Haplogrupa: Różnice pomiędzy wersjami

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
[wersja przejrzana][wersja przejrzana]
m (→‎Bibliografia: drobne techniczne)
(przeniesienie refów na koniec, daty, źródła/przypisy, WP:SK, drobne redakcyjne)
Linia 1: Linia 1:
'''Haplogrupa''' w [[genetyka|genetyce]] − grupa podobnych ze względu na wspólne pochodzenie [[haplotyp]]ów, czyli serii [[allel]]i [[gen]]ów położonych w specyficznym miejscu na [[chromosom]]ie.
'''Haplogrupa''' w [[genetyka|genetyce]] − grupa podobnych ze względu na wspólne pochodzenie [[haplotyp]]ów, czyli serii [[allel]]i [[gen]]ów położonych w specyficznym miejscu na [[chromosom]]ie.


Badanie występowania haplogrup pozwala na śledzenie migracji populacji. W genetyce człowieka najczęściej bada się haplogrupy [[chromosom Y|chromosomu Y]] i [[Mitochondrialny DNA|mitochondrialnego DNA]] (mtDNA), ponieważ chromosom Y dziedziczony jest tylko w linii ojcowskiej, natomiast mtDNA tylko w linii matczynej. Na tej podstawie wyliczono, kiedy żyli ludzie, od których cała współczesna populacja odziedziczyła chromosom Y i mtDNA. Dotychczas sądzono, że [[Y-chromosomalny Adam]] żył około 60–90 tys. lat temu, a [[mitochondrialna Ewa]] około 143–200 tys. lat temu w Afryce. Ostatnie badania nad najstarszą znaną haplogrupą A00 nakazują jednak przesunąć pierwszego znanego męskiego przodka wszystkich ludzi o ponad 100 tys. lat wstecz i stwierdzają, że żył on najprawdopodobniej 209 tys. lat temu. Jest to o tyle prawdopodobne, że ten wiek pokrywa się z datowaniem pierwszej znanej ludzkiej kobiety (mitochondrialnej Ewy){{fakt|data=2014-01}}.
Badanie występowania haplogrup pozwala na śledzenie migracji populacji. W genetyce człowieka najczęściej bada się haplogrupy [[chromosom Y|chromosomu Y]] i [[Mitochondrialny DNA|mitochondrialnego DNA]] (mtDNA), ponieważ chromosom Y dziedziczony jest tylko w linii ojcowskiej, natomiast mtDNA tylko w linii matczynej. Na tej podstawie wyliczono, kiedy żyli ludzie, od których cała współczesna populacja odziedziczyła chromosom Y i mtDNA.

W pierwszej dekadzie XXI w. szacowano, że [[Y-chromosomalny Adam]] żył około 60–140 tys. lat temu, a [[mitochondrialna Ewa]] około 140–240 tys. lat temu w Afryce. W roku 2014 opublikowano badania, wg których Y-chromosomalny Adam żył ok. 338 lat temu{{r|Mendez}}. Kolejni badacze zakwestionowali jednak te szacunki, wskazując na okres ok. 208 tys. lat temu{{r|Elhaik}}. Między obiema grupami wywiązała się polemika{{r|Mendez2|Elhaik2}}.


== Haplogrupy DNA chromosomu Y ==
== Haplogrupy DNA chromosomu Y ==
Haplogrupy [[chromosom Y|chromosomu Y]] są oznaczone literami od A do R. Kolejne podziały oznacza się numerami i małymi literami. Nazwy haplogrup chromosomu Y ustala Konsorcjum Chromosomu Y<ref>[http://genome.cshlp.org/content/12/2/339 Y Chromosome Consortium] {{lang|en}}</ref>.
Haplogrupy [[chromosom Y|chromosomu Y]] są oznaczone literami od A do R. Kolejne podziały oznacza się numerami i małymi literami. Nazwy haplogrup chromosomu Y ustala Konsorcjum Chromosomu Y{{r|cshlp}}.


[[Plik:World Map of Y-DNA Haplogroups.png|350px|right|thumb|Przybliżone rozmieszczenie haplogrup Y-DNA]]
[[Plik:World Map of Y-DNA Haplogroups.png|350px|right|thumb|Przybliżone rozmieszczenie haplogrup Y-DNA]]
Linia 161: Linia 163:
[[Plik:Map-of-human-migrations.jpg|370px|thumb|left|Mapa migracji populacji ludzkiej opracowana na podstawie mitochondrialnego DNA. Liczby oznaczają tysiące lat temu, a litery oznaczają haplogrupy mitochondrialne.]]
[[Plik:Map-of-human-migrations.jpg|370px|thumb|left|Mapa migracji populacji ludzkiej opracowana na podstawie mitochondrialnego DNA. Liczby oznaczają tysiące lat temu, a litery oznaczają haplogrupy mitochondrialne.]]


[[Plik:Migraciones_humanas_en_haplogrupos_mitocondriales.PNG|370px|right|thumb|Inny model migracji populacji ludzkiej (litery oznaczają haplogrupy mitochondrialne).]]
[[Plik:Migraciones humanas en haplogrupos mitocondriales.PNG|370px|right|thumb|Inny model migracji populacji ludzkiej (litery oznaczają haplogrupy mitochondrialne).]]


{{clear|left}}
{{clear|left}}


== Porównanie ==
== Porównanie ==
Porównując geograficzną dystrybucję [[Polimorfizm pojedynczego nukleotydu|SNP]] DNA mitochondrialnego i chromosomu Y określono, że tempo mutacji mtDNA było 10-20 razy większe. Świadczy to o zjawisku [[poligynia|poligynii]], większej śmiertelności wśród mężczyzn, większej tendencji do migracji kobiet (Seielstad i inni, 1998)<ref>{{cytuj stronę| url = http://www.biotechnolog.pl/pliki/Ewolucja_genomu_czlowieka_Justyna_Sosna.pdf| tytuł = Ewolucja genomu człowieka| data dostępu = 14.12.2010| autor = Justyna Sosna| język =}} (str. 54)</ref>.
Porównując geograficzną dystrybucję [[Polimorfizm pojedynczego nukleotydu|SNP]] DNA mitochondrialnego i chromosomu Y określono, że tempo mutacji mtDNA było 10-20 razy większe. Świadczy to o zjawisku [[poligynia|poligynii]], większej śmiertelności wśród mężczyzn, większej tendencji do migracji kobiet (Seielstad i inni, 1998){{r|Sosna}}.

== Przypisy ==
{{Przypisy-lista | l. kolumn = 2 |
<ref name = "cshlp">[http://genome.cshlp.org/content/12/2/339 Y Chromosome Consortium] {{lang | en}}</ref>
<ref name = "Sosna">{{cytuj | url = http://www.biotechnolog.pl/pliki/Ewolucja_genomu_czlowieka_Justyna_Sosna.pdf | tytuł = Ewolucja genomu człowieka (praca licencjacka)|data = 2005 | data dostępu = 2017-07-22 | autor = Justyna Sosna | strony=54|opublikowany=Wydział Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Śląskiego}}</ref>

<ref name = "Elhaik">{{cytuj | autor = Eran Elhaik, Tatiana V. Tatarinova, Anatole A. Klyosov, Dan Graur | tytuł = The 'extremely ancient' chromosome that isn't: a forensic bioinformatic investigation of Albert Perry's X-degenerate portion of the Y chromosome | czasopismo = European journal of human genetics: EJHG | data = 2014 | wolumin = 22 | numer = 9 | s = 1111–1116 | doi = 10.1038/ejhg.2013.303 | pmid = 24448544 | pmc = PMC4135414}}</ref>

<ref name = "Elhaik2">{{cytuj | autor = Eran Elhaik, Tatiana V. Tatarinova, Anatole A. Klyosov, Dan Graur | tytuł = Reply to Mendez et al: the 'extremely ancient' chromosome that still isn't | czasopismo = European journal of human genetics: EJHG | data = 2015 | wolumin = 23 | numer = 5 | s = 567–568 | doi = 10.1038/ejhg.2014.227 | pmid = 25315661 | pmc = PMC4402642}}</ref>

<ref name = "Mendez">{{cytuj | autor = Fernando L. Mendez, Thomas Krahn, Bonnie Schrack, Astrid-Maria Krahn, Krishna R. Veeramah | tytuł = An African American paternal lineage adds an extremely ancient root to the human Y chromosome phylogenetic tree | czasopismo = American Journal of Human Genetics | data = 2013 | wolumin = 92 | numer = 3 | s = 454–459 | doi = 10.1016/j.ajhg.2013.02.002 | pmid = 23453668 | pmc = PMC3591855}}</ref>

<ref name = "Mendez2">{{cytuj | autor = Fernando L. Mendez, Krishna R. Veeramah, Mark G. Thomas, Tatiana M. Karafet, Michael F. Hammer | tytuł = Reply to 'The 'extremely ancient' chromosome that isn't' by Elhaik et al | czasopismo = European journal of human genetics: EJHG | data = 2015 | wolumin = 23 | numer = 5 | s = 564–567 | doi = 10.1038/ejhg.2014.148 | pmid = 25315660 | pmc = PMC4402626}}</ref>
}}


== Bibliografia ==
== Bibliografia ==
* {{Cytuj | autor = Y Chromosome Consortium | tytuł = A nomenclature system for the tree of human Y-chromosomal binary haplogroups | czasopismo = Genome Research | data = 2002 | wolumin = 12 | numer = 2 | s = 339–348 | doi = 10.1101/gr.217602 | pmid = 11827954 | pmc = PMC155271}}
* {{Cytuj | autor = Y Chromosome Consortium | tytuł = A nomenclature system for the tree of human Y-chromosomal binary haplogroups | czasopismo = Genome Research | data = 2002 | wolumin = 12 | numer = 2 | s = 339–348 | doi = 10.1101/gr.217602 | pmid = 11827954 | pmc = PMC155271}}
* {{Cytuj | autor = M. Ingman, H. Kaessmann, S. Pääbo, U. Gyllensten | tytuł = Mitochondrial genome variation and the origin of modern humans | czasopismo = Nature | data = 2000 | wolumin = 408 | numer = 6813 | s = 708–713 | doi = 10.1038/35047064 | pmid = 11130070}}
* {{Cytuj | autor = M. Ingman, H. Kaessmann, S. Pääbo, U. Gyllensten | tytuł = Mitochondrial genome variation and the origin of modern humans | czasopismo = Nature | data = 2000 | wolumin = 408 | numer = 6813 | s = 708–713 | doi = 10.1038/35047064 | pmid = 11130070}}


== Linki zewnętrzne ==
== Linki zewnętrzne ==
* [http://www.isogg.org/tree/Main06.html Drzewo haplogrup ludzkiego chromosomu Y] na stronie International Society of Genetic Genealogy ISGG.
* [http://www.isogg.org/tree/Main06.html Drzewo haplogrup ludzkiego chromosomu Y] na stronie International Society of Genetic Genealogy ISGG.
* [http://www.eupedia.com/europe/european_y-dna_haplogroups.shtml Procentowa dystrybucja haplogrup ludzkiego chromosomu Y w Europie i na Bliskim Wschodzie (tabele i mapa z wykresami kołowymi)] {{lang|en}}
* [http://www.eupedia.com/europe/european_y-dna_haplogroups.shtml Procentowa dystrybucja haplogrup ludzkiego chromosomu Y w Europie i na Bliskim Wschodzie (tabele i mapa z wykresami kołowymi)] {{lang|en}}

{{Przypisy}}


[[Kategoria:Antropologia filogenetyczna]]
[[Kategoria:Antropologia filogenetyczna]]

Wersja z 13:07, 22 lip 2017

Haplogrupa w genetyce − grupa podobnych ze względu na wspólne pochodzenie haplotypów, czyli serii alleli genów położonych w specyficznym miejscu na chromosomie.

Badanie występowania haplogrup pozwala na śledzenie migracji populacji. W genetyce człowieka najczęściej bada się haplogrupy chromosomu Y i mitochondrialnego DNA (mtDNA), ponieważ chromosom Y dziedziczony jest tylko w linii ojcowskiej, natomiast mtDNA tylko w linii matczynej. Na tej podstawie wyliczono, kiedy żyli ludzie, od których cała współczesna populacja odziedziczyła chromosom Y i mtDNA.

W pierwszej dekadzie XXI w. szacowano, że Y-chromosomalny Adam żył około 60–140 tys. lat temu, a mitochondrialna Ewa około 140–240 tys. lat temu w Afryce. W roku 2014 opublikowano badania, wg których Y-chromosomalny Adam żył ok. 338 lat temu[1]. Kolejni badacze zakwestionowali jednak te szacunki, wskazując na okres ok. 208 tys. lat temu[2]. Między obiema grupami wywiązała się polemika[3][4].

Haplogrupy DNA chromosomu Y

Haplogrupy chromosomu Y są oznaczone literami od A do R. Kolejne podziały oznacza się numerami i małymi literami. Nazwy haplogrup chromosomu Y ustala Konsorcjum Chromosomu Y[5].

Przybliżone rozmieszczenie haplogrup Y-DNA

Pokrewieństwo ewolucyjne ludzkich haplogrup chromosomu Y

Ostatni wspólny przodek chromosomów Y (Y-chromosomalny Adam)
|
A BR
B CR
C DE F
D E G H IJ K
I J L M NO P
N O Q R


 Osobny artykuł: Haplogrupa R1a1 (Y-DNA).

Haplogrupy mitochondrialnego DNA

Haplogrupy mitochondrialnego DNA są oznaczone następująco: A, B, C, CZ, D, E, F, G, H, pre-HV, HV, I, J, pre-JT, JT, K, L0, L1, L2, L3, L4, L5, L6, L7, M, N, O, P, Q, R, S, T, U, UK, V, W, X, Y, i Z.

Pokrewieństwo ewolucyjne ludzkich haplogrup mtDNA

  Ostatni wspólny przodek mtDNA (Ewa mitochondrialna)    
L0   L1  
L2 L3   L4 L5 L6 L7
  M N  
CZ D E G Q   A I O   R   S W X Y
C Z B F pre-HV   pre-JT P  UK
HV JT U K
H V J T
Mapa migracji populacji ludzkiej opracowana na podstawie mitochondrialnego DNA. Liczby oznaczają tysiące lat temu, a litery oznaczają haplogrupy mitochondrialne.
Inny model migracji populacji ludzkiej (litery oznaczają haplogrupy mitochondrialne).


Porównanie

Porównując geograficzną dystrybucję SNP DNA mitochondrialnego i chromosomu Y określono, że tempo mutacji mtDNA było 10-20 razy większe. Świadczy to o zjawisku poligynii, większej śmiertelności wśród mężczyzn, większej tendencji do migracji kobiet (Seielstad i inni, 1998)[6].

Przypisy

Szablon:Przypisy-lista

Bibliografia

  • Y Chromosome Consortium, A nomenclature system for the tree of human Y-chromosomal binary haplogroups, „Genome Research”, 12 (2), 2002, s. 339–348, DOI10.1101/gr.217602, PMID11827954, PMCIDPMC155271.
  • M. Ingman i inni, Mitochondrial genome variation and the origin of modern humans, „Nature”, 408 (6813), 2000, s. 708–713, DOI10.1038/35047064, PMID11130070.

Linki zewnętrzne

  1. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Mendez
    BŁĄD PRZYPISÓW
  2. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Elhaik
    BŁĄD PRZYPISÓW
  3. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Mendez2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  4. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Elhaik2
    BŁĄD PRZYPISÓW
  5. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie cshlp
    BŁĄD PRZYPISÓW
  6. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Sosna
    BŁĄD PRZYPISÓW