczne zachmurzenie waha się między 6-8,5. Największe jest w listopadzie, najmniejsze w czerwcu. Średnia roczna temp. wynosi 8 °C. Najgorętszym miesiącem roku jest lipiec (ok. 19 °C), a najzimniejszym styczeń (–3 °C). Ważnym elementem klimatycznym są przymrozki. Okres występowania przymrozków dochodzi do 160 dni na rok. Średnio rocznie opady atmosferyczne wynoszą ok. 500 mm. Jednak jest to parametr o dużym rocznym zróżnicowaniu od 295 mm do 757 mm. Średnia roczna ilość dni z opadami wynosi około 140 mm. Wiatry wieją najczęściej z kierunku południowo-zachodniego i są formowane pod wpływem kierunku biegu doliny Wisły. Prędkość wiatrów wiejących w Grudziądzu wynosi średnio około 3 m/s.[9]

Powierzchnia miasta[edit | edit source]

Rok Powierzchnia
 1880 18,82 km²
 1934 28,31 km²
 1939 28,31 km²
 1945 28,64 km²
 1954 43,53 km²
 1975 58,74 km²
 1988 58,74 km²
 2006 59,29 km²

Zabytki[edit | edit source]

Widok na ratusz w Grudziądzu od strony zejścia nad Wisłę
Balkon budynku przy ul. Pańskiej
Widok na Bramę Wodną

Zabytki Grudziądza znajdują się na Europejskim Szlaku Gotyku Ceglanego.

Zabytkowe obiekty sakralne[edit | edit source]

Pomnik Żołnierza Polskiego na Rynku Głównym Starego Miasta po remoncie w 2010/2011

Inne obiekty o znaczeniu turystyczno-zabytkowym[edit | edit source]

Fasada Zajezdni Tramwajowej

Hejnał grudziądzki[edit | edit source]

Grudziądzki hejnał odegrano po raz pierwszy z wieży zamkowej „Klimek” na Górze Zamkowej pod koniec 1935 roku. Odtąd codziennie w samo południe grano go aż do wybuchu II wojny światowej. Twórcą hejnału był kapelmistrz 64PP – Stanisław Szpulecki. Po wojnie wznowiono jego odgrywanie z wieży ratusza w 1956 r. Ponownie po przerwie zaczęto nadawać hejnał 18 czerwca 1995 r.

Demografia[edit | edit source]

Populacja[edit | edit source]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Grudziądza.
Widok na śródmieście od strony południowej

Ludność miasta liczy obecnie ok. 100 tys. mieszkańców, z czego ponad 15% to dzieci i młodzież w wieku do 15. roku życia. W wieku produkcyjnym jest ok. 70% mieszkańców[potrzebne źródło].

Do 1994 roku liczba mieszkańców Grudziądza systematycznie powiększała się (w latach 1980-1994 wzrost wynosił prawie 15%), jednak w ostatnich latach ma miejsce ujemny przyrost rzeczywisty ludności. Gęstość zaludnienia kształtuje się na poziomie charakterystycznym dla dużych miast Polski, wynosi 1690 osób na 1 km² (stan na 2004 rok). Większość mieszkańców stanowią kobiety (ok. 51 tys.). W mieście społeczność głównie zatrudniona jest w branży produkcyjnej, w handlu i usługach, edukacji, administracji oraz ochronie zdrowia. W 2013r. Grudziądz miał 96tys. mieszkańców.

Niepełnosprawni w Grudziądzu[edit | edit source]

Na dzień 31 grudnia 2003 r. w Grudziądzu było 12 547 osób niepełnosprawnych (co stanowi 12,39% ogółu mieszkańców), w tym: 788 osób w wieku do 16 lat, 11 759 osób w wieku powyżej 16 lat. Główne cele działań miasta i gminy Grudziądz na rzecz osób niepełnosprawnych określa „Program działań na rzecz osób niepełnosprawnych w Grudziądzu w latach 2004-2015”.

Gospodarka[edit | edit source]

Od 2007 roku na terenie miasta znajduje się Pomorska Specjalna Strefa Ekonomiczna[11].

Przemysł[edit | edit source]

Galeria Grudziądzka

Do największych pod względem zatrudnienia przedsiębiorstw w mieście należą:

  1. Vadain International Sp. z o.o.
  2. Chłodnia Grudziądz Sp. z o.o.
  3. Hydro-Vacuum S.A.
  4. UNIA Sp. z o.o.
  5. Venture Industries Sp. z o.o.
  6. Wojskowe Zakłady Uzbrojenia S.A.
  7. MSU S.A.
  8. La Rive S.A.
  9. Mueller Fabryka Świec S.A.
  10. Solgrud Sp. z o.o.
  11. Melbud S.A.
  12. Schumacher Packaking
  13. Vischer Caravelle Poland sp. z o.o.
  14. Lemigo
  15. Limito
  16. Centrum Logistyczne Rossmann
  17. Centrum Dystrybucyjne Biedronka sieci sklepów Biedronka

Handel[edit | edit source]

W mieście działają cztery centra i jeden park handlowy oraz 1 dom handlowy –[12] oraz wiele supermarketów i marketów, w mieście tym wybudowano Skwer Handlowy. W mieście działa 11 salonów samochodowych.W 2010r. otwarto centrum handlowe ,,Alfa". Planowane jest kolejne duże centrum handlowe[13][14].

Turystyka[edit | edit source]

Baza Noclegowa

Hotele[edit | edit source]

  • Hotel City(***)]
  • Hotel Energetyk(***)
  • Hotel Kowalkowski(***)
  • Hotel RAD(***)
  • Hotel Villa(***)
  • Hotel Czarci Młyn(**)
  • Hotel Adriano(*)
  • Hotel STAL

Motele[edit | edit source]

  • Motel TRANS SERWIS CZEPEK
  • Motel Niezapominajka
  • Aeroklub Nadwiślański
  • Bajeczny Sen
  • Dobry Hostel
  • Leśniczowka
  • Zajazd pod Kasztanem

Gospodarstwa agroturystyczne i campingi[edit | edit source]

  • Gospodarstwa Agroturystyczne MARANKA
  • CAMPING 134(**)
  • Ośrodek Wypoczynkowy DELFIN
  • Ośrodek Wypoczynkowy WARMA
  • Ośrodek Wypoczynkowy DOMPOL
  • Schronisko Młodzieżowe BURSA]

Infrastruktura[edit | edit source]

Transport[edit | edit source]

Transport drogowy[edit | edit source]

Około 5 km na zachód od miasta przebiega droga międzynarodowa E75 łącząca północ z południem Polski. Przez miasto przebiegają dwie drogi krajowe: 16 – łącząca Słubice, Świecko z Warmią i Mazurami i dalej z Kaliningradem oraz krajami położonymi nad Morzem Bałtyckim, 55 (Stolno – Grudziądz – KwidzynNowy Dwór Gdański) oraz droga wojewódzka nr 534 (Grudziądz – RypinSierpcWarszawa). Ważną rolę w rozwoju miasta odgrywa autostrada A1, która łączy północ i południe Polski. W odległości nie przekraczającej 20 km od miasta znajdują się 4 węzły autostrady A1: „Warlubie”, „Nowe Marzy”, „Grudziądz” oraz „Lisewo”. Na dzień dzisiejszy w Grudziądzu jest 379 dróg o łącznej długości 220 km, 23 mosty, 9 kładek oraz 3 wiadukty o łącznej długości ponad pół kilometra. Po grudziądzkich drogach jeździ ponad 40 tysięcy pojazdów. W mieście organizacją komunikacji osobowej zajmuje się Urząd Miasta. Natomiast przewoźnikami są Miejski Zakład Komunikacji (linie tramwajowe oraz autobusowe) oraz Arriva Bus (linie autobusowe). W mieście funkcjonuje również ok. 500 taksówek. W okresie kilku ostatnich lat wybudowano 17 rond: im. gen. Andersa, im. gen. „Nila”, im. gen. Skalskiego, im. kard. Wyszyńskiego, im. ks. Popiełuszki, im. R. Dmowskiego, im. P. Jasienicy, im. W. Grabskiego, im. E. Kwiatkowskiego, im. gen. Maczka, im. Z. Herberta, im. rotm. W. Pileckiego, im. matematyka J. Sikorskiego, im. marsz. E. Rydza-Śmigłego, im. Lotników, im. gen. St. Sosabowskiego i im. Ryszarda Kaczorowskiego.

Transport kolejowy[edit | edit source]

Przez Grudziądz przebiegają 2 niezelektryfikowane linie kolejowe:

  • Linia kolejowa nr 207: Toruń WschodniMalbork (budowa: 1882–1883; długość: 133,5 km; linia 1-torowa)
    • 57,4 km odcinek Grudziądz – Toruń Wschodni uruchomiony 1 listopada 1882
    • 76,1 km odcinek Grudziądz – Malbork otwarty 15 sierpnia 1883
  • Linia kolejowa nr 208: DziałdowoChojnice (budowa: 1878–1887 i 1930; długość: 200,9 km; linia 1-torowa)[15]
    • 47,9 km odcinek Grudziądz – Wierzchucin uruchomiony 15 sierpnia 1883
    • 108,8 km odcinek Grudziądz – Działdowo otwarty 1 października 1887
Szynobus SA106-002 na dworcu w Grudziądzu

W mieście istnieją obecnie 4 stacje kolejowe:

Nazwa stacji
Grudziądz
Grudziądz Przedmieście
Grudziądz Mniszek
Grudziądz Owczarki

Transport lotniczy[edit | edit source]

Mosty[edit | edit source]

Most im. Bronisława Malinowskiego w Grudziądzu jest najdłuższym mostem drogowo-kolejowym w Polsce. Most ma 11 przęseł, a jego długość wynosi 1098 metrów. Oprócz najdłuższego mostu, w Grudziądzu znajdują się również pozostałości dwóch najstarszych mostów w Polsce (z połowy i końca XIII wieku)[potrzebne źródło].

Kilka kilometrów na południe od Grudziądza oddano w 2011 r. do użytku żelbetowy most autostradowy, który ma 1953,6 m długości i jest to najdłuższy most drogowy w Polsce[17].

Transport pasażerski[edit | edit source]

  • Transport Miejski
Information icon.svg Osobny artykuł: Tramwaje w Grudziądzu.
Schemat sieci tramwajowej i kolejowej w Grudziądzu (2011)
Autobus MZK Grudziądz na ul. Poniatowskiego
Tramwaj na ul. Konstytucji 3 Maja

Grudziądz jest najmniejszym miastem w Polsce posiadającym własną komunikację tramwajową, w mieście funkcjonuje jedna linia tramwajowa (nr 2). Tramwaje w Grudziądzu pojawiły się już w 1896 roku.

Transportem miejskim w Grudziądzu zarządza Wydział Transportu w Urzędzie Miejskim. Obsługę zapewniają Miejski Zakład Komunikacji sp. z o.o. oraz Arriva Bus(wcześniej Veolia) MZK wykonuje połączenia na 1 linii tramwajowej i 18 linii autobusowych. Arriva Bus natomiast 4 autobusowe. Sieć tramwajowa jest jedną z najstarszych i najbardziej malowniczych w kraju. Jest bardzo ważna w życiu miasta, stanowi kręgosłup komunikacji w kierunku północ-południe. Obecnie trwa rozbudowa sieci tramwajowej i modernizacja istniejących sieci torowych.

  • Transport poza miejski
Information icon.svg Osobny artykuł: PKS Grudziądz.
Autobus PKS Grudziądz w trasie

Ochrona środowiska[edit | edit source]

Prawie 20% ogólnej powierzchni miasta stanowią lasy, parki i zieleńce, na których występuje ponad 400 gatunków roślin i zwierząt.

Miejskie Wodociągi i Oczyszczalnia Sp. z o.o. w Grudziądzu to spółka założona 23 grudnia 1899 r. Działała wtedy pod nazwą Wasserwerk Graudenz. Obejmuje swym zasięgiem działania nie tylko rejon miasta, ale również Gminę Grudziądz[18].

Pomniki przyrody[edit | edit source]

Information icon.svg Osobny artykuł: Pomniki przyrody w Grudziądzu.

W mieście znajduje się 29 pomników przyrody: 24 pojedyncze drzewa, 4 grup drzew oraz 1 wychodnia skalna.

Bezpieczeństwo[edit | edit source]

Information icon.svg Osobny artykuł: Straż Pożarna w Grudziądzu.

Najstarszy dokument dotyczący pożarnictwa w Grudziądzu datuje się na 1760 rok. Powstanie Ochotniczej Straży Pożarnej w Grudziądzu było procesem, który trwał od 31 lipca 1875 do 30 maja 1876 roku. Obecnie istnieją w nim dwie jednostki Ratowniczo-Gaśnicze oraz jedna jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej.

Opieka zdrowotna[edit | edit source]

Regionalny Szpital Specjalistyczny w Grudziądzu

Na terenie miasta świadczenia zdrowotne zapewniają:

  • Wojskowa Specjalistyczna Przychodnia Lekarska
  • niepubliczne zakłady opieki zdrowotnej
  • Regionalny Szpital Specjalistyczny im. dra W. Biegańskiego ul. Rydygiera
  • indywidualne praktyki lekarskie (świadczenia stomatologiczne)

W mieście znajduje się zakład karny dla kobiet, który jest największą tego typu placówką w Polsce.

Kultura i sztuka[edit | edit source]

Centrum Kultury Teatr w Grudziądzu

Centrum Kultury Teatr[edit | edit source]

Information icon.svg Osobny artykuł: Teatr w Grudziądzu.

Centrum Kultury Teatr w Grudziądzu swą działalność prowadzi głównie w obiektach teatru przy ul. Marszałka Focha i „Klubu Akcent” przy ul. Wybickiego. CKT zapewnia mieszkańcom i gościom miasta rozrywkę nie tylko tam, ale również na starym mieście, czy na Błoniach Nadwiślańskich.

Biblioteka Miejska w Grudziądzu[edit | edit source]

Biblioteka Miejska prowadzi działalność od ponad 50 lat. Mieści się w gmachu wybudowanym w latach 1908-1911. Od roku 1912 siedzibę znalazły tu muzeum oraz biblioteka niemiecka („Stadt Bibliothek Graudenz”) która działała do 1920 roku, kiedy Grudziądz odzyskał niepodległość i powrócił do granic Polski.

Muzeum w Grudziądzu[edit | edit source]

Information icon.svg Osobny artykuł: Muzeum w Grudziądzu.

Muzeum grudziądzkie mieści się w dawnym klasztorze benedyktynek. Budynek zbudowany jest w stylu barokowym, w latach 1729-1731. Instytucja dzięki zróżnicowaniu ekspozycji umożliwia rozwój wielu różnych zainteresowań, przybliża kulturę materialną i duchową oraz daje okazję do zapoznania się z aktualnymi trendami sztuki.

Grudziądzkie Towarzystwo Kultury[edit | edit source]

Założone 1976, prowadzi intensywną działalność kulturalną i wydawniczą.

Chóry[edit | edit source]

  • Alla Camera
  • Echo – Chór Męski
  • Maksymilianum
  • Soli Deo
  • Boni Cantores
  • Tibi Mariae
  • Cantabile
  • Sursum Corda
  • The G Singers
XX Zjazd Kawalerzystów

Zespoły powiązane z miastem[edit | edit source]

Kina[edit | edit source]

Istniejące:

  • „Klub garnizonowy” (nieużywane publicznie)
  • „Helios” (sieć kin, znajduje się w Centrum Handlowym „Alfa”)

Nieistniejące:

  • „Energetyk”
  • „Tivoli”
  • „Orzeł”
  • „Metalowiec”
  • „Helios”
  • „GRYF”

Legendy i mity związane z Grudziądzem[edit | edit source]

Erik Dahlbergh, oblężenie Grudziądza przez Szwedów w 1656 r.

Oblężenie Grudziądza przez Szwedów[edit | edit source]

Legenda ta opowiada o tym, jak to przez 7 lat grudziądzki zamek bezskutecznie był oblegany przez Szwedów. Najeźdźca chciał poczekać, aż w mieście zabraknie pożywienia i jego mieszkańcy poddadzą się sami. Większość załogi i mieszczan była gotowa poddać się Szwedom. Pewnego dnia mieszczanin o imieniu Michałko wpadł na genialny pomysł. Do działa armatniego wsadził łeb ostatniego wołu i kawałek chleba, po czym wystrzelił je na drugi brzeg Wisły, gdzie czekali Szwedzi. Gdy ci zobaczyli, że mieszkańcy mają jeszcze tak duże zapasy żywności, że mogą nią strzelać z armaty, postanowili odstąpić od oblężenia zamku.

Jadwiga przy studni zamkowej[edit | edit source]

W czasie, gdy wojska Szwedzkie okupowały Grudziądz, pewna piękna mieszczanka o imieniu Jadwiga zakochała się bez pamięci w oficerze szwedzkim, z wzajemnością! Ich miłość była tak ogromna, że zaplanowali wspólną ucieczkę do Szwecji. Gdy usłyszał o tym ojciec Jadwigi (wielki patriota) wściekł się i kazał zamordować ukochanego córki, oczekującego Jadwigi przy zamkowej studni. Gdy wybranka serca przybyła na miejsce, przeżyła wielki szok i popadła w rozpacz widząc martwe ciało ukochanego. Zrozpaczona wrzuciła do głębokiej studni wszystkie kosztowności, przygotowane na podróż i wstąpiła do miejscowego klasztoru benedyktynek. Według legendy, do dziś dnia nikomu nie udało się jeszcze wydobyć tych skarbów.

Jak Mikołaj Kopernik zaprojektował kanał Trynka[edit | edit source]

Grudziądz położony był nad Wisłą, jednak jej wody nie nadawały się do picia. Z tego powodu mieszczanie w XIII w. doprowadzili do miasta wodę z jeziora Tuszewo, które znajdowało się na wschód od miasta. W tym celu poszerzono strugę płynącą z jeziora do Wisły. W ten sposób powstał strumień, który mógł napędzać młyny krzyżackie (stąd późniejsza nazwa Potok Młyński). Jednak wody jeziora szybko zostały wyeksploatowane, więc trzeba było znaleźć nowe źródło wody pitnej. Znaleziono je w okolicznych lasach osady Węgrowo (dziś wieś Pastwiska). W 1386 r. mieszkańcy rozpoczęli budowę 8 km kanału, noszącego nazwę Rów Hermana (od imienia swego twórcy). Po złączeniu go z Potokiem Młyńskim, kanał zapewniał wystarczającą ilość wody przez następne 150 lat. Niestety na początku XVI w. i te źródła zostały wyczerpane i w mieście zaczęło brakować wody (co więcej wody Wisły zostały skażone bakteriami cholery). W marcu 1522 r. w Grudziądzu odbywał się sejmik generalny, na który 21 marca przybył Mikołaj Kopernik. Legenda mówi, że gdy wielki uczony usłyszał o kłopotach mieszkańców Grudziądza, natychmiast postanowił im pomóc. Po dokładnym przestudiowaniu map okolic miasta miał zaproponować wykopanie kanału, prowadzącego wody z rzeki Osy do miasta, a dalej do Wisły. Mieszkańcy wysłali do Zygmunta I Starego prośbę o pozwolenie budowy nowego kanału, jednak dopiero jego syn, Zygmunt August, pozwolił na budowę. Oddanie Kanału Trynka do użytku nastąpiło w 1552 r. podczas pobytu króla w Grudziądzu.

Nieszczęśliwa miłość Katarzyny i Johana[edit | edit source]

Pod koniec wieku XVI grudziądzki starosta Jan Zborowski sprowadził do miasta olenderskich osadników (mennonitów). Osiedlili się oni m.in. w Owczarkach, zakładając osadę i stawiając pierwsze domy. Pewnego roku, w Noc Świętojańską, okoliczna młodzież spotkała się nad Kanałem Trynka, gdzie wrzucano do wody wianki i tańczono przy ogniskach. Do grudziądzan dołączył młody Holender o imieniu Johan. W tłumie młodych dziewcząt zauważył piękną złotowłosą dziewczynę. Piękność nosząca imię Kasia, również dostrzegła urodziwego cudzoziemca. Młodzi zakochali się w sobie od pierwszego wejrzenia. Cóż z tego, kiedy dziewczyna była już zaręczona z Kacprem (synem młynarza z Kłódki). Miłość młodych była tak wielka, że mimo ciągłych przeciwności losu, spotykali się po kryjomu. Ich szczęście nie trwało jednak długo, ponieważ o wszystkim dowiedział się Kacper. Młynarz poprosił parobków, aby wybili Johanowi Kasię z głowy. Zaczaili się na niego i dopadli wracającego z randki. Okrutnie potraktowali młodzieńca i nieprzytomnego wrzucili do Trynki. Chłopak utonął, a gdy Kasia dowiedziała się o jego śmierci, zrozpaczona rzuciła się do wody, po czym silny prąd porwał jej młode jeszcze życie w odmęty Trynki. Do dziś dnia, w Noc Świętojańską, miejscowym rybakom na jeziorze Tarpno ukazują się duchy Kasi i Johana, które szukają się wzajemnie.

Imprezy kulturalne[edit | edit source]

  • W okresie Świąt Bożego Narodzenia na Rynku Głównym odbywa się Jarmark Świętego Mikołaja. Można na nim zakupić specjały z grudziądzkiego rynku spożywczego, ozdoby świąteczne oraz prezenty dla najbliższych. Można również posłuchać kolęd i piosenek świątecznych śpiewanych przez artystów na scenie.
  • Każdego roku w czasie Bożego Narodzenia na Rynku Głównym staje szopka betlejemska z żywymi zwierzętami i wysoka naturalna choinka.
  • W okolicach Jeziora Rudnickiego znajduje się miasteczko westernowe oferujące wiele atrakcji, m.in. zoo.
  • Cyklicznie każdego roku Centrum Kultury Teatr organizuje na Błoniach Nadwiślańskich szereg imprez muzycznych, na które stara się zapraszać znane gwiazdy, takie jak: Doda, Kayah, De Mono czy Peja.
  • CKT organizuje również Lato z Muzami (występy różnych artystów, codziennie innego w nowym miejscu na Starym Mieście).
  • Każdego roku (3 maja i 11 listopada) można zwiedzać grudziądzką Cytadelę.
  • Co roku miasto organizuje imprezę sylwestrową na parkingu przy Centrum Kultury Teatr (ul. Focha).
  • Od 1989 roku corocznie odbywają się w Grudziądzu zjazdy kawalerzystów II RP

Media[edit | edit source]

Obecne[edit | edit source]

Historyczne[edit | edit source]

  • Goniec Nadwiślański
  • Radio Grudziądz
  • Goniec Grudziądzki
  • Gazeta Grudziądzka
  • Der Gesellige Zeitung
  • Portal internetowy Faktygrudziadz.pl

Grudziądz w filmie[edit | edit source]

Sport i rekreacja[edit | edit source]

Solanki[edit | edit source]

  • Podczas poszukiwania ropy i gazu ziemnego w okolicach Grudziądza (Marusza) w 1972 roku natrafiono na złoża wód termalnych z okresu dolnej jury dolnej.
  • Dowiercono się do głębokości 1630 m, gdzie wykopano wodę o temperaturze ok. 44 st. C.
  • Dopiero w 2001 roku powstała spółka „Geotermia Grudziądz”, która zaczęła przygotowywać dokumentację na wykorzystywanie wód solankowych z Maruszy
  • W marcu 2006 roku oddano do użytku publicznego obiekt z nowoczesnymi wannami, inhalatory, krioterapie, sale gimnastyczną, saunę infrared, a w maju tego samego roku oddano jedyną w Europie tężnię solankową zamkniętą w piramidzie. W następnym miesiącu umożliwiono korzystanie z groty solankowej, gdzie można się kąpać grupowo w wodach solankowych.
  • W 2007 roku oddano do użytku 4 baseny z różnym stężeniem solanek oraz gabinety masażu, salę fitness, salon kosmetyczny, pokój dla dzieci.
  • W 2013 roku pojawiła się koncepcja budowy nowych obiektów dla Solanek. Nową proponowaną lokalizacja to brzegi jeziora Rudnik.

Kluby sportowe[edit | edit source]

W Grudziądzu funkcjonuje 39 klubów sportowych, które prowadzą łącznie 53 sekcje.

  • Grudziądzki Klub Motocyklowy powołany w 2013 roku w miejsce założonego w 2002 roku Grudziądzkiego Towarzystwa Żużlowego; kontynuator Grudziądzkiego Klubu Motorowego założonego w 1979 roku (Stadion przy ul. Hallera)
  • Grudziądzki Klub Sportowy „Olimpia” – (Stadion przy ul. Piłsudskiego)
  • MKS Drumed Nicrometal Grudziądz
  • Klub Wioślarski „Wisła Grudziądz”
  • Kokoro Grudziądzki Klub Kyokushin-kan Karate-do
  • Grudziądzkie Towarzystwo Piłkarskie „Nadwiślanin”
  • Uczniowski Klub Sportowy Rotmistrz Twoja Szkoła Grudziądz
  • Uczniowski Klub Sportowy „Ruch”
  • Uczniowski Klub Sportowy „Orka”
  • Miejski Klub Sportowy „Start”
  • Klub Sportowy „Stal”- (Stadion przy Al. Sportowców)
  • Okniński MMA Grudziądz
  • Autonomiczna Ludowa Kolarska Sekcja „Stal” Grudziądz
  • Aeroklub Grudziądzki
  • KS Elektryk
  • KS Stomil
  • Autonomiczna Sekcja Tenisa Stołowego Olimpia-Unia
  • Stowarzyszenie Sportowe Modelarzy Grudziądzkich
  • JKS Rywal Grudziądz
  • Grudziądzkie Towarzystwo Sportów Bilardowych
  • Klub Płetwonurków
  • Bractwo Wodniaków
  • Grudziądzkie Towarzystwo Tenisowe
  • Uczniowski Klub Sportowy „Arm Fanatic Sport” Grudziądz

W latach 80. na stadionie grudziądzkiej „Olimpii” rozegrała swoje spotkanie młodzieżowa reprezentacja Francji z Zinédinem Zidanem w składzie[potrzebne źródło].

Kluby i stowarzyszenia osób niepełnosprawnych[edit | edit source]

  • Stowarzyszenie Sportowe dla Osób Upośledzonych Umysłowo „Olimpiady Specjalne – Polska”
  • Stowarzyszenie Sportowe „Sprawni – Razem”
  • Centrum Rehabilitacji im. ks. Biskupa Jana Chrapka
  • „TowPeDe” Towarzystwo Przyjaciół Downa w Grudziądzu

Baseny[edit | edit source]

  • Basen przy SP nr 20 (ul. Sobieskiego 12)
  • Basen przy SP nr 21 (ul. Nauczycielska 19)
  • Basen w Ośrodku Kultury Fizycznej (ul. Kalinkowa 56)
  • Baseny odkryte MORiW (ul. Za Basenem 2)
  • Baseny Solankowe (ul. Warszawska 36)

Inne[edit | edit source]

  • Każdego roku w Grudziądzu odbywają się Wielkanocne Zawody Balonowe o puchar Prezydenta Grudziądza
  • Baza sportowa miasta to 4 stadiony, które razem mogą pomieścić ponad 25 tys. widzów (stadion GKS Olimpia – 12 tys., stadion GKM – 8 tys.), 5 hal sportowych wraz z pełnym wyposażeniem widowiskowo-sportowym (ok. 2500 miejsc), baseny kryte i otwarte oraz korty tenisowe czy strzelnice sportowe. Na terenie miasta istnieją również sauny, siłownie, ośrodki jeździeckie oraz przystanie wodne.
  • Przez Grudziądz i okolice przechodzi wiele szlaków turystycznych.
  • Lasy i grunty leśne zajmują 1124 ha (19,14% powierzchni miasta), a parki i zieleńce 196 ha (3,33%)[potrzebne źródło]. Z tych ostatnich na uwagę zasługuje Park Miejski (38,68 ha) oraz tzw. planty nad Kanałem Trynka (6,36 ha) wraz z Ogrodem Botanicznym (0,51 ha)[21].

Ogrody działkowe[edit | edit source]

  • Kąpiele Słoneczne
  • ROD „Metalowiec”
  • ROD „Niezapominajka”
  • ROD „Narcyz”
  • ROD „Energetyk”
  • POD „Nad Rudniczanką"

Edukacja[edit | edit source]

Information icon.svg Osobny artykuł: Lista szkół w Grudziądzu.
Budynek szkoły zawodowej w Grudziądzu

Planetarium[edit | edit source]

W 1964 roku w Grudziądzu powstało Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne. Odbywają się tutaj co jakiś czas seanse i dni otwarte dla wszystkich chętnych. Grudziądzkie Planetarium i Obserwatorium Astronomiczne jest też organizatorem Ogólnopolskiego Młodzieżowego Seminarium Astronomicznego (OMSA) im. prof. Roberta Głębockiego. W 2008 roku odbył się już dwudziesty czwarty finał tego konkursu.

Administracja[edit | edit source]

Starostwo Powiatowe w Grudziądzu
Information icon.svg Osobny artykuł: Prezydenci Grudziądza.

Osiedla w Grudziądzu[edit | edit source]

Osiedla Grudziądza

Polityka[edit | edit source]

Grudziądz posiada dwóch przedstawicieli w Sejmie:

Cmentarze[edit | edit source]

Brama cmentarza przy ul. Cmentarnej

Kościoły i związki wyznaniowe[edit | edit source]

Wyznania według spisów z końca XIX i początku XX wieku[edit | edit source]

  • ewangelicy:
    • 10.871; (1880)
    • 33.020; (1905)
    • 25.493; (1910)
  • katolicy:
    • 5.490; (1880)
    • 11.684; (1905)
    • 13.612; (1910)
  • Żydzi:
    • 78; (1880)
    • 579; (1905)
    • 505; (1910)
  • inne:
    • –; (1880)
    • 1; (1905)
    • 12; (1910)

Dzień dzisiejszy[edit | edit source]

Na terenie miasta działalność religijną prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Buddyzm

Kościoły katolickie

Kościół prawosławny

Kościoły protestanckie

Świadkowie Jehowy[23]

Świecki Ruch Misyjny „Epifania”

  • zbór w Grudziądzu, ul. Kosynierów Gdyńskich 9

Osoby związane z Grudziądzem[edit | edit source]

Tablice ukazujące ulice Grudziądzką w innych miastach Polski i świata

Honorowi obywatele[edit | edit source]

Urodzeni w Grudziądzu[edit | edit source]

Zmarli w Grudziądzu[edit | edit source]

Grudziądz jako garnizon wojskowy[edit | edit source]

Information icon.svg Osobny artykuł: Garnizon Grudziądz.

Jednostki stacjonujące przed 1939[edit | edit source]

Tablica odsłonięta przez dawnych absolwentów CWKaw., upamiętniająca ich konie na Błoniach Nadwiślańskich w Grudziądzu

Jednostki stacjonujące po 1945 (rozwiązane)[edit | edit source]

Jednostki stacjonujące po 1945[edit | edit source]

27 września 2007 roku odbyły się w Grudziądzu manewry wojskowe pod kryptonimem „Opal 07"[26].

Do nazwy miasta odwoływały się okręty niemieckiej marynarki wojennej. Od 1913 r. do końca I wojny światowej w Kaiserliche Marine służyły krążowniki lekkie typu Graudenz: SMS „Graudenz” i SMS „Regensburg”.

Miasta partnerskie[edit | edit source]

Miasto Kraj Data podpisania umowy
 Gütersloh  Niemcy wrzesień 1989[27]
 Falun  Szwecja maj 1991[27]
 Czerniachowsk  Rosja 1995[27]
 Nanning  Chiny październik 2011[27]

Zobacz też[edit | edit source]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Heinrich Zedler: Grosses Vollständiges Universallixicon aller Wissenschaften und Künste. T. 11. Halle i Leipzig: Heinrich Zedler, 1765, s. 636.
  2. Orbus Latinus. [dostęp 2012-04-09].
  3. Zbigniew Otremba Grudziądz. Kronika dziejów miasta. Wyd. Regnum, Gdańsk 1999. s. 126, ISBN 83-907707-1-7.
  4. „Do Grudziądza w 42 minuty. Bez mandatu!”. gazeta.pl, 5 października 2008.
  5. http://www.gddkia.gov.pl/pl/a/9987/autostrada-a1-nowe-marzy---torun---otwarta.
  6. Ks. dr Stanisław Kujot; Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej? cz. 1; (s. 10,11), Toruń 1902 [1].
  7. Ewa Siatkowska, Rodzina języków zachodniosłowiańskich, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1992, s. 22. ISBN 83-01-10061-3.
  8. http://grudziadz.naszemiasto.pl/artykul/galeria/1957410,prezydent-bronislaw-komorowski-z-wizyta-w-grudziadzu-mega,id,t.html
  9. http://stona50.byethost10.com/epoka/e11931.html.
  10. Budynki dawnej fabryki maszyn. W: Zespołowa [on-line]. 2007. [dostęp 2013-09-26].
  11. Pomorska Specjalna Strefa Ekonomiczna > Podstrefy PSSE > Województwo Kujawsko-Pomorskie.
  12. PH Unia Park, CH Alfa, CH Galeria Grudziądzka, CH Stara Kuźnia, CH Real, DH Orzeł.
  13. „Zmieniamy Grudziądz”. Grudziądz.pl, 19 października 2007.
  14. „Z gruzów wyłoni się galeria”. Nowości.com.pl, 23 listopada 2007.
  15. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 21 stycznia 2009].
  16. http://lotniczapolska.pl/EC135-na-nowym-ladowisku-w-Grudziadzu,18197
  17. arb: Dwukilometrowy most pod Grudziądzem. Dłuższego w Polsce nie ma (pol.). Wprost, 2011-04-04. [dostęp 2012-06-10].
  18. Miejskie Wodociągi i Oczyszczalnia sp. z o.o. w Grudziądzu o nas.
  19. „Andrzej Wajda realizuje film w Grudziądzu”. gazeta.pl, 10 sierpnia 2008.
  20. „Grudziądz. Pierwszy klaps u Wajdy”. e-teatr.pl, 8 sierpnia 2008.
  21. Anna Wajler Grudziądzkie parki w: Rocznik Grudziądzki t. XV, Grudziądz 2003, ISSN 0080-4364.
  22. Ośrodki buddyjskie w Polsce.
  23. gazeta olsztyńska.pl.
  24. Sala Królestwa Świadków Jehowy, Grudziądz, Nadgórna 19.
  25. Sala Królestwa Åšwiadków Jehowy – GrudziÄ…dz – Åšwiadkowie Jehowy – Miplo.
  26. „Ćwiczenie taktyczne z wojskami pk. OPAL ’07". mon.gov.pl, 24 września 2007.
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 Miasta partnerskie (pol.). [dostęp 2012-05-06].

Bibliografia[edit | edit source]

  1. Stanisław Kujot: Kto założył parafie w dzisiejszej dyecezyi chełmińskiej?. T. cz. 1-2. Toruń: 1903-1904.
  2. Tadeusz Chrzanowski, Grudziądz, Warszawa, Wyd. „Sport i Turystyka”, 1970
  3. Stanisław Myśliborski-Wołowski, Szkice grudziądzkie, wyd. 3, Grudziądz, Kujawsko-Pomorskie Towarzystwo Kulturalne, 1972
  4. Katalog zabytków sztuki w Polsce, t. 11, Województwo bydgoskie, pod red. Tadeusza Chrzanowskiego i Mariana Korneckiego, z. 7, Powiat grudziądzki, Warszawa, Instytut Sztuki PAN, 1974
  5. red. Stanisław Poręba: Grudziądz i okolice. Przewodnik. Grudziądz: Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, Biblioteka Miejska w Grudziądzu, 1990.
  6. Grudziądz, oprac. i red. Karola Skowrońska, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1991
  7. Dzieje Grudziądza, pod red. Jerzego Danielewicza, t. 1 (do roku 1920), Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1992
  8. „Kalendarz Grudziądzki”, 1, 1997 – 13, 2008, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury ISSN 1427-700X
  9. Anna Wajler, Grudziądz na starej pocztówce, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 1998, ISBN 83-908767-4-4.
  10. Kalendarium Grudziądz 2000, oprac. Jerzy Krzyś, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 1999, ISBN 83-910048-2-1.
  11. Grudziądz. Widoki miasta, oprac. Jadwiga Drozdowska, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2001, ISBN 83-88076-04-3.
  12. Zbigniew Otremba: Grudziądz. Kronika dziejów miasta. Gdańsk: Regnum, 1999. ISBN 83-907707-1-7.
  13. Anna Wajler, Grudziądz na pocztówkach z lat 1920-1939, Grudziądz, Muzeum w Grudziądzu, 2002, ISBN 83-88076-06-X.
  14. Grudziądz. Miniprzewodnik, tekst Tadeusz Rauchfleisz, Henryk Stopikowski, Grudziądz, Grudziądzkie Towarzystwo Kultury, 2004, ISBN 83-910048-5-6.
  15. red. Ryszard Kucharczyk: Grudziądz i okolice na starej karcie pocztowej. T. I, II, III, IV. Grudziądz: 2006.
  16. Grudziądz 1945. Wspomnienia, red. nacz. Janusz Kalamarski, Grudziądz, Wyd. Kalamarski, 2007, ISBN 978-83-920267-1-6.
  17. Krzysztof Halicki: Działalność policji politycznej w zwalczaniu ruchu komunistycznego w Grudziądzu w dwudziestoleciu międzywojennym, [w: Rocznik Grudziądzki, Tom XIX 2011, s. 129-152. – Academia.edu]. [dostęp 2012-09-26].

Linki zewnętrzne[edit | edit source]