Wałcz

From Wikipedia
Jump to: navigation, search
Wałcz
Herb Flaga
Herb Wałcza Flaga Wałcza
Państwo  Polska
Województwo  zachodniopomorskie
Powiat wałecki
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1303
Burmistrz Bogusława Towalewska
Powierzchnia 38,17 km²
Wysokość 109 m n.p.m.
Populacja (2013)
• liczba ludności
• gęstość

26 231
687,2 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 67
Kod pocztowy 78-600
Tablice rejestracyjne ZWA
Położenie na mapie województwa zachodniopomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa zachodniopomorskiego
Wałcz
Wałcz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wałcz
Wałcz
Ziemia 53°16′37″N 16°27′48″E/53,276944 16,463333Na mapach: 53°16′37″N 16°27′48″E/53,276944 16,463333
TERC
(TERYT)
3217011
SIMC 0967245
Urząd miejski
plac Wolności 1
78-600 Wałcz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Wałcz w Wikisłowniku
Strona internetowa

Wałcz (niem. Deutsch Krone) – miasto i gmina w północno-zachodniej Polsce, w województwie zachodniopomorskim, siedziba władz powiatu wałeckiego oraz wiejskiej gminy Wałcz. Miasto położone jest w środkowej części Pojezierza Południowopomorskiego nad jeziorami Raduń i Zamkowym i rzeką Żydówką. Wałcz jest powiatowym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i kulturalnym, siedzibą urzędów i instytucji lokalnych oraz ósmym ośrodkiem miejskim województwa (pod względem liczby ludności). Według danych z 31 grudnia 2013 r. miasto miało 26 231 mieszkańców[1].

W Wałczu stacjonuje 100 Batalion Łączności, 104 Batalion Zabezpieczenia, 1 Regionalna Baza Logistyczna, a także ma siedzibę 107 Szpital Wojskowy. Miasto jest także siedzibą dekanatu.

Położenie[edit | edit source]

Wałcz jest położony na Pojezierzu Wałeckim, jednak mniejsza północno-wschodnia część miasta znajduje się już na Równinie Wałeckiej – oba mezoregiony należą do Pojezierza Południowopomorskiego.

Według danych z 1 stycznia 2014 r. powierzchnia miasta wynosiła 38,17 km²[2]. Miasto stanowi 4,2% powierzchni powiatu.

Wałcz leży na południowo-wschodnich krańcach województwa zachodniopomorskiego. Najbliższe duże miasta to: Szczecin (144 km), Bydgoszcz (113 km), Piła (28 km), Poznań (132 km), Gorzów Wielkopolski (107 km), Koszalin (137 km)[3].

Wyróżnia się 4 wydzielone części miasta, które dawniej były osobnymi miejscowościami: Chrząstkowo, Morzyca, Olszynka, Sosnówka.

Warunki naturalne[edit | edit source]

Struktura użytkowania gruntów (2005)[4]
Rodzaj Powierzchnia  %
Użytki rolne 1545 ha 40,50%
Lasy i grunty leśne 682 ha 17,88%
Pozostałe grunty i nieużytki 1589 ha 41,65%
Razem (Σ) 3815 ha 100%

Miasto znajduje się na terenie płaskim, urozmaiconym jedynie niewielkimi wzniesieniami[5].

Wałcz usadowiony jest nad jeziorami: Raduń (pow. 227,12 ha) oraz Jeziorem Zamkowym (pow. 133,01 ha). Jeziora te znajdują się w granicach administracyjnych miasta. Przez miasto przepływa rzeka Żydówka. Na terenie miasta ok. 11,2% stanowią jeziora i rzeki, których powierzchnia łącznie wynosi 427 ha[5].

Park przy ul. Kilińszczaków, Jezioro Zamkowe

W niewielkiej odległości od miasta znajdują się także inne jeziora: Chmiel Duży, Chmiel, Raduń Mały, Ostrowiec, Lubianka, Jezioro Łabędzie. Akweny te położone są w zwartych kompleksach lasów o zróżnicowanym drzewostanie. Miasto z trzech stron (od zachodu, południa i wschodu) także otoczone jest lasami.

Pomniki przyrody:

  • aleja lipowa „Raduń” składająca się z 27 lip (koło linii kolejowej, koło ulicy Ogniowej i Leśnej) o obwodach od 146 do 229 cm[6]
  • „Dąb Pokoleń” – dąb szypułkowy o obwodzie pnia 292 cm przy ul. Spokojnej 1[7]

Historia[edit | edit source]

W okresie powstawania państwowych organizacji plemiennych dzisiejsza ziemia wałecka leżała na pograniczu wpływów Pomorzan i Polan. Należy przyjąć, że do czasów przedpaństwowych Polski, ziemie te były pod kulturowym i politycznym wpływem Pomorzan i związane były z losem dziejowym Pomorza Zachodniego. Poprzez wyprawy wojenne na Pomorze organizowane w 1. połowie XII wieku przez Bolesława Krzywoustego okolice te zostały włączone do państwa polskiego, stanowiąc północne rubieże Wielkopolski[8].

W 1296 r. tereny te opanowała Brandenburgia. 23 kwietnia 1303 r. Ulrich Schoning i Rudolf Liebenthal otrzymali od margrabiów brandenburskich: Ottona, Konrada i Waldemara przywilej na założenie miasta Arnskrone koło dotychczasowej osady Wolczen. Prócz praw miejskich Wałcz został także uposażony w 208 łanów ziemi ornej, łąki oraz dwa jeziora z wyspami i półwyspem, a także na 16 lat został zwolniony z podatków.

W 1368 r. na mocy układu zawartego przez Kazimierza Wielkiego i Ottona VIII Leniwego gród został przyłączony do Polski. Król potwierdził także przywilej miejski dla Wałcza, a w zamku osadził swojego starostę. Miasto w kwietniu 1378 r. spłonęło doszczętnie, wraz z otaczającym je ostrokołem i kościołem. W okresie I Rzeczypospolitej, Wałcz należał do woj. poznańskiego i był siedzibą starostwa grodowego.

Od 1773 r. po I rozbiorze Polski miasto należało do prowincji państwa pruskiego zwanej Prusy Zachodnie. W XIX w. miasto odznaczało się szybkim rozwojem ekonomicznym. Działało tu kilku tartaków, odlewnia żelaza, fabryka maszyn, mebli, drukarnia, wapienniki, browar. W 1880 r. połączono Wałcz linią kolejową z Piłą, a w latach 1888-1914 z Człopą, Kaliszem Pomorskim, Złocieńcem i Złotowem.

Traktat wersalski pozostawił zamieszkany w zdecydowanej większości przez Niemców Wałcz w Rzeszy Niemieckiej, w prowincji Marchii Granicznej Poznańsko-Zachodniopruskiej.

W 1945 r. miasto zostało włączone do Polski, większość jego ludności wysiedlono do Niemiec. Do miasta przybyli w ich miejsce m.in. Polacy z Kresów Wschodnich. W 1946 roku miasto zostało włączone do woj. szczecińskiego, by następnie w 1950 roku w wyniku podziału tego województwa znaleźć się w woj. koszalińskim. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa pilskiego. W wyniku reformy administracyjnej państwa od 1999 r. Wałcz należy do woj. zachodniopomorskiego.

Architektura[edit | edit source]

Zabytki[edit | edit source]

Kościół pw. św. Mikołaja

Zabytki chronione prawem w Wałczu:

  • ratusz z 1890 r. - część średniowiecznego zespołu urbanistycznego
  • Kościół greckokatolicki Podwyższenia Krzyża Pańskiego z 1923-1924 (ul. 12 Lutego)
  • Kościół św. Mikołaja – budowla neogotycka z 1865 r.
  • Kościół św. Antoniego (ul. Sądowa) – budowla neogotycka zbudowana w latach 1902-1907 z cegły ceramicznej o wątkach krzyżowym i główkowym, na zaprawie wapiennej. Kościół wzniesiono na planie krzyża, z prostokątną nawą, przeciętą szerokim transeptem (nawą poprzeczną). Od wschodu dostawiono do nawy prostokątne prezbiterium i niewielką zakrystię, zaś od zachodu – smukłą czterokondygnacyjną wieżę nakrytą ostrosłupowym hełmem. Bryła kościoła opięta jest przyporami, wzbogacona południowym i północnym szczytem transeptu. Urozmaicona jest okrągłymi klatkami schodowymi, wiodącymi na poziom empor bocznych oraz osobną klatką na wieżę.
  • parafialna cerkiew prawosławna pw. Świętej Trójcy, dawna kaplica ewangelicka z XIX wieku (ul. Kujawska 15A)
  • kolegium pojezuickie (ul. Kilińszczaków 59)
  • klasycystyczny dwór z początku XIX w., będący obecnie Muzeum Ziemi Wałeckiej (ul. Pocztowa 14)
  • spichlerz (ul. Kilińszczaków 57)
  • szkoła znana jako Ateny Wałeckie z 1805 r. (ul. Kilińszczaków), obecnie Zespół Szkół nr 1
  • szkoła (ul. Sądowa 9)
  • poczta (ul. Kilińszczaków 30, Pocztowa 2) – budowla neogotycka z 1895 r.
  • dworzec kolejowy
  • cmentarz ewangelicki (ul. Kujawska 13, 15)
  • cmentarz katolicki (ul. Zdobywców Wału Pomorskiego 58)
  • cmentarz wojenny żołnierzy Armii Czerwonej i Wojska Polskiego
  • budynek dawnego szpitala powiatowego, zlikwidowanego pod koniec 2007 roku (ul. Zdobywców Wału Pomorskiego 52-54)
  • zabytkowy bank (ul. Bankowa 3/5)
  • zabytkowe budynki (ul. Orla 35, ul. Sądowa 1)
  • zabytkowa willa (ul. Dąbrowskiego 18)
  • kamienica (ul. Wojska Polskiego 41), obecnie powiatowy urząd pracy
  • zabytkowa willa (ul. Wojska Polskiego 51)

Pomniki i miejsca pamięci narodowej[edit | edit source]

Gospodarka[edit | edit source]

Według danych z 2008 roku w mieście działało 3 695 prywatnych podmiotów gospodarczych, z czego 3 058 stanowiły osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą. W 2008 r. działalność prowadziło 31 spółek handlowych z udziałem kapitału zagranicznego i 17 spółdzielni[9].

Na terenie Wałcza znajduje się podstrefa Słupskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej o powierzchni 25,97 ha[10].

W Wałczu znajdują się zakłady produkujące: części rowerowe (piasty rowerowe i mechanizmy korbowe)[11], syropy i soki zagęszczane[12], preparaty biologiczne dla rolnictwa i leśnictwa[13].

Struktura demograficzna mieszkańców Wałcza według danych z 31 grudnia 2008[14]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 26 003 100 13 681 52,61 12 322 47,39
Wiek przedprodukcyjny (0–17 lat) 4931 18,96 2457 9,45 2474 9,51
Wiek produkcyjny (18–65 lat) 17 307 66,56 8500 32,69 8807 33,87
Wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat) 3765 14,48 2724 10,48 1041 4

Mieszkańcy Wałcza stanowią 48,0% ludności powiatu wałeckiego (2009[15]).

Według danych z 31 maja 2010 liczba bezrobotnych mieszkańców Wałcza zarejestrowanych w urzędzie pracy obejmowała 1411 osób[16].

W 2013 r. wydatki budżetu samorządu Wałcza wynosiły 60,1 mln zł, a dochody budżetu 66,1 mln zł. Zadłużenie (dług publiczny) samorządu według danych na IV kwartał 2013 r. wynosiło 31,5 mln zł, co stanowiło 47,6% dochodów[17].

Kultura i sport[edit | edit source]

Jez. Raduń (widok z lasu bukowego)
Muzeum Ziemi Wałeckiej

Nad jeziorem Raduń położony jest Ośrodek Przygotowań Olimpijskich w Wałczu, należący do Centralnego Ośrodku Sportu. Obiekt posiada: krytą pływalnię, tor wioślarsko-kajakowy, hale sportowe, wypożyczalnię sprzętu rekreacyjnego, siłownię, stadion z bieżnię mineralną, salę bokserską, trasa narto-rolkowa, korty tenisowe, zespół boisk, profesjonalną salę bokserską, salę z ergometrami[18].

Bezpośrednio po wojnie, za sprawą Nadleśniczego Lasów Miejskich Wałcza Winanda Osińskiego oraz trenera Jana Mulaka, rozpoczął tu trening polski lekkoatletyczny "Wunderteam", jedna z najlepszych reprezentacji na świecie na przełomie lat 50. i 60. XX w.

Wałecką drużyną piłkarską jest KS "Orzeł" Wałcz. Obecnie gra w czwartej lidze. Zespół rozgrywa mecze na stadionie przy ulicy Wojska Polskiego 25A , dawniej przy ulicy Wolińskiej. Klub powstał w 1946 roku. "Orzeł" Wałcz posiada biało-czerwone barwy klubowe.

W mieście istnieje znany w kraju i zagranicą Klub Karate Tradycyjnego oraz inne kluby: klub sportowy "ŻAK" prowadzący sekcje akrobatyki oraz lekkoatletyki, Wałeckie Towarzystwo Wioślarskie "Orzeł", Jacht Klub Wałcz, Wałeckie Towarzystwo Sportowe "Orzeł" oraz Wojskowy Klub Łączności i Sportu "SYGNAŁ"[19], który powstał w 2013 roku.

Na Dolnym Mieście znajduje się skatepark czyli miejsce do jazdy na deskorolce.

Od 2005 roku w Wałczu odbywa się w sierpniu "Wałeckie Scrabblobranie", otwarty turniej rankingowy, zaliczany do Grand Prix rozgrywek w scrabble w Polsce, organizowany pod patronatem Polskiej Federacji Scrabble[20].

Oświata[edit | edit source]

Gimnazjum nr 2

W mieście funkcjonują 4 przedszkola z czego 2 niepubliczne, 3 szkoły podstawowe, 3 gimnazja, oraz 1 gimnazjum dla dorosłych.

Szkoły ponadgimnazjalne w Wałczu:

  • II Liceum Ogólnokształcące im. ks. Józefa Tischnera (ul. Bydgoska 52)
  • Zespół Szkół Nr 1, które obejmuje I Liceum Ogólnokształcące im. Kazimierza Wielkiego
  • Zespół Szkół nr 2, w którego skład wchodzą: III Liceum Ogólnokształcące im. Profesora Wiktora Zina, Technikum Zawodowe nr 1 im. Profesora Wiktora Zina, Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 im. Profesora Wiktora Zina
  • Zespół Szkół Nr 3 im. I Armii Wojska Polskiego
  • Zespół Szkół Nr 4 Rolnicze Centrum Kształcenia Ustawicznego im. Władysława Broniewskiego

Szkoły Wyższe:

Turystyka[edit | edit source]

Pozostałości niemieckich bunkrów w okolicy cegielni

Nad jeziorem Raduń usytuowany jest Miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji (MOSiR), który dysponuje sprzętem sportowym, m.in. motorówkami, kajakami, rowerami wodnymi oraz statkiem spacerowym Delfin. Miejsce to służy też jako baza wypadowa do wędrówek pieszych, rajdów rowerowych oraz spływów kajakowych. Tu bierze swój początek tzw. Pętla Wałecka – szlak kajakowy, który przebiega przez sześć jezior, połączonych niewielkimi ciekami wodnymi i kończy się w jeziorze Bytyń Wielki. Z MOSiR-u biorą też swój początek szlaki piesze i rowerowe, które z obu stron oplatają jezioro Raduń oraz biegną okalającymi je lasami, aż do wsi letniskowej Strączno.

Nad jeziorami wałeckimi znajdują się plaże i kąpieliska, a także pola namiotowe i wypożyczalnie sprzętu sportowego.

Most wiszący nad jez. Raduń zimą

Brzegi jeziora Raduń spięte są mostem wiszącym, będącym również tutejszą atrakcją. Pod koniec XIX wieku przez jezioro przerzucono most o konstrukcji drewnianej. W roku 1978 w tym samym miejscu postawiono Most Kłosowski o konstrukcji żelaznej. Most przeznaczony jest do ruchu pieszego.

Przy placu Polskim 3, na jeziorze Raduń zostało ustalone kąpielisko śródlądowe. W sezonie 2013 r. sezon kąpielowy obejmował okres od 15 czerwca do 31 sierpnia[21].

Na bezpośrednie okolice Wałcza składają się tereny leżące w gminie wiejskiej Wałcz. Dużą atrakcją (oprócz śródleśnych jezior) są tu pomniki przyrody. W niewielkiej odległości od Wałcza (przy drodze nr 163), między Kłębowcem, a Golcami znajduje się rezerwat leśny o powierzchni około 16 ha, w którym występują: buczyna, łęg wiązowy i grąd. Wysokość dwustuletnich buków i dębów przekracza tu 30 metrów, a obwód niektórych z nich wynosi około 5 metrów.[potrzebne źródło] Rezerwat zwiedzać można tylko po wyznaczonych ścieżkach.

Atrakcje turystyczne w Wałczu:

  • Park Linowy w Rudnicy - jeden z największych tego typu obiektów w Polsce.
  • dwie fontanny zlokalizowane na placu Wolności i Jeziorze Zamkowym
  • Most Kłosowski - most wiszący nad jeziorem Raduń
  • szlak kajakowy "Wałecka Pętla Kajakowa"
  • "Magiczna Górka" - do końca niewyjaśnione zjawisko w pobliżu Wałcza - na drodze pomiędzy Strącznem i Rutwicą istnieje górka, pod którą przedmioty (w tym i samochody) wtaczają się "same".
  • pozostałości schronów i umocnień Wału Pomorskiego
  • Muzeum Wału Pomorskiego przy ulicy Wojska Polskiego

Komunikacja[edit | edit source]

Przez Wałcz prowadzą drogi krajowe: nr 10 od granicy w Lubieszynie do Płońska, oraz nr 22 z Kostrzyna do okolic Braniewa, a także wojewódzkie: nr 163 z Kołobrzegu i nr 178 do Obornik Wlkp.

Miasto posiada dworzec kolejowy przez który przechodzi linia kolejowa nr 403 biegnąca w kierunku Piły. Przez Wałcz kursują pociągi relacji Piła Główna- Szczecin Główny- Piła Główna. Komunikację autobusową w rejonie Wałcza prowadzi przedsiębiorstwo PKS Wałcz.

Komunikację miejską w mieście obsługuje Zakład Komunikacji Miejskiej. Autobusy ZKM kursują na 9 liniach zapewniając połączenia zarówno wewnątrz miasta jak i z przyległymi wsiami. Część kursów ma charakter typowo szkolny i wykonywane są jedynie w dni nauki szkolnej.

Wspólnoty religijne[edit | edit source]

Wałcz podzielony jest pomiędzy 3 parafie rzymskokatolickie, które podlegają pod dekanat Wałcz. Ponadto w mieście istnieje jedna parafia wojskowa.

Największą świątynią w mieście jest kościół św. Antoniego.

Miasto i jego okolice obejmuje także parafia greckokatolicka pod wezwaniem Podwyższenia Krzyża Pańskiego oraz prawosławna parafia pod wezwaniem Świętej Trójcy, której cerkiew jest dawną ewangelicką kaplicą cmentarną z XIX w. Do protestanckich tradycji Wałcza nawiązuje działający w mieście zbór zielonoświątkowy. Na terenie miasta działalność religijną prowadzi także miejscowy Zbór Świadków Jehowy posiadający własną Salą Królestwa[22].

Administracja[edit | edit source]

Ratusz

Wałcz ma status gminy miejskiej – mieszkańcy terenów wiejskich wokół Wałcza tworzą odrębny samorząd (gmina Wałcz). Mieszkańcy wybierają do Rady Miasta Wałcza 21 radnych[23]. Organem wykonawczym władz jest burmistrz. Siedzibą władz jest ratusz na placu Wolności.

Burmistrzowie Wałcza:

  • Janusz Wojciech Klukowski (1990 - 1992)[24]
  • Władysław Polcyn (1992 – lipiec 1994)
  • Zdzisław Józef Tuderek (od 1994-2012)[25]
  • Bogusława Towalewska (od listopada 2012)

Miasto jest także siedzibą władz powiatowych. Starostwo Powiatu Wałeckiego mieści się na ul. Dąbrowskiego.

Mieszkańcy miasta wybierają do 8 z 17 radnych do Rady Powiatu w Wałczu[26]. Mieszkańcy Wałcza wybierają radnych do sejmiku województwa w okręgu III. Posłów na Sejm wybierają z okręgu wyborczego nr 40, senatora z z okręgu nr 99, a posłów do Parlamentu Europejskiego z okręgu nr 13.

Posłowie do Sejmu RP posiadający biura poselskie w mieście: Marian Goliński (PiS), Czesław Hoc (PiS), Stanisław Wziątek (SLD), Paweł Suski (PO).

Senator posiadający biuro senatorskie w mieście: Piotr Zientarski (PO)[27].

W mieście znajduje się siedziba Rejonu Wałcz oddziału GDDKiA Szczecin, który jest odpowiedzialny za odcinki drogi krajowej nr 10 i nr 22[28].

Współpraca samorządowa[edit | edit source]

Media[edit | edit source]

Na terenie Wałcza funkcjonuje kilka lokalnych mediów. W tym portale internetowe oraz "walecka.tv" , trzy tygodniki: największy "ExtraWałcz" oraz "Pojezierze Wałeckie", "Fakty Wałeckie", a także internetowe "Radio Wałcz".

Zobacz też[edit | edit source]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2013 r. (Stan w dniu 31 XII 2013 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-06-05. ISSN 1734-6118.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2014-07-24. ISSN 1505-5507.
  3. według [maps.google.pl Google Maps]
  4. Dane roczne - Wałcz (1), Rolnictwo (pol.). W: Bank Danych Lokalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2009-07-08].
  5. 5,0 5,1 Lokalny Plan Rewitalizacji miasta Wałcz na lata 2007-2013, Warszawa luty 2007 r., wyginternational (IMC Polska)
  6. Uchwała Nr VI/sXIX/117/12 Rady Miasta Wałcz z dnia 31 stycznia 2012 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2012 r. poz. 442)
  7. Uchwała Nr VI/SXXVII/153/12 Rady Miasta Wałcz z dnia 18 września 2012 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2012 r. poz. 2338)
  8. Leszek Jóźwik, Historia miasta Wałcz
  9. Dane roczne - Wałcz (1), Podmioty gospodarcze (pol.). W: Bank Danych Regionalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2009-07-08].
  10. Lokalizacje. Słupska Specjalna Strefa Ekonomiczna. [dostęp 2011-07-22].
  11. O firmie. Fabryki Części Rowerowych "ROMET-WAŁCZ". [dostęp 2013-01-26].
  12. Zakład Produkcyjno Handlowy Victoria Cymes. Krajowy Rejestr Sądowy. [dostęp 2013-01-26].
  13. O firmie. Biofood s.c.. [dostęp 2013-01-26].
  14. Dane roczne - Wałcz (1), Ludność (pol.). W: Bank Danych Regionalnych [on-line]. Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 2009-07-08].
  15. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Ludno.C5.9B.C4.872009-12
    BŁĄD PRZYPISÓW
  16. Statystyka bezrobocia (pol.). Powiatowy Urząd Pracy w Wałczu, Biuletyn Informacji Publicznej. [dostęp 2010-07-06].
  17. Budżety JST » 2013 r. » Analizy budżetów JST » Wykonanie budżetów jst IV kwartał 2013r. /Tab. 6 i Tab. 3. Regionalna Izba Obrachunkowa w Szczecinie. [dostęp 2014-10-02].
  18. Folder COS wersja polska. Centralny Ośrodek Sportu. [dostęp 2013-01-26].
  19. WKŁiS SYGNAŁ dostęp 2014-01-13
  20. V Mistrzostwa Wałcza „Wałeckie Scrabblobranie” (pol.). Polska Federacja Scrabble. [dostęp 2009-07-08].
  21. Uchwała Nr VI/sXXXVII/210/13 Rady Miasta Wałcz z dnia 28 maja 2013 r. ws. określenia Wykazu Kąpielisk (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2013 r. poz. 2566)
  22. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 6 czerwca 2014.
  23. Zarządzenie Nr 69/2014 Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 4 marca 2014 r. ws. ustalenia liczby radnych (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2014 r., poz. 1084)
  24. JW Klukowski w encyklopedii Solidarności ([1])
  25. Nie żyje burmistrz Wałcza - asta24.pl - aktualne informacje z regionu
  26. Uchwała Nr XXXI/245/2002 Rady Powiatu w Wałczu z dnia 25 kwietnia 2002 r. (Dz. Urz. Woj. Zachodniopomorskiego z 2002 r. Nr 38, poz. 828)
  27. Adresy Biur Senatorskich (pol.). Senat RP. [dostęp 2009-04-17].
  28. Rejon Wałcz. Generalna Dyrekcja Dróg Krajowych i Autostrad. [dostęp 2011-07-22].
  29. Podpisanie umowy partnerskiej ze szwedzkim Miastem Astorp (pol.). UM Wałcz. [dostęp 2009-07-09].

Linki zewnętrzne[edit | edit source]

Wikimedia Commons