Klasyczny ryt rzymski: Różnice pomiędzy wersjami

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
[wersja przejrzana][wersja przejrzana]
Usunięta treść Dodana treść
aktualizacja (dodano nową sekcję)
Rozbudowa, red., ilustr.
Linia 1: Linia 1:
[[Plik:Tridentine Mass in Strasbourg Cathedral.JPG|thumb|250px|Msza w klasycznym rycie śpiewana]]
{{Kościół katolicki|1=4}}'''Klasyczny ryt rzymski''' ([[Język potoczny|pot.]] ''msza trydencka'', daw. ''nadzwyczajna forma rytu rzymskiego<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.niedziela.pl/artykul/1862/Ryt-trydencki | tytuł = Ryt trydencki | nazwisko = Kluczniak | imię = Konrad | opublikowany = niedziela.pl | data dostępu = 2023-04-13}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://christianitas.org/news/zycie-bez-papierow-katolik-i-kosciol-po-traditionis-custodes/ | tytuł = Życie "bez papierów". Katolik i Kościół po "Traditionis Custodes" | autor = [[Paweł Milcarek]] | data = 2021-08-24 | opublikowany = christianitas.org | data dostępu = 2023-04-13}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://koszalin.gosc.pl/doc/4802824.Nie-jesc-byle-czego-nie-spac-byle-gdzie | tytuł = Nie jeść byle czego, nie spać byle gdzie | nazwisko = Matejek | imię = Katarzyna | opublikowany = gosc.pl | data dostępu = 2023-04-13}}</ref><ref name=":2" />'') w [[Kościół katolicki|Kościele katolickim]] porządek celebrowania [[msza|mszy]] [[Kościół łaciński|obrządku łacińskiego]], [[Promulgacja|promulgowany]] w 1570 przez [[Pius V|Piusa V]] po [[Sobór trydencki|soborze trydenckim]] [[konstytucja apostolska|konstytucją apostolską]] ''[[Quo primum]]''. Obecnie podstawą celebracji mszy w tej formie jest ''[[Mszał rzymski]]'' w wydaniu [[Jan XXIII|Jana XXIII]] z 1962, jednak używa się również mszałów sprzed 1955 r.<ref>{{Cytuj |autor = Kenneth J. Wolfe |tytuł = PCED permission for pre-1955 Holy Week, photos |data dostępu = 2022-10-31 |opublikowany = RORATE CÆLI |url = https://rorate-caeli.blogspot.com/2018/03/pced-permission-for-pre-1955-holy-week.html}}</ref>
{{Kościół katolicki|1=4}}
'''Klasyczny ryt rzymski''' ([[Język potoczny|pot.]] ''ryt trydencki'', daw. ''nadzwyczajna forma rytu rzymskiego'') – w [[Kościół katolicki|Kościele katolickim]] porządek celebrowania liturgii [[Kościół łaciński|obrządku łacińskiego]] kształtujący się od starożytności; obowiązujący powszechnie od wydania w 1570 r. przez [[Pius V|Piusa V]] po [[Sobór trydencki|soborze trydenckim]] konstytucji apostolskiej [[Quo primum]]<ref group=uwaga>W zakresie, w jakim dotyczy to rytu mszy</ref> do czasu przeprowadzenia [[Reforma liturgiczna soboru watykańskiego II|reformy liturgicznej]] po [[Sobór watykański II|soborze watykańskim II]] w latach 60. i 70. XX wieku''<ref name=":5">{{Cytuj stronę | url = https://www.niedziela.pl/artykul/1862/Ryt-trydencki | tytuł = Ryt trydencki | nazwisko = Kluczniak | imię = Konrad | opublikowany = niedziela.pl | data dostępu = 2023-04-13}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://christianitas.org/news/zycie-bez-papierow-katolik-i-kosciol-po-traditionis-custodes/ | tytuł = Życie "bez papierów". Katolik i Kościół po "Traditionis Custodes" | autor = [[Paweł Milcarek]] | data = 2021-08-24 | opublikowany = christianitas.org | data dostępu = 2023-04-13}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://koszalin.gosc.pl/doc/4802824.Nie-jesc-byle-czego-nie-spac-byle-gdzie | tytuł = Nie jeść byle czego, nie spać byle gdzie | nazwisko = Matejek | imię = Katarzyna | opublikowany = gosc.pl | data dostępu = 2023-04-13}}</ref>{{odn|Pietras|2021|s=35-41}}''<ref name=":4" /><ref>{{Cytuj stronę | url = https://adeste.org/eucharystia-na-drogach-czasu-o-trzech-planach-czasowych-w-oficjum-sw-tomasza-z-akwinu/ | tytuł = Eucharystia na drogach czasu. O trzech planach czasowych w oficjum św. Tomasza z Akwinu | autor = Piotr Ulrich | data = 2023-06 | opublikowany = adeste.org | data dostępu = 2024-01-29}}</ref>.

Obecnie księgą liturgiczną, będącą podstawą celebracji mszy w tej formie jest ''[[Mszał rzymski]]'' [[Jan XXIII|Jana XXIII]] z 1962 r. (ostatnie wydanie sprzed reformy), jednak używa się również mszałów [[Reformy liturgiczne Piusa XII#Reformy liturgiczne roku 1955|sprzed 1955 r.]]; podstawą celebracji sakramentów i sakramentaliów jest [[Rytuał Rzymski|''Rytuał'']] w wydaniu z 1952 r.; podstawą celebracji biskupich ''[[Pontyfikał]]'' w wydaniu z roku 1961/62 wraz z ''Ceremoniałem Biskupów'' wydania z 1948 r.; podstawą odmawiania liturgii godzin ''[[Brewiarz]]'' w wydaniu z 1961 r. Do rytu tradycyjnego przynależy również przedsoborowe ''[[Martyrologium]]'' z 1914 r. ''(ze zm.)'', niekiedy używa się także wydawanego dla poszczególnego Kościoła partykularnego ''Collectio Rituum''{{odn|Pietras|2021|s=273 – 333}}<ref>{{Cytuj |autor = Kenneth J. Wolfe |tytuł = PCED permission for pre-1955 Holy Week, photos |data dostępu = 2022-10-31 |opublikowany = RORATE CÆLI |url = https://rorate-caeli.blogspot.com/2018/03/pced-permission-for-pre-1955-holy-week.html}}</ref>.


== Nazwa ==
== Nazwa ==
Od czasów reformy liturgicznej, przeprowadzonej na [[Sobór watykański II|II soborze watykańskim]], utarło się kilka potocznych określeń, odróżniających liturgię w rycie rzymskim w wersji sprzed reformy liturgicznej od liturgii w wersji po II soborze watykańskim. I tak mszę w wersji sprzed II soboru watykańskiego określa się potocznie mianem ''starej'', ''trydenckiej'', ''przedsoborowej'', ''wszech czasów'', ''klasycznej'' (lub ''w klasycznym rycie rzymskim'')<ref>{{Cytuj stronę | url = http://ministrant.krzyz.org/index.htm | tytuł = Ministrant - portal dla ministrantów posługujących w klasycznym rycie rzymskim | opublikowany = ministrant.krzyz.org | data dostępu = 2021-07-17}}</ref>.
Od czasów [[Reforma liturgiczna soboru watykańskiego II|reformy liturgicznej]], przeprowadzonej po [[Sobór watykański II|II soborze watykańskim]], utarło się kilka potocznych określeń, odróżniających liturgię w rycie rzymskim w wersji sprzed reformy liturgicznej od liturgii w wersji po II soborze watykańskim. I tak mszę w klasycznym rycie rzymskim określa się potocznie mianem: ''trydenckiej'', ''przedsoborowej'', ''wszech czasów, starej,'' ''Grzegorza'' ''Wielkiego'' lub według ''usus antiquior'' albo też ''Vetus Ordo Missae'' ''(VOM).'' W szczególności podkreśla się<ref group="uwaga">Ks. dr Krzysztof Tyburowski, ks. mgr lic. Julian Nastałek, Konrad Kluczniak, na łamach „Niedzieli”</ref> potoczny charakter popularnego określania rytu „trydenckim”, zważywszy na to, że ryt ten nie został z woli soboru trydenckiego stworzony, a jedynie zrewidowany, skodyfikowany i upowszechniony, kształtując się przy tym od starożytności<ref name=":3">{{Cytuj książkę | autor = Grzegorz Śniadoch | tytuł = Msza święta trydencka: mity i prawda | wydanie = II | wydawca = Centrum Kultury i Tradycji | miejsce = Ząbki | data = 2014 | strony = 41–47 | isbn = 978-83-930176-3-8}}</ref><ref>{{Cytuj pismo | autor = ks. Dawid Pietras | tytuł = Nadzwyczajna forma rytu rzymskiego | czasopismo = Prawo Kanoniczne | wydawca = Wydawnictwo Naukowe UKSW | wolumin = 61 |numer = nr 4 | strony = 112 | data = 2018 | doi = 10.21697/pk.2018.61.4.06}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = http://ministrant.krzyz.org/index.htm | tytuł = Ministrant - portal dla ministrantów posługujących w klasycznym rycie rzymskim | opublikowany = ministrant.krzyz.org | data dostępu = 2021-07-17}}</ref><ref name=":5" /><ref name=":4">{{Cytuj stronę | url = https://www.niedziela.pl/artykul/109957/nd/O-Mszy-trydenckiej-slow-kilka | tytuł = O Mszy trydenckiej słów kilka | autor = Julia A. Lewandowska | data = 2014-01-08 | opublikowany = niedziela.pl | data dostępu = 2024-01-22}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.niedziela.pl/artykul/82867/nd/Msza-trydencka | tytuł = Msza trydencka | autor = Marian Salwik | data = 2007-12-31 | opublikowany = niedziela.pl | data dostępu = 2024-01-22}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://magazynkontakt.pl/mlot-na-tradsow-kilka-slow-o-ostatnim-liscie-apostolskim-papieza-franciszka/ | tytuł = „Młot na tradsów”: kilka słów o ostatnim liście apostolskim papieża Franciszka | autor = Piotr Popiołek | data = 2021-08-12 | opublikowany = magazynkontakt.pl | data dostępu = 2024-01-30}}</ref>.


W latach 2007-2021, to jest od wydania [[motu proprio]] ''[[Summorum Pontificum]]'' przez [[Benedykt XVI|Benedykta XVI]], do wydania [[Traditionis custodes|''Traditionis Custodes'']] przez [[Franciszek (papież)|Franciszka]], oficjalną nazwą używaną w [[Dokumenty papieskie|dokumentach papieskich]] była: ''nadzwyczajna forma rytu rzymskiego'' ([[łacina|łac.]] ''forma extraordinaria'')<ref name=":0">{{cytuj stronę|url=http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/letters/2007/documents/hf_ben-xvi_let_20070707_lettera-vescovi_it.html|tytuł=Lattera ai vescovi|autor=[[Benedykt XVI]]|opublikowany=Libreria Editrice Vaticana|data=2007-07-07|język=it|data dostępu=2009-09-08}}</ref><ref name=":1" />.
W latach 20072021, to jest od wydania [[motu proprio]] ''[[Summorum Pontificum]]'' przez [[Benedykt XVI|Benedykta XVI]], do wydania ''[[Traditionis custodes]]'' przez [[Franciszek (papież)|Franciszka]], oficjalną nazwą używaną w [[Dokumenty papieskie|dokumentach papieskich]] była: ''nadzwyczajna forma rytu rzymskiego'' ([[łacina|łac.]] ''forma extraordinaria'')<ref name=":0">{{cytuj stronę|url=http://www.vatican.va/holy_father/benedict_xvi/letters/2007/documents/hf_ben-xvi_let_20070707_lettera-vescovi_it.html|tytuł=Lattera ai vescovi|autor=[[Benedykt XVI]]|opublikowany=Libreria Editrice Vaticana|data=2007-07-07|język=it|data dostępu=2009-09-08}}</ref><ref name=":1" />.
[[Plik:Tridentine Mass in Strasbourg Cathedral.JPG|mały|380x380px|Msza św. śpiewana sprawowana według klasycznej formy rytu rzymskiego]]


== Historia ==
== Historia ==
[[Plik:11th century unknown painters - St Clement celebrating the Mass - WGA19754.jpg|lewo|mały|Msza Świętego Klemensa, fresk w [[Bazylika św. Klemensa|rzymskiej bazylice]], XI wiek. Papież odwraca się na ''Dominus Vobiscum'', w lewej dłoni ma [[manipularz]], w księdze zapisane są słowa liturgii eucharystycznej w łacinie<ref>{{Cytuj stronę | url = https://basilicasanclemente.com/eng/the-frescos-of-the-lower-basilica/ | tytuł = A Fresco with the Mass of St Clement and the story of Sisinnius | opublikowany = basilicasanclemente.com | język = en | data dostępu = 2024-01-28}}</ref><ref>{{Cytuj książkę | autor = Ally Kateusz | tytuł = Mary and Early Christian Women | wydawca = Palgrave Macmillan | miejsce = Rickmansworth, Londyn, Wielka Brytania | data = 2019-2 | strony = 81 | isbn = 978-3-030-11111-3 | doi = 10.1007/978-3-030-11111-3 | data dostępu = 2024-01-28 | url = https://link.springer.com/chapter/10.1007/978-3-030-11111-3_4?fbclid=IwAR3SF0u8bYyXXaXlMpDFieqdAvSFbreruko4W7DcoozVo6ql_7lI6nt-0JI}}</ref>.]]
Klasyczny ryt rzymski wyłonił się z długiej historii przemian, które zachodziły w liturgii [[Msza|mszy]], poczynając od [[starożytność|starożytności]] i [[średniowiecze|średniowiecza]]. Obrzędy rytu rzymskiego w drugim wieku przedstawia [[Justyn Męczennik|Justyn]] w Apologii; w trzecim wieku Hipolit w [[Tradycja apostolska Hipolita|Tradycji Apostolskiej]]. Od wieku czwartego w liturgii stale obecny jest [[kanon rzymski]]. Zasadnicze ukształtowanie się rytu rzymskiego miało miejsce między IV a VII w., następnie podlegał on kolejnym przeobrażeniom (np. połączenie z [[Ryt gallikański|rytem gallikańskim]]).
[[Plik:The Mass of Saint Gregory MET DT10252.jpg|thumb|Msza Świętego Grzegorza, XV w., [[Metropolitan Museum of Art|Metropolitalne Muzeum Sztuki]]|lewo]]
[[Plik:Wnętrze kaplicy Ostrobramskiej w Wilnie, 1847, kolor.jpg|thumb|Msza w kaplicy [[Ostra Brama w Wilnie|Ostrobramskiej]] w Wilnie, XIX w.]]
Klasyczny ryt rzymski wyłonił się z długiej historii przemian, które zachodziły w liturgii [[Msza|mszy]], poczynając od [[starożytność|starożytności]] i [[średniowiecze|średniowiecza]]. Obrzędy rytu rzymskiego w drugim wieku przedstawia [[Justyn Męczennik|Justyn]] w Apologii; w trzecim wieku Hipolit w [[Tradycja apostolska Hipolita|Tradycji Apostolskiej]]. Od wieku czwartego w liturgii stale obecny jest [[kanon rzymski]]. Zasadnicze ukształtowanie się rytu rzymskiego miało miejsce między IV a VII w., następnie podlegał on kolejnym przeobrażeniom (np. połączenie z [[Ryt gallikański|rytem gallikańskim]]).


Na skutek działań [[Franciszek z Asyżu|Franciszka z Asyżu]], w wieku XIII ryt zgodnie z mszałem [[Innocenty III|Innocentego III]] przyjęli [[Zakon Braci Mniejszych|franciszkanie]] i przyczynili się tym samym do jego upowszechnienia<ref>{{Cytuj książkę | autor = Paweł Milcarek | tytuł = Historia Mszy, Przewodnik po dziejach liturgii rzymskiej | wydawca = AA s.c. | miejsce = Kraków | data = 2009 | strony = 52 | isbn = 978-83-61881-27-8}}</ref>.
Podstawowe księgi liturgiczne tej wersji rytu rzymskiego opublikowane zostały w wyniku reformy po [[Sobór trydencki|soborze trydenckim]] za [[pontyfikat]]u i z inicjatywy [[papież]]a św. [[Pius V|Piusa V]]: [[brewiarz]] (''Breviarium Romanum'') w 1568, [[Mszał rzymski|mszał]] (''Missale Romanum'') w 1570 roku. Brewiarz promulgowany został bullą ''Quod a nobis'', mszał zaś [[bulla|bullą]] ''Quo primum''. Sobór Trydencki zakazał używania języków narodowych we mszy<ref>{{Cytuj stronę |url = https://www.kkbids.episkopat.pl/index.php?id=201#id=220 |tytuł = Wprowadzenia teologiczno-pastoralne / Mszał i Lekcjonarz / Ogólne wprowadzenie do mszału rzymskiego – z trzeciego wydania Mszału rzymskiego (Dostosowanie do nowych warunków 11) |opublikowany = Komisja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Episkopatu Polski |język = |data dostępu = 2017-09-03 |archiwum = https://web.archive.org/web/20140711042506/http://www.kkbids.episkopat.pl/index.php?id=201#id=220 |zarchiwizowano = 2014-07-11 }}</ref>. Dokonana kodyfikacja w dużej mierze opierała się na pierwszych drukowanych księgach liturgicznych z XV i XVI wieku.


Podstawowe księgi liturgiczne tej wersji rytu rzymskiego mają swoją genezę przed V w., w kartach z modlitwami ''libelli pecum'', zaś od VI do X wieku w [[sakramentarz]]ach. W okresie następnym powstawały księgi zawierające wiele tekstów liturgicznych, spisywane przez poszczególne diecezje. W wyniku reformy [[Sobór trydencki|soboru trydenckiego]] teksty liturgiczne rytu rzymskiego uporządkowano oraz ustalono, że obowiązują one powszechnie. Dokonana kodyfikacja w dużej mierze opierała się na pierwszych drukowanych księgach liturgicznych z XV i XVI wieku. Ryty inne niż rzymski, mogły być używane, o ile miały one więcej niż 200 lat (np. ryt [[Ryt karmelitański|karmelitański]], [[Ryt dominikański|dominikański]], [[Ryt lyoński|lyoński]]). Za [[pontyfikat]]u i z inicjatywy [[papież]]a św. [[Pius V|Piusa V]] opublikowano więc: [[brewiarz]] (''Breviarium Romanum'') w 1568, [[Mszał rzymski|mszał]] (''Missale Romanum'') w 1570 roku. Brewiarz promulgowany został bullą ''Quod a nobis'', mszał zaś [[bulla|bullą]] ''Quo primum''. Sobór Trydencki zakazał używania języków narodowych we mszy<ref>{{Cytuj stronę |url = https://www.kkbids.episkopat.pl/index.php?id=201#id=220 |tytuł = Wprowadzenia teologiczno-pastoralne / Mszał i Lekcjonarz / Ogólne wprowadzenie do mszału rzymskiego – z trzeciego wydania Mszału rzymskiego (Dostosowanie do nowych warunków 11) |opublikowany = Komisja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Episkopatu Polski |język = |data dostępu = 2017-09-03 |archiwum = https://web.archive.org/web/20140711042506/http://www.kkbids.episkopat.pl/index.php?id=201#id=220 |zarchiwizowano = 2014-07-11 }}</ref>.
W XX w. pewne reformy wprowadził [[Pius X]], (m.in. reforma brewiarza i komunii wiernych), kolejne zaś [[Pius XII]] (w szczególności [[Reformy liturgiczne Piusa XII|reforma Wielkiego Tygodnia z 1955]])<ref name=":2">{{Cytuj książkę | autor = Ks. Dawid Pietras | tytuł = Nadzwyczajna forma rytu rzymskiego. Status prawny liturgii i wspólnot | wydawca = Dębogóra | data = 2021 | strony = 35-41 | isbn = 978-83-64964-87-9}}</ref>.


W XX w. pewne reformy wprowadził [[Pius X]], (m.in. reforma brewiarza i komunii wiernych), kolejne zaś [[Pius XII]] (w szczególności [[Reformy liturgiczne Piusa XII#Reformy liturgiczne roku 1955|reforma Wielkiego Tygodnia z 1955]]){{odn|Pietras|2021|s=35-41}}<ref name=":3" />.
Wersja rytu rzymskiego, zwana potocznie trydencką, obowiązywała powszechnie w całym Kościele łacińskim aż do przeprowadzenia na [[Sobór watykański II|soborze watykańskim II]] [[Reforma liturgiczna soboru watykańskiego II|reformy liturgicznej]] w roku 1965, kiedy to [[Paweł VI]] wprowadził nowy mszał rzymski. Nie był on jednak w użyciu długo; kolejna wersja pojawiła się w roku 1967 (w Polsce nie zdążyła wejść w życie), ostateczna zaś – ''[[Novus Ordo Missae]]'' (NOM) – została ogłoszona w 1969<ref>{{Cytuj stronę | url = http://mszatrydencka.krakow.pl/co-to-jest-msza-trydencka/ | tytuł = Msza „trydencka” | opublikowany = mszatrydencka.krakow.pl | data dostępu = 2022-01-08}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = http://archiwum.patriota.pl/230_ryt_z_1965_pierwszy_etap_reformy_liturgicznej/ | tytuł = Ryt z 1965 - Pierwszy etap reformy liturgicznej | opublikowany = patriota.pl | data dostępu = 2022-01-08}}</ref>.


Ostatnie korekty do formy mszy przedsoborowej wprowadził 6 lutego 2008 [[Benedykt XVI]], zmieniając w niej formuły liturgii [[Wielki Piątek|Wielkiego Piątku]]<ref>{{Cytuj stronę|url = http://archive.is/QWcJ|tytuł= Nowa formuła modlitwy za Żydów|opublikowany = Radio Vaticana|data = 2008-02-06|język = pl|data dostępu = 2014-11-01}}</ref>.
Ostatnie korekty do formy mszy przedsoborowej wprowadził 6 lutego 2008 [[Benedykt XVI]], zmieniając w niej formuły liturgii [[Wielki Piątek|Wielkiego Piątku]]<ref>{{Cytuj stronę|url=http://archive.is/QWcJ|tytuł=Nowa formuła modlitwy za Żydów|opublikowany=Radio Vaticana|data=2008-02-06|język=pl|data dostępu=2014-11-01}}</ref>.


{{osobny artykuł|Oremus et pro perfidis Judaeis}}
{{osobny artykuł|Oremus et pro perfidis Judaeis}}


Wersja rytu rzymskiego, zwana potocznie trydencką, obowiązywała powszechnie w całym Kościele łacińskim aż do przeprowadzenia na soborze watykańskim II reformy liturgicznej w roku 1965, kiedy to [[Paweł VI]] wprowadził nowy mszał rzymski. Nie był on jednak w użyciu długo; kolejna wersja pojawiła się w roku 1967 (w Polsce nie zdążyła wejść w życie), ostateczna zaś – ''[[Novus Ordo Missae]]'' (NOM) – została ogłoszona w 1969<ref>{{Cytuj stronę | url = http://mszatrydencka.krakow.pl/co-to-jest-msza-trydencka/ | tytuł = Msza „trydencka” | opublikowany = mszatrydencka.krakow.pl | data dostępu = 2022-01-08}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = http://archiwum.patriota.pl/230_ryt_z_1965_pierwszy_etap_reformy_liturgicznej/ | tytuł = Ryt z 1965 - Pierwszy etap reformy liturgicznej | opublikowany = patriota.pl | data dostępu = 2022-01-08}}</ref>.
Po reformie liturgicznej w roku 1969 stara forma sprawowana jest tylko w nielicznych miejscach. Jednak mszał z 1570 roku w wersji wydanej przez Jana XXIII w 1962 nie został nigdy zniesiony lub wręcz zakazany (co podkreślił [[Benedykt XVI]] w motu proprio ''[[Summorum Pontificum]]'')<ref>{{cytuj stronę |url = http://sanctus.pl/index.php?grupa=89&podgrupa=226&doc=160 |tytuł = Summorum Pontificum |autor = [[Benedykt XVI]] |język = pl |data dostępu = 2009-01-11}}</ref>.

Zmianom uległy także obrzędy wszystkich sakramentów, jak również kalendarz liturgiczny – m. in. zniesiono okres [[Przedpoście|przedpościa]] oraz [[Oktawa (religia)|oktawę]] Zesłania Ducha Świętego. Reformie poddane zostały także obrzędy sakramentaliów, w tym: pogrzebu, egzorcyzmów i błogosławieństw{{odn|Pietras|2021|s=154, 283}}.

{{Główny artykuł|Reforma liturgiczna soboru watykańskiego II}}

Po reformie liturgicznej stara forma sprawowana jest tylko w nielicznych miejscach. Jednak mszał z 1570 roku w wersji wydanej przez Jana XXIII w 1962 nie został nigdy zniesiony lub wręcz zakazany (co podkreślił [[Benedykt XVI]] w motu proprio ''[[Summorum Pontificum]]'')<ref>{{cytuj stronę |url = http://sanctus.pl/index.php?grupa=89&podgrupa=226&doc=160 |tytuł = Summorum Pontificum |autor = [[Benedykt XVI]] |język = pl |data dostępu = 2009-01-11}}</ref>.


Porządkiem tym posługuje się m.in. [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piotra|Bractwo Świętego Piotra]], [[Instytut Dobrego Pasterza]], [[Instytut Chrystusa Króla Najwyższego Kapłana]], [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X|Bractwo św. Piusa X]] oraz niektórzy księża diecezjalni i zakonnicy, zgodnie z [[motu proprio]] ''[[Traditionis custodes|Traditionis Custodes]]'', a także [[sedewakantyzm|sedewakantyści]].
Porządkiem tym posługuje się m.in. [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piotra|Bractwo Świętego Piotra]], [[Instytut Dobrego Pasterza]], [[Instytut Chrystusa Króla Najwyższego Kapłana]] oraz niektórzy księża diecezjalni i zakonnicy, zgodnie z [[motu proprio]] ''[[Traditionis custodes|Traditionis Custodes]]'', a także [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X|Bractwo św. Piusa X]] i [[sedewakantyzm|sedewakantyści]].


W Polsce nieco zmodyfikowana forma rytu trydenckiego i przy użyciu języka narodowego obowiązuje również w [[Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP|Kościele Starokatolickim Mariawitów]] i [[Kościół Katolicki Mariawitów w RP|Kościele Katolickim Mariawitów]]. Duchowni [[mariawityzm|mariawiccy]] jako pierwsi w historii odprawili na ziemiach polskich mszę w [[język polski|języku polskim]] – była to [[pasterka]] w 1907 roku.
W Polsce nieco zmodyfikowana forma rytu trydenckiego i przy użyciu języka narodowego obowiązuje również w [[Kościół Starokatolicki Mariawitów w RP|Kościele Starokatolickim Mariawitów]] i [[Kościół Katolicki Mariawitów w RP|Kościele Katolickim Mariawitów]]. Duchowni [[mariawityzm|mariawiccy]] jako pierwsi w historii odprawili na ziemiach polskich mszę w [[język polski|języku polskim]] – była to [[pasterka]] w 1907 roku.


== Status kanoniczny ==
== Status kanoniczny ==
[[Plik:Đức Giáo Hoàng Gioan Phaolô II và FSSP.jpg|thumb|Jan Paweł II z księżmi [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piotra|Bractwa św. Piotra]], 1988 rok]]
[[Plik:Obraz 021.jpg|thumb|Msza trydencka w [[Kościół św. Zygmunta w Szydłowcu|kościele farnym w Szydłowcu]] odprawiona 20 lipca 2008]]
[[Plik:ICRSS Corpus Christi in Chicago 2016.jpg|thumb|Procesja eucharystyczna [[Instytut Chrystusa Króla Najwyższego Kapłana|Instytutu Chrystusa Króla]] w Boże Ciało, 2016]]
Pomimo reformy [[Liturgia|liturgii]] katolickiej, dokonanej po [[Sobór watykański II|II soborze watykańskim]] (m.in. wprowadzenie [[Zwyczajna forma rytu rzymskiego|Novus Ordo Missae]]) przez papieża [[Paweł VI|Pawła VI]], forma trydencka jest nadal uważana przez Kościół katolicki za godziwą i ważną.
Pomimo reformy [[Liturgia|liturgii]] katolickiej, dokonanej po [[Sobór watykański II|II soborze watykańskim]] (m.in. wprowadzenie [[Zwyczajna forma rytu rzymskiego|Novus Ordo Missae]]) przez papieża [[Paweł VI|Pawła VI]], forma trydencka jest nadal uważana przez Kościół katolicki za godziwą i ważną.

Po przeprowadzeniu reformy udzielane były [[Indult]]y pozwalające na korzystanie z mszału przedsoborowego, z uwzględnieniem zmian pośrednich z roku 1965 i 1967. Zezwolenia takie udzielane były m.in. dla kapłanów starszych lub chorych. Do najbardziej znanych indultów należy tzw. [[indult Agathy Christie]], tj. indult dla Anglii i Walii z 1971 r., udzielony w odpowiedzi na petycję podpisaną przez szereg znanych osób ze świata kultury i nauki, proszących o zachowanie starej mszy, ze względu na jej szerokie zasługi dla sztuki. Petycja została przekazana przez ówczesnego abpa Westminsteru kard. [[John Heenan|Johna Heenana]]. Paweł VI za pośrednictwem [[Dykasteria ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów|Świętej Kongregacji Kultu Bożego]] pozwolił ordynariuszom Anglii i Walii, pod określonymi warunkami, na udzielanie zezwoleń na celebracje według usus antiquior<ref>{{Cytuj stronę | url = https://misyjne.pl/co-agatha-christie-ma-wspolnego-z-msza-trydencka/ | tytuł = Co Agatha Christie ma wspólnego z mszą trydencką? | data = 2021-10-27 | opublikowany = misyjne.pl | data dostępu = 2024-01-31}}</ref>.

Do osób, które uzyskały oddzielny indult w przedmiocie rzeczonej celebracji należą m.in. dwaj święci Kościoła katolickiego: [[Pio z Pietrelciny|o. Pio z Pietrelciny]], który indult otrzymał w odpowiedzi na jego list z 17 lutego 1965 r., a także założyciel [[Opus Dei]] – [[Josemaría Escrivá de Balaguer]]{{odn|Pietras|2021|s=169-180}}.


16 października 1982 roku na polecenie papieża [[Jan Paweł II|Jana Pawła II]] zwołano zebranie kardynałów pod przewodnictwem kardynała [[Benedykt XVI|Josepha Ratzingera]], wtedy prefekta [[Kongregacja Nauki Wiary|Kongregacji Nauki Wiary]], w którym wzięli udział kardynałowie: [[Sebastiano Baggio]] (wówczas prefekt [[Kongregacja ds. Biskupów|Kongregacji ds. Biskupów]]), [[William Wakefield Baum]] (prefekt [[Kongregacja ds. Edukacji Katolickiej|Kongregacji ds. Edukacji Katolickiej]]), [[Agostino Casaroli]] ([[Sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej|sekretarz stanu]] [[Stolica Apostolska|Stolicy Apostolskiej]]), [[Silvio Oddi]] (prefekt [[Kongregacja ds. Duchowieństwa|Kongregacji ds. Duchowieństwa]]) i arcybiskup [[Giuseppe Casoria]] (proprefekt [[Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów|Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów]]). Ustanowienie tej komisji nie było wtedy jeszcze związane z osobą arcybiskupa [[Marcel Lefebvre|Marcela Lefebvre’a]]<ref name="autonazwa1">[http://rorate-caeli.blogspot.com/2007/06/for-record-tornielli-benedict-xvi-has.html Andrea Tornielli: Ratzinger’s turning point on the liturgy – All clear for the Ancient Latin Mass].</ref>. Kardynałowie ustalili, że Mszał rzymski w swej formie sprzed roku 1969 powinien zostać dopuszczony do użytku w mszach wymagających użycia języka łacińskiego, pod warunkiem, że nie będzie to prowadzić do odrzucania norm liturgicznych ustalonych po II soborze watykańskim oraz wyrażania opinii, że nowy mszał jest „heretycki lub nieważny”. Zdecydowano też, że nowy kalendarz liturgiczny powinien być zachowany. Wszyscy kardynałowie jednogłośnie stwierdzili, że msza w starym rycie pozostaje ważna. Kardynałowie doszli także do wniosku, że należy przygotować dokument dotyczący nadużyć liturgicznych, które uznano za jeden z powodów kryzysu w Kościele. Na spotkaniu rozpatrywano także potencjalne współistnienie obydwu form rytu rzymskiego w przyszłości<ref name="autonazwa1" />.
16 października 1982 roku na polecenie papieża [[Jan Paweł II|Jana Pawła II]] zwołano zebranie kardynałów pod przewodnictwem kardynała [[Benedykt XVI|Josepha Ratzingera]], wtedy prefekta [[Kongregacja Nauki Wiary|Kongregacji Nauki Wiary]], w którym wzięli udział kardynałowie: [[Sebastiano Baggio]] (wówczas prefekt [[Kongregacja ds. Biskupów|Kongregacji ds. Biskupów]]), [[William Wakefield Baum]] (prefekt [[Kongregacja ds. Edukacji Katolickiej|Kongregacji ds. Edukacji Katolickiej]]), [[Agostino Casaroli]] ([[Sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej|sekretarz stanu]] [[Stolica Apostolska|Stolicy Apostolskiej]]), [[Silvio Oddi]] (prefekt [[Kongregacja ds. Duchowieństwa|Kongregacji ds. Duchowieństwa]]) i arcybiskup [[Giuseppe Casoria]] (proprefekt [[Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów|Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów]]). Ustanowienie tej komisji nie było wtedy jeszcze związane z osobą arcybiskupa [[Marcel Lefebvre|Marcela Lefebvre’a]]<ref name="autonazwa1">[http://rorate-caeli.blogspot.com/2007/06/for-record-tornielli-benedict-xvi-has.html Andrea Tornielli: Ratzinger’s turning point on the liturgy – All clear for the Ancient Latin Mass].</ref>. Kardynałowie ustalili, że Mszał rzymski w swej formie sprzed roku 1969 powinien zostać dopuszczony do użytku w mszach wymagających użycia języka łacińskiego, pod warunkiem, że nie będzie to prowadzić do odrzucania norm liturgicznych ustalonych po II soborze watykańskim oraz wyrażania opinii, że nowy mszał jest „heretycki lub nieważny”. Zdecydowano też, że nowy kalendarz liturgiczny powinien być zachowany. Wszyscy kardynałowie jednogłośnie stwierdzili, że msza w starym rycie pozostaje ważna. Kardynałowie doszli także do wniosku, że należy przygotować dokument dotyczący nadużyć liturgicznych, które uznano za jeden z powodów kryzysu w Kościele. Na spotkaniu rozpatrywano także potencjalne współistnienie obydwu form rytu rzymskiego w przyszłości<ref name="autonazwa1" />.

Listem Świętej Kongregacji Kultu Bożego ''Quattuor abhinc annos'' z 3 października 1984 roku, Jan Paweł II udzielił indultu generalnego, który pozwalał wszystkim biskupom diecezjalnym na udzielanie zezwoleń na korzystanie z mszału w wydaniu z 1962 r., tj. bez uwzględniania pośrednich zmian posoborowych, jak miało to miejsce w indultach udzielanych uprzednio. Zezwolenie to obwarowane było jednak szeregiem wymogów i ograniczeń{{odn|Pietras|2021|s=169-180}}.


W 1986 roku Jan Paweł II jeszcze raz zwrócił się z pytaniem do wybranych kardynałów w sprawie mszy trydenckiej. Komisja dziewięciu kardynałów rozpoczęła swe prace w składzie: Joseph Ratzinger, [[Paul Augustin Mayer]] (prefekt [[Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów|Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów]]), Silvio Oddi, [[Alfons Maria Stickler]] ([[Apostolskie Archiwum Watykańskie|Archiwista i Bibliotekarz Świętego Kościoła Rzymskiego]]), Agostino Casaroli, kardynał [[Bernardin Gantin]] (prefekt [[Kongregacja ds. Biskupów|Kongregacji ds. Biskupów]]), [[Antonio Innocenti]], [[Pietro Palazzini]] (prefekt [[Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych|Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych]]) oraz [[Jozef Tomko]] (proprefekt [[Kongregacja ds. Ewangelizacji Narodów|Kongregacji Rozkrzewiania Wiary]]). Mieli oni za zadanie odpowiedzieć na dwa pytania papieża:
W 1986 roku Jan Paweł II jeszcze raz zwrócił się z pytaniem do wybranych kardynałów w sprawie mszy trydenckiej. Komisja dziewięciu kardynałów rozpoczęła swe prace w składzie: Joseph Ratzinger, [[Paul Augustin Mayer]] (prefekt [[Kongregacja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów|Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów]]), Silvio Oddi, [[Alfons Maria Stickler]] ([[Apostolskie Archiwum Watykańskie|Archiwista i Bibliotekarz Świętego Kościoła Rzymskiego]]), Agostino Casaroli, kardynał [[Bernardin Gantin]] (prefekt [[Kongregacja ds. Biskupów|Kongregacji ds. Biskupów]]), [[Antonio Innocenti]], [[Pietro Palazzini]] (prefekt [[Kongregacja Spraw Kanonizacyjnych|Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych]]) oraz [[Jozef Tomko]] (proprefekt [[Kongregacja ds. Ewangelizacji Narodów|Kongregacji Rozkrzewiania Wiary]]). Mieli oni za zadanie odpowiedzieć na dwa pytania papieża:


# Czy papież Paweł VI dał prawo biskupom do zakazywania celebracji mszy trydenckiej?
# Czy papież Paweł VI dał prawo biskupom do zakazywania celebracji mszy trydenckiej?
# Czy księża mają prawo do publicznych i prywatnych celebracji mszy trydenckiej bez ograniczeń, nawet jeżeli miejscowy biskup nie wyrazi na to zgody<ref>[http://www.unitypublishing.com/liturgy/Latin2004.htm The Tridentine Mass in the Church Today].</ref>?
# Czy księża mają prawo do publicznych i prywatnych celebracji mszy trydenckiej bez ograniczeń, nawet jeżeli miejscowy biskup nie wyrazi na to zgody?<ref>[http://www.unitypublishing.com/liturgy/Latin2004.htm The Tridentine Mass in the Church Today]</ref>


Według opinii 9 [[kardynał]]ów msza trydencka nigdy nie została zakazana i żaden [[biskup]] nie może zabronić żadnemu katolickiemu księdzu jej odprawiania<ref>[https://www.olrl.org/new_mass/latinmass_cfn.shtml John Vennari: Traditional Mass Never Forbidden].</ref>. Komisja uznała też, że żaden duchowny nie może być zmuszany do celebrowania zreformowanej mszy oraz nie może być karany za przywiązanie do starego rytu. Komisja zarekomendowała papieżowi opublikowanie wniosków z jej prac w formie oficjalnego dokumentu.
Według opinii 9 [[kardynał]]ów msza trydencka nigdy nie została zakazana i żaden [[biskup]] nie może zabronić żadnemu katolickiemu księdzu jej odprawiania<ref>[https://www.olrl.org/new_mass/latinmass_cfn.shtml John Vennari: Traditional Mass Never Forbidden].</ref>. Komisja uznała też, że żaden duchowny nie może być zmuszany do celebrowania zreformowanej mszy oraz nie może być karany za przywiązanie do starego rytu. Komisja zarekomendowała papieżowi opublikowanie wniosków z jej prac w formie oficjalnego dokumentu.
Linia 40: Linia 61:
Jan Paweł II w swoim [[Ecclesia Dei|motu proprio ''Ecclesia Dei'']] z 1988 roku polecił biskupom ułatwiać wiernym przywiązanym do rytu trydenckiego pielęgnowanie tej tradycji liturgicznej. Także i w tym celu została powołana specjalna [[Papieska Komisja Ecclesia Dei]], roztaczająca opiekę nad klerem i wiernymi przywiązanymi do formy trydenckiej oraz zajmująca się dialogiem z [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X|Bractwem św. Piusa X]], mającym nieuregulowany status kanoniczny.
Jan Paweł II w swoim [[Ecclesia Dei|motu proprio ''Ecclesia Dei'']] z 1988 roku polecił biskupom ułatwiać wiernym przywiązanym do rytu trydenckiego pielęgnowanie tej tradycji liturgicznej. Także i w tym celu została powołana specjalna [[Papieska Komisja Ecclesia Dei]], roztaczająca opiekę nad klerem i wiernymi przywiązanymi do formy trydenckiej oraz zajmująca się dialogiem z [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X|Bractwem św. Piusa X]], mającym nieuregulowany status kanoniczny.


7 lipca 2007 papież [[Benedykt XVI]] w motu proprio ''[[Summorum Pontificum]]'' zezwolił na odprawianie mszy trydenckiej każdemu kapłanowi bez konieczności zgody biskupa od 14 września 2007 roku. W liście do biskupów [[motu proprio]] ''[[Summorum Pontificum]]'' [[Benedykt XVI]] zwrócił uwagę, że niewłaściwe jest używanie wobec tego porządku mszy rzeczownika [[obrządek|''ryt'' lub ''obrządek'']], ponieważ takie określenie sugeruje w sposób mylący różnicę pomiędzy dwiema ''formami'' (''[[Zwyczajna forma rytu rzymskiego|zwyczajną]]'' i ''nadzwyczajną'') jednego i tego samego ''rytu'' rzymskiego<ref>[http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/benedykt_xvi/listy/list_summorum_07072007.html List do Biskupów o motu proprio].</ref>.
7 lipca 2007 r. papież [[Benedykt XVI]] w motu proprio ''[[Summorum Pontificum]]'' zezwolił na odprawianie liturgii rytu klasycznego każdemu kapłanowi bez konieczności zgody biskupa od 14 września 2007 roku – dekret papieża odnosił się nie tylko do używania mszału dla odprawiania mszy, ale również do korzystania z innych ksiąg przedsoborowego rytu do sprawowania sakramentów, sakramentaliów czy odprawiania liturgii godzin. Benedykt XVI podzielił ryt rzymski na dwie formy, wprowadzając pojęcie „nadzwyczajnej formy rytu rzymskiego” – dla określenia wersji przedsoborowej, oraz „zwyczajnej formy rytu rzymskiego” – określając w ten sposób liturgię posoborową. W liście do biskupów motu proprio Benedykt XVI zwrócił uwagę, że niewłaściwe jest używanie wobec starego porządku liturgicznego rzeczownika [[obrządek|''ryt'' lub ''obrządek'']], ponieważ takie określenie sugeruje w sposób mylący różnicę pomiędzy dwiema ''formami'' (''zwyczajną'' i ''nadzwyczajną'') jednego i tego samego ''rytu'' rzymskiego{{odn|Pietras|2021|s=285, 300, 307, 318, 323}}<ref>[http://www.opoka.org.pl/biblioteka/W/WP/benedykt_xvi/listy/list_summorum_07072007.html List do Biskupów o motu proprio].</ref>.


16 lipca 2021 papież [[Franciszek (papież)|Franciszek]] w motu proprio ''[[Traditionis custodes]]'' zniósł wszystkie dotychczas obowiązujące zezwolenia, normy i zwyczaje związane z mszą trydencką, które byłyby z nim sprzeczne. Odtąd jedyną formą rytu rzymskiego stała się [[Zwyczajna forma rytu rzymskiego|liturgia odnowiona po Soborze Watykańskim II]] – nie ma więc już podziału na formę zwyczajną i nadzwyczajną<ref name=":1">{{Cytuj stronę | url =
16 lipca 2021 r. papież [[Franciszek (papież)|Franciszek]] w motu proprio ''[[Traditionis custodes]]'' zniósł wszystkie dotychczas obowiązujące zezwolenia, normy i zwyczaje związane z mszą trydencką, które byłyby z nim sprzeczne. Odtąd jedyną formą rytu rzymskiego stała się [[Zwyczajna forma rytu rzymskiego|liturgia odnowiona po Soborze Watykańskim II]] – <u>nie ma więc już podziału na formę zwyczajną i nadzwyczajną</u><ref name=":1">{{Cytuj stronę | url =
https://www.niedziela.pl/artykul/70276/Od-piatku-jedna-forma-liturgii-rzymskiej | tytuł = Od piątku jedna forma liturgii rzymskiej |opublikowany = niedziela.pl | data = 2021-07-17 | język = | data dostępu = 2021-08-15}}</ref>. Decyzja ta została podjęta po przeprowadzeniu ankiety wśród [[biskup]]ów, której wyniki – zdaniem papieża – wykazały, że równoległe istnienie dwóch form liturgii rzymskiej przyczyniało się do pogłębiania rozłamów pomiędzy wiernymi jednego Kościoła. Biskupi mogą nadal udzielać w swoich diecezjach zezwoleń na sprawowanie liturgii w nadzwyczajnej formie dla tych, którzy już się z nią związali, ale bez możliwości tworzenia nowych grup. Zgodnie z decyzją papieża msze trydenckie nie mogą być odprawiane w kościołach [[parafia]]lnych. Biskup, w którego [[Diecezja|diecezji]] istnieją grupy wiernych sprawujące liturgię według [[Mszał rzymski|mszału]] z 1962 r., ma obowiązek wyznaczyć jedno lub więcej miejsc, w których będzie ona celebrowana. Ponadto [[kapłan]]i, którzy do tej pory odprawiali mszę trydencką, winni zwrócić się do biskupa o zezwolenie na kontynuację tej działalności. Ci zaś kapłani, którzy chcieliby dopiero zacząć ją sprawować, nie tylko muszą wnioskować o zgodę biskupa na odprawianie mszy trydenckiej, ale biskup przed podjęciem decyzji musi ją skonsultować ze Stolicą Apostolską<ref>https://www.vatican.va/content/francesco/en/motu_proprio/documents/20210716-motu-proprio-traditionis-custodes.html</ref>.
https://www.niedziela.pl/artykul/70276/Od-piatku-jedna-forma-liturgii-rzymskiej | tytuł = Od piątku jedna forma liturgii rzymskiej |opublikowany = niedziela.pl | data = 2021-07-17 | język = | data dostępu = 2021-08-15}}</ref>. Decyzja ta została podjęta po przeprowadzeniu ankiety wśród biskupów, której wyniki – zdaniem papieża – wykazały, że równoległe istnienie dwóch form liturgii rzymskiej przyczyniało się do pogłębiania rozłamów pomiędzy wiernymi jednego Kościoła. Biskupi mogą nadal udzielać w swoich diecezjach zezwoleń na sprawowanie liturgii w starej formie dla tych, którzy już się z nią związali, ale bez możliwości tworzenia nowych grup. Zgodnie z decyzją papieża msze trydenckie nie mogą być odprawiane w kościołach [[parafia]]lnych. Biskup, w którego [[Diecezja|diecezji]] istnieją grupy wiernych sprawujące liturgię według [[Mszał rzymski|mszału]] z 1962 r., ma obowiązek wyznaczyć jedno lub więcej miejsc, w których będzie ona celebrowana. Ponadto [[kapłan]]i, którzy do tej pory odprawiali mszę trydencką, winni zwrócić się do biskupa o zezwolenie na kontynuację tej działalności. Ci zaś kapłani, którzy chcieliby dopiero zacząć ją sprawować, nie tylko muszą wnioskować o zgodę biskupa na odprawianie mszy trydenckiej, ale biskup przed podjęciem decyzji musi ją skonsultować ze Stolicą Apostolską<ref>https://www.vatican.va/content/francesco/en/motu_proprio/documents/20210716-motu-proprio-traditionis-custodes.html</ref>.


{{Główny artykuł|Wspólnoty używające mszału przedsoborowego}}
Spośród stowarzyszeń katolickich, powołanych do sprawowania liturgii w tej formie, najstarsze jest [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piotra]]. Wydzieliło się ono z [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X|Bractwa św. Piusa X]] w 1988 po tym, jak zwierzchnik Bractwa, [[arcybiskup]] [[Marcel Lefebvre]], [[Sakrament święceń|wyświęcił]] bez zgody [[Stolica Apostolska|Stolicy Apostolskiej]] czterech [[kapłan]]ów na [[biskup]]ów. Inne [[wspólnoty używające mszału przedsoborowego]], znajdujące się w pełnej łączności ze Stolicą Apostolską, to m.in.: [[Instytut Chrystusa Króla Najwyższego Kapłana]], [[Instytut Dobrego Pasterza]], [[Bractwo Świętego Wincentego Ferrera]] i [[Apostolska administratura personalna Świętego Jana Marii Vianneya]].
[[Plik:Chanoinesses de la Mère de Dieu Azille.jpg|mały|Kanoniczki Matki Bożej z [[Azille]], 2021]]
Spośród stowarzyszeń katolickich, powołanych do sprawowania liturgii w tej formie, najstarsze jest [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piotra]]. Wydzieliło się ono z [[Bractwo Kapłańskie Świętego Piusa X|Bractwa św. Piusa X]] w 1988 po tym, jak zwierzchnik Bractwa, [[arcybiskup]] [[Marcel Lefebvre]], [[Sakrament święceń|wyświęcił]] bez zgody [[Stolica Apostolska|Stolicy Apostolskiej]] czterech [[kapłan]]ów na [[biskup]]ów. Inne wspólnoty używające mszału przedsoborowego, znajdujące się w pełnej łączności ze Stolicą Apostolską, to m.in.: [[Instytut Chrystusa Króla Najwyższego Kapłana]], [[Instytut Dobrego Pasterza]], [[Bractwo Świętego Wincentego Ferrera|Bractwo Świętego Wincentego Ferreriusza]] oraz [[Apostolska administratura personalna Świętego Jana Marii Vianneya]], erygowana w 2002 r. na terenie brazylijskiej diecezji [[Diecezja Campos|Campos]]. Do wspólnot tradycyjnych zaliczyć należy także szereg klasztorów męskich (w szczególności benedyktyńskich, znajdujących się przede wszystkim we Francji), jak również klasztorów i wspólnot żeńskich takich jak [[Adoratorki Królewskiego Serca Jezusa]] czy [[Benedyktynki Maryi Królowej Apostołów]]{{odn|Pietras|2021|s=335-390}}.


4 lutego 2022 r. podczas [[Audiencja|audiencji]] udzielonej dwójce księży należących do FSSP, papież Franciszek potwierdził, że przepisy ''Traditionis custodes'' nie uchylają praw własnych tradycyjnych wspólnot<ref>{{Cytuj stronę|url=https://www.fssp.org/en/official-communique-of-the-priestly-fraternity-of-st-peter/|tytuł=Official communiqué of the Priestly Fraternity of St. Peter|opublikowany=fssp.org|język=en|data dostępu=2023-01-04}}</ref>.
== Porządek mszy świętej ==
[[Plik:Ostra Brama wnetrze.jpg|thumb|250px|Msza w kaplicy [[Ostra Brama w Wilnie|Ostrobramskiej]], w Wilnie.<br />''Grafika opublikowana w 1864'']]
[[Plik:Tabliczka oltarz.JPG|thumb|250px|Tabliczka ołtarzowa z tzw. Ostatnią Ewangelią stosowaną podczas mszy trydenckiej]]


== Rodzaje mszy ==
{{Dopracować|sekcja|styl}}[[Plik:Missa tridentina 002.jpg|thumb|250px|Msza św. solenna sprawowana według klasycznej formy rytu rzymskiego]]Przed mszą niedzielną, zwłaszcza uroczystą, może nastąpić pokropienie wodą święconą, zwane też [[Aspersja|aspersją]] – od słów śpiewanej przy tym [[antyfona|antyfony]] ''Asperges me, Domine, hyssopo et mundabor, lavabis me et super nivem dealbabor'' (''Pokrop mnie, Panie hyzopem, a stanę się czysty, obmyj mnie, a nad śnieg wybieleję'') z wersetem z [[Psalm 51|Psalmu 51]] ''Miserere mei, Deus, secundum magnam Misericordiam Tuam'' (Zmiłuj się nade mną, Boże, według wielkiego Miłosierdzia Twego). W niedziele okresu Wielkanocnego zamiast antyfony Asperges Me wykonuje się antyfonę Vidi Aquam. Celebrans ubrany w kapę dokonuje pokropienia zebranych wiernych, dopiero po tym ubiera się w [[ornat]].
[[Plik:Missa tridentina 002.jpg|thumb|Msza święta solenna]]
Msza w rycie klasycznym występuje w formie ze śpiewem – gdy celebrans odśpiewuje określone dla niego w rubrykach części, inne zaś do tego przeznaczone śpiewa kantor lub chór liturgiczny ''(missa in cantu'') – albo też w wersji bez śpiewu. Msza może być więc:


# '''czytana''' ''(missa lecta)'' – bez śpiewu części stałych i zmiennych oraz bez asysty [[diakon]]a i [[subdiakon]]a, z jednym lub dwoma ministrantami
Msza rozpoczyna się modlitwami u stopni [[ołtarz]]a. Kapłan z [[ministrant]]ami klęczącymi u stopni ołtarza (w tzw. [[msza solenna|mszy solennej]] (uroczystej) z [[diakon]]em i [[subdiakon]]em) odmawia fragmenty psalmu 42 (43) oraz spowiedź powszechną (Confiteor), zakończoną odpuszczeniem zebranym grzechów powszednich. Spowiedź jest odmawiana osobno przez kapłana, osobno przez asystę. Dopiero wtedy kapłan wstępuje po stopniach do ołtarza.[[Plik:Obraz 021.jpg|thumb|250px|Msza trydencka w [[Kościół św. Zygmunta w Szydłowcu|kościele farnym w Szydłowcu]] odprawiona 20 lipca 2008 roku]]Po odmówieniu modlitwy ''Aufer a nobis'' oraz [[introit]]u następuje prośba w [[język grecki|języku greckim]] ''[[Kyrie eleison]]'' (Panie, zmiłuj się), śpiewana trzy razy po trzy wezwania (po trzykroć do każdej z trzech Osób Trójcy Przenajświętszej), a następnie hymn ''[[Gloria in excelsis Deo]]'' (Chwała na wysokości Bogu). Podczas mszy uroczystej po modlitwie Aufer a nobis następuje okadzenie ołtarza, a dopiero później kapłan odczytuje Introit i odmawia Kyrie. Po nim odczytywana lub śpiewana jest Lekcja (czyli wyjątek ze Starego Testamentu, z listów, Dziejów Apostolskich lub z Apokalipsy św. Jana), następnie [[graduał]] lub [[tractus]], a po nim fragment [[Ewangelia|Ewangelii]].
#* cicha ''(missa bassa)'' – odpowiedzi na wezwania celebransa udziela tylko ministrant
#* recytowana – dialogowana ''(missa recitata, dialogata)'' – odpowiedzi na wezwania udzielają oprócz ministranta także wierni (postać propagowana w XX wieku przez [[Ruch liturgiczny|Ruch Liturgiczny]])
#* ze śpiewem ludowym ''(missa lecta cum cantu) –'' śpiewają jedynie wierni
# '''śpiewana''' ''(missa cantata)'' – ze śpiewem, bez asysty diakona i subdiakona, z możliwością wystąpienia większej liczby ministrantów i możliwością okadzenia
# '''solenna''' – uroczysta ''(missa solemnis)'' – ze śpiewem oraz z asystą diakona i subdiakona, z możliwością wystąpienia większej liczby ministrantów, z akolitami i turyferem, jak również z okadzeniem
# '''pontyfikalna''' ''(missa pontificalis)'' – uroczysta msza zgodnie z właściwymi przepisami liturgicznymi, gdy jest odprawiana przez biskupa lub innego uprawnionego
#* prałacka ''(missa prælatitia'') – postać szczególna – msza pontyfikalna czytana


– Do postaci szczególnych liturgii należy między innymi msza żałobna – [[Requiem (msza)|requiem]] (''missa pro defunctis''), jak również msza z wystawieniem Najświętszego Sakramentu (''missa coram Sanctissimo'')<ref>{{Cytuj stronę | url = https://www.newliturgicalmovement.org/2018/03/a-history-of-40-hours-devotion-by-henri.html | tytuł = A History of the 40 Hours Devotion, by Henri de Villiers | data = 2018-03-07 | opublikowany = newliturgicalmovement.org | język = en | data dostępu = 2024-01-31}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://sanctus.pl/index.php?grupa=116&podgrupa=339&doc=285 | tytuł = Msza cicha, śpiewana i solenna - jakie są główne różnice? | opublikowany = sanctus.pl | data dostępu = 2024-01-31}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = https://adeste.org/ars-celebrandi-requiem-aeternam/ | tytuł = Ars Celebrandi: Requiem aeternam | autor = Piotr Ulrich | opublikowany = adeste.org | data = 2018-07-16 | data dostępu = 2024-01-31}}</ref><ref>{{Cytuj stronę | url = http://sanctus.pl/index.php?grupa=116&podgrupa=170&doc=122 | tytuł = Missa pro defunctis | opublikowany = sanctus.pl | data dostępu = 2024-01-31}}</ref>.
Po odczytaniu Ewangelii następuje przerwa we mszy świętej. Kapłan zdejmuje [[manipularz]], ornat (tylko wówczas, gdy ambona znajduje się poza prezbiterium), zakłada [[biret]] i wchodzi na ambonę, skąd głosi [[kazanie]]. Kazanie może być wygłoszone także przed mszą lub po niej.

Należy wskazać na to, że klasyczny ryt rzymski mszy, za wyjątkiem [[Sakrament święceń|święceń]] prezbiteratu i episkopatu, nie przewiduje obecnej w Novus Ordo Missæ [[Koncelebra|koncelebracji sakramentalnej]]{{odn|Pietras|2021|s=164–167, 251}}.

== Porządek mszy ==
Przed mszą niedzielną, zwłaszcza uroczystą, może nastąpić pokropienie wodą święconą, zwane też [[Aspersja|aspersją]] – od słów śpiewanej przy tym [[antyfona|antyfony]] ''Asperges me, Domine, hyssopo et mundabor, lavabis me et super nivem dealbabor'' (''Pokrop mnie, Panie hyzopem, a stanę się czysty, obmyj mnie, a nad śnieg wybieleję'') z wersetem z [[Psalm 51|Psalmu 51]] ''Miserere mei, Deus, secundum magnam Misericordiam Tuam'' (Zmiłuj się nade mną, Boże, według wielkiego Miłosierdzia Twego). W niedziele okresu Wielkanocnego zamiast antyfony Asperges Me wykonuje się antyfonę Vidi Aquam. Celebrans ubrany w kapę dokonuje pokropienia zebranych wiernych, dopiero po tym ubiera się w [[ornat]].

=== Msza katechumenów ===
[[Plik:Tridentská Mše v Prostějově 2023.jpg|thumb|250px|[[Modlitwy u stopni ołtarza]] rozpoczynające mszę]]
Msza trydencka rozpoczyna się [[Modlitwy u stopni ołtarza|modlitwami u stopni ołtarza]]. Kapłan z [[ministrant]]ami klęczącymi u stopni ołtarza (w [[msza solenna|mszy solennej]] natomiast z diakonem i subdiakonem) odmawia fragmenty psalmu 42 (43) oraz spowiedź powszechną (Confiteor), zakończoną odpuszczeniem zebranym grzechów powszednich. Spowiedź jest odmawiana osobno przez kapłana, osobno przez asystę. Dopiero wtedy kapłan wstępuje po stopniach do ołtarza. Po odmówieniu modlitwy ''Aufer a nobis'' oraz [[introit]]u następuje prośba w języku greckim ''[[Kyrie eleison]]'' (Panie, zmiłuj się), śpiewana trzy razy po trzy wezwania (po trzykroć do każdej z trzech Osób Trójcy Przenajświętszej), a następnie hymn ''[[Gloria in excelsis Deo]]'' (Chwała na wysokości Bogu). Podczas mszy uroczystej po modlitwie Aufer a nobis następuje okadzenie ołtarza, a dopiero później kapłan odczytuje Introit i odmawia Kyrie. Po nim odczytywana lub śpiewana jest Lekcja (czyli wyjątek ze Starego Testamentu, z listów, Dziejów Apostolskich lub z Apokalipsy św. Jana), następnie [[graduał]] lub [[tractus]], a po nim fragment [[Ewangelia|Ewangelii]].

Po odczytaniu Ewangelii następuje zwykle przerwa we mszy świętej. Kapłan zdejmuje [[manipularz]], ornat (tylko wówczas, gdy ambona znajduje się poza prezbiterium), zakłada [[biret]] i wchodzi na ambonę, skąd głosi [[kazanie]]. Kazanie może być wygłoszone także przed mszą lub po niej.


Następnie kapłan powraca do ołtarza i kontynuuje celebrację mszy świętej. Podczas wyznania wiary (''Credo'') wszyscy przyklękają w trakcie wypowiadania słów dotyczących wcielenia Chrystusa (''Et incarnatus est de Spiritu Sancto ex Maria Virgine, et homo factus est'').
Następnie kapłan powraca do ołtarza i kontynuuje celebrację mszy świętej. Podczas wyznania wiary (''Credo'') wszyscy przyklękają w trakcie wypowiadania słów dotyczących wcielenia Chrystusa (''Et incarnatus est de Spiritu Sancto ex Maria Virgine, et homo factus est'').


=== Msza wiernych ===
[[Plik:Chanoine Dominique Aubert en 2009.jpg|thumb|250px|Podniesienie po przeistoczeniu]]
[[Plik:The Last Gospel.JPG|thumb|250px|Ksiądz recytujący [[Ostatnia Ewangelia|Ostatnią Ewangelię]] z lewej tablicy ołtarzowej na koniec mszy ]]
Po wyznaniu wiary następuje ''[[offertorium]]'' (ofiarowanie), w trakcie którego kapłan prosi [[Bóg Ojciec|Boga Ojca]] o przyjęcie ofiary mszy świętej, składanej jako wynagrodzenie grzechów (modlitwa ''Suscipe, Sancte Pater''). Następnie kapłan dolewa wody do wina i jeszcze raz prosi Boga o przyjęcie ofiary. W modlitwie ''Veni, Sanctificator'' następuje prośba do [[Duch Święty|Ducha Świętego]] o pobłogosławienie ofiary. Kapłan umywa ręce (''Lavabo''), odmawiając fragmenty psalmu 26, po czym prosi [[Trójca Święta|Trójcę Świętą]] o przyjęcie ofiary ([[sekreta]]).
Po wyznaniu wiary następuje ''[[offertorium]]'' (ofiarowanie), w trakcie którego kapłan prosi [[Bóg Ojciec|Boga Ojca]] o przyjęcie ofiary mszy świętej, składanej jako wynagrodzenie grzechów (modlitwa ''Suscipe, Sancte Pater''). Następnie kapłan dolewa wody do wina i jeszcze raz prosi Boga o przyjęcie ofiary. W modlitwie ''Veni, Sanctificator'' następuje prośba do [[Duch Święty|Ducha Świętego]] o pobłogosławienie ofiary. Kapłan umywa ręce (''Lavabo''), odmawiając fragmenty psalmu 26, po czym prosi [[Trójca Święta|Trójcę Świętą]] o przyjęcie ofiary ([[sekreta]]).


Następuje wezwanie ''Sursum corda'' (w górę serca), a po nim [[prefacja]], czyli modlitwa dziękczynna odpowiednia do charakteru uroczystości, zakończona przez ''Sanctus'' (Święty), czyli hymn śpiewany Bogu przez wszystkie chóry anielskie.
Następuje wezwanie ''Sursum corda'' (w górę serca), a po nim [[prefacja]], czyli modlitwa dziękczynna odpowiednia do charakteru uroczystości, zakończona przez ''Sanctus'' (Święty), czyli hymn śpiewany Bogu przez wszystkie chóry anielskie.


Po ''Sanctus'' rozpoczyna się najistotniejsza część mszy, czyli kanon (po reformie – I Modlitwa Eucharystyczna). Odmawiany jest przyciszonym głosem. Zaczyna się on od trzech wspomnień: całego Kościoła, Przyjaciół i Parafian oraz Wszystkich Świętych. Następnie kapłan prosi Boga o przyjęcie ofiary, po czym następuje konsekracja chleba, czyli sakramentalna przemiana jego substancji w Ciało Chrystusa, w chwili wypowiedzenia przez kapłana słów ''Hoc est enim Corpus Meum'' (to jest bowiem Ciało Moje). Konsekracja wina, czyli sakramentalna przemiana jego substancji w Krew Chrystusa, następuje wraz ze słowami kapłana ''Hic est enim calix Sanguinis Mei, novi et aeterni testamenti, mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum'' (To jest bowiem kielich Krwi Mojej, nowego i wiecznego przymierza, tajemnica wiary, która za was i za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów). Słowa konsekracji wypowiadane są powoli i wyraźnie, ale szeptem.
Po ''Sanctus'' rozpoczyna się najistotniejsza część mszy, czyli [[Kanon rzymski|kanon]] (po reformie – I Modlitwa Eucharystyczna). Odmawiany jest przyciszonym głosem. Zaczyna się on od trzech wspomnień: całego Kościoła, Przyjaciół i Parafian oraz Wszystkich Świętych. Następnie kapłan prosi Boga o przyjęcie ofiary, po czym następuje konsekracja chleba, czyli sakramentalna przemiana jego substancji w Ciało Chrystusa, w chwili wypowiedzenia przez kapłana słów ''Hoc est enim Corpus Meum'' (to jest bowiem Ciało Moje). Konsekracja wina, czyli sakramentalna przemiana jego substancji w Krew Chrystusa, następuje wraz ze słowami kapłana ''Hic est enim calix Sanguinis Mei, novi et aeterni testamenti, mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum'' (To jest bowiem kielich Krwi Mojej, nowego i wiecznego przymierza, tajemnica wiary, która za was i za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów). Słowa konsekracji wypowiadane są powoli i wyraźnie, ale szeptem.


Po konsekracji chleba i wina następuje każdorazowo przyklęknięcie kapłana, podniesienie postaci konsekrowanej i ponowne przyklęknięcie. Następnie kapłan wspomina mękę Pańską, nawiązuje do ofiar [[Abel (imię)|Abla]], [[Abraham]]a i [[Melchizedek]]a oraz prosi Anioła Pańskiego o zaniesienie ofiary na najwyższy ołtarz w niebie. Następują kolejne wspomnienia: dusz w [[czyściec|czyśćcu]], grzeszników i całego stworzenia. Kanon kończy się tzw. ''małym podniesieniem'' i [[doksologia|doksologią]], wychwalającą Trójcę Świętą.
Po konsekracji chleba i wina następuje każdorazowo przyklęknięcie kapłana, podniesienie postaci konsekrowanej i ponowne przyklęknięcie. Następnie kapłan wspomina mękę Pańską, nawiązuje do ofiar [[Abel (imię)|Abla]], [[Abraham]]a i [[Melchizedek]]a oraz prosi Anioła Pańskiego o zaniesienie ofiary na najwyższy ołtarz w niebie. Następują kolejne wspomnienia: dusz w [[czyściec|czyśćcu]], grzeszników i całego stworzenia. Kanon kończy się tzw. ''małym podniesieniem'' i [[doksologia|doksologią]], wychwalającą Trójcę Świętą.
Linia 69: Linia 113:
Modlitwa [[Ojcze nasz]] odmawiana jest przez samego kapłana, wierni dołączają się dopiero pod koniec, wypowiadając słowa ''sed libera nos a malo'' (''ale uwolnij/zbaw nas od złego''), po czym następują trzy modlitwy poprzedzające Komunię kapłańską. W tym czasie śpiewane jest ''Agnus Dei'' (Baranku Boży). Następnie kapłan pokazuje wiernym konsekrowaną hostię, będącą zgodnie z nauczaniem Kościoła katolickiego i Kościołów Apostolskich (mających sukcesję apostolską) Ciałem Chrystusa, mówiąc ''Ecce Agnus Dei'' (Oto Baranek Boży) i następuje Komunia wiernych, przyjmowana przy [[Balaski ołtarzowe|balaskach]], wyłącznie w pozycji klęczącej i do ust. Komunia święta w pozycji stojącej lub na rękę nie jest dozwolona, nawet w przypadku mszy św. „polowych”.
Modlitwa [[Ojcze nasz]] odmawiana jest przez samego kapłana, wierni dołączają się dopiero pod koniec, wypowiadając słowa ''sed libera nos a malo'' (''ale uwolnij/zbaw nas od złego''), po czym następują trzy modlitwy poprzedzające Komunię kapłańską. W tym czasie śpiewane jest ''Agnus Dei'' (Baranku Boży). Następnie kapłan pokazuje wiernym konsekrowaną hostię, będącą zgodnie z nauczaniem Kościoła katolickiego i Kościołów Apostolskich (mających sukcesję apostolską) Ciałem Chrystusa, mówiąc ''Ecce Agnus Dei'' (Oto Baranek Boży) i następuje Komunia wiernych, przyjmowana przy [[Balaski ołtarzowe|balaskach]], wyłącznie w pozycji klęczącej i do ust. Komunia święta w pozycji stojącej lub na rękę nie jest dozwolona, nawet w przypadku mszy św. „polowych”.


Msza kończy się słowami ''Ite, missa est'' (Idźcie, ofiara spełniona) i błogosławieństwem, jednak po nich kapłan odczytuje dodatkowo tzw. Ostatnią Ewangelię. Jest to początek Ewangelii Jana mówiący o wcieleniu Słowa Bożego.
Msza kończy się słowami ''Ite, missa est'' (Idźcie, ofiara spełniona) i błogosławieństwem, jednak po nich kapłan odczytuje dodatkowo tzw. Ostatnią Ewangelię. Jest to początek Ewangelii Jana mówiący o wcieleniu Słowa Bożego. Niekiedy zamiast słów ''Ite, missa est'' występuje ''Benedicamus Domino'', innym razem, tj. w przypadku mszy [[Requiem (msza)|requiem]] w tym samym miejscu pojawiają się słowa ''Requiescant in pace''<ref>{{Cytuj stronę | url = https://jerzyslupsk.pl/czesc-trzecia-rubryki-ogolne-mszalu-rzymskiego-269-530/ | tytuł = Część trzecia – Rubryki ogólne Mszału Rzymskiego | opublikowany = jerzyslupsk.pl | data dostępu = 2024-01-31}}</ref>.


Jeżeli odprawiana Msza była recytowana, to odmawia się po niej trzy ''[[Zdrowaś Maryjo]],'' antyfonę ''[[Salve Regina]]'' wraz z [[Egzorcyzm do św. Michała Archanioła|egzorcyzmem do św. Michała]],<ref>{{Cytuj |tytuł = Ordo Missae, stałe części Mszy Świętej według nadzwyczajnej formy rytu rzymskiego |data dostępu = 2022-10-31 |opublikowany = sanctus.pl |url = http://sanctus.pl/index.php?grupa=116&podgrupa=117#mod}}</ref> jeśli zaś była to Msza śpiewana lub solenna, to śpiewa się po niej [[Antyfona|antyfonę]] maryjną adekwatną do okresu liturgicznego.
Jeżeli odprawiana Msza była czytana, to odmawia się po niej trzy ''[[Zdrowaś Maryjo]],'' antyfonę ''[[Salve Regina]]'' wraz z [[Egzorcyzm do św. Michała Archanioła|egzorcyzmem do św. Michała]],<ref>{{Cytuj |tytuł = Ordo Missae, stałe części Mszy Świętej według nadzwyczajnej formy rytu rzymskiego |data dostępu = 2022-10-31 |opublikowany = sanctus.pl |url = http://sanctus.pl/index.php?grupa=116&podgrupa=117#mod}}</ref> jeśli zaś była to Msza śpiewana lub solenna, to śpiewa się po niej [[Antyfona|antyfonę]] maryjną adekwatną do okresu liturgicznego.

== Porównanie form rytu rzymskiego ==
[[Plik:Unchurch.jpg|thumb|250px|Ołtarz przygotowany do sprawowania mszy trydenckiej. Ołtarz jest przykryty 3 obrusami, znajduje się na nim 6 świec, [[krucyfiks]] pośrodku oraz [[tablice ołtarzowe]].]]


== Porównanie form mszy rytu rzymskiego ==
[[Plik:Unchurch.jpg|thumb|Ołtarz przygotowany do sprawowania mszy trydenckiej. Ołtarz jest przykryty 3 obrusami, znajduje się na nim 6 świec, [[krucyfiks]] pośrodku oraz [[tablice ołtarzowe]].|381x381px]]
[[Plik:Catholic priest vesting (La Ravoire Morrow - My Catholic Faith, 1949).png|thumb|Szaty celebransa mszy: [[humerał]], alba, cingulum, [[manipularz]], skrzyżowana stuła, ornat ''(tu w wersji gotyckiej)''; na głowie [[biret]]|250x250px]]
Po [[Sobór watykański II|II soborze watykańskim]] zaczęto wprowadzać liczne zmiany w liturgii rzymskiej. Ich efektem było między innymi gruntowne zreformowanie [[Mszał rzymski|mszału]]. [[Novus Ordo Missae|Nowa liturgia mszy świętej]] różni się od dotychczasowej między innymi:
Po [[Sobór watykański II|II soborze watykańskim]] zaczęto wprowadzać liczne zmiany w liturgii rzymskiej. Ich efektem było między innymi gruntowne zreformowanie [[Mszał rzymski|mszału]]. [[Novus Ordo Missae|Nowa liturgia mszy świętej]] różni się od dotychczasowej między innymi:
* Zmianą ustawienia kapłana – we mszy trydenckiej kapłan stoi przed ołtarzem, zwrócony twarzą – wraz z wiernymi – w kierunku ustawionego centralnie krzyża z wyobrażeniem Ukrzyżowanego (tzw. „duchowy wschód”) i równocześnie przodem do [[tabernakulum]] z przechowywanymi tam zwykle postaciami konsekrowanymi, umieszczonego w [[nastawa ołtarzowa|nastawie ołtarzowej]], oraz często w stronę wschodu, gdyż kościoły były przeważnie orientowane. We mszy w zreformowanej formie rytu, wierni gromadzą się wokół ołtarza, który zajmuje centralne miejsce zgromadzenia, co podkreśla jego rolę jako „stołu eucharystycznego” wspólnoty. Odwrócenie kapłana twarzą do ludu nie było postulowane przez sobór i nie jest określone przepisami liturgicznymi (kapłan może więc celebrować według formy zwyczajnej zwrócony zarówno w stronę ludu, jak i w stronę ołtarza, mając wiernych za sobą. Takie celebracje odbywają się m.in. w zabytkowych kościołach, w których nie da się wstawić nowego ołtarza).
* Zmianą ustawienia kapłana – we mszy trydenckiej kapłan stoi przed ołtarzem, zwrócony twarzą – wraz z wiernymi – w kierunku ustawionego centralnie krzyża z wyobrażeniem Ukrzyżowanego (tzw. „duchowy wschód”) i równocześnie przodem do [[tabernakulum]] z przechowywanymi tam zwykle postaciami konsekrowanymi, umieszczonego w [[nastawa ołtarzowa|nastawie ołtarzowej]], oraz często w stronę wschodu, gdyż kościoły były przeważnie orientowane. We mszy w zreformowanej formie rytu, wierni gromadzą się wokół ołtarza, który zajmuje centralne miejsce zgromadzenia, co podkreśla jego rolę jako „stołu eucharystycznego” wspólnoty. Odwrócenie kapłana twarzą do ludu nie było postulowane przez sobór i nie jest określone przepisami liturgicznymi (kapłan może więc celebrować według formy zwyczajnej zwrócony zarówno w stronę ludu, jak i w stronę ołtarza, mając wiernych za sobą. Takie celebracje odbywają się m.in. w zabytkowych kościołach, w których nie da się wstawić nowego ołtarza).
Linia 83: Linia 127:
**jest on przykryty 3 [[obrus]]ami (symbolizują całuny, którymi owinięto ciało Jezusa, oraz miały chronić – w razie rozlania – Krew Pańską przed [[profanacja|profanacją]]),
**jest on przykryty 3 [[obrus]]ami (symbolizują całuny, którymi owinięto ciało Jezusa, oraz miały chronić – w razie rozlania – Krew Pańską przed [[profanacja|profanacją]]),
**znajduje się na nim:
**znajduje się na nim:
***6 świec (liczba zapalonych świec zależy od rodzaju mszy: recytowana, śpiewana lub solenna – uroczysta; sposób i kolejność zapalania świec miał również głęboką symbolikę),
***6 świec (liczba zapalonych świec zależy od rodzaju mszy: czytana, śpiewana lub solenna – uroczysta; sposób i kolejność zapalania świec miał również głęboką symbolikę),
***[[krucyfiks]] pośrodku
***[[krucyfiks]] pośrodku
***[[tablice ołtarzowe]].
***[[tablice ołtarzowe]].
Linia 125: Linia 169:


== Dziedzictwo kulturowe ==
== Dziedzictwo kulturowe ==
[[Plik:Pèlerinage de Chartres 28 mai 2023.jpg|mały|Doroczna francuska [[Pielgrzymka do Chartres|pielgrzymka środowisk tradycji do Chartres]], w 2023 liczba pielgrzymów wyniosła 16 tys.<ref>{{Cytuj stronę | url = https://opoka.org.pl/News/Swiat/2023/ludzie-ktorych-pociaga-sacrum-pielgrzymka-do-chartres-i-pytania | tytuł = Pielgrzymka do Chartres stawia pytania o rosnącą popularność wspólnot tradycjonalistycznych | autor = MK | data = 2023-06-19 | opublikowany = opoka.org.pl | data dostępu = 2024-01-31}}</ref>]]
W 2023, zespół naukowców z Polski, Anglii oraz ze Stanów Zjednoczonych – [[Peter Kwasniewski]], [[Izabella Parowicz]], [[Piotr Stec]] i [[Joseph Shaw]], przeprowadził analizę prawną mającą na celu zbadanie alternatywnych sposobów uznania mszy trydenckiej w świetle jej historycznego i współczesnego znaczenia kulturowego. Analiza wykazała, że msza trydencka spełnia wszystkie kryteria niezbędne do potencjalnego wpisania jej na [[Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego|Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego]] [[UNESCO]]<ref>{{Cytuj |autor = Peter Kwasniewski, Izabella Parowicz, Joseph Shaw, Piotr Stec |tytuł = Transnational Religious Practices as a UNESCO Intangible Cultural Heritage: The Complex Case of the Traditional Latin Mass |czasopismo = Laws |data = 2023-04 |data dostępu = 2023-11-07 |issn = 2075-471X |wolumin = 12 |numer = 2 |s = 23 |doi = 10.3390/laws12020023 |url = https://www.mdpi.com/2075-471X/12/2/23 |język = en}}</ref>.
W 2023 roku zespół naukowców z Polski, Anglii oraz ze Stanów Zjednoczonych – [[Peter Kwasniewski]], [[Izabella Parowicz]], [[Piotr Stec]] i [[Joseph Shaw]], przeprowadził analizę prawną mającą na celu zbadanie alternatywnych sposobów uznania mszy trydenckiej w świetle jej historycznego i współczesnego znaczenia kulturowego. Analiza wykazała, że msza trydencka spełnia wszystkie kryteria niezbędne do potencjalnego wpisania jej na [[Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa kulturowego|Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego]] [[UNESCO]].

W szczególności autorzy stwierdzili, że msza w klasycznym rycie rzymskim, kształtująca się przede wszystkim od IV do XIII w. – tj. obecna w życiu społeczności w różnych formach od ponad 1500 lat – może być uznana za niematerialne dziedzictwo kulturowe w rozumieniu [[Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego|Konwencji]], jako rytuał – praktyka religijna, o charakterze międzynarodowym. W analizie zauważono, że rzeczona tradycja liturgiczna jest kultywowana, stanowiąc istotną część życia społecznego a także kulturalnego, jak również że liczba miejsc jej użycia doznała w okresie po 2007 roku globalnego wzrostu – w roku 2018 celebracje mszy w starym rycie odbywały się w ponad 80 krajach. Jednocześnie wskazano też na czynniki zagrażające zachowaniu starego rytu, wśród nich wyszczególniając restrykcyjną politykę [[Stolica Apostolska|Stolicy Apostolskiej]] od wydania motu proprio [[Traditionis custodes]] przez papieża Franciszka w 2021 roku<ref>{{Cytuj |autor = Peter Kwasniewski, Izabella Parowicz, Joseph Shaw, Piotr Stec |tytuł = Transnational Religious Practices as a UNESCO Intangible Cultural Heritage: The Complex Case of the Traditional Latin Mass |czasopismo = Laws |data = 2023-04 |data dostępu = 2023-11-07 |issn = 2075-471X |wolumin = 12 |numer = 2 |doi = 10.3390/laws12020023 |url = https://www.mdpi.com/2075-471X/12/2/23 |język = en}}</ref>.


== Zobacz też ==
== Zobacz też ==
{{Wikicytaty|dopełniacz=dotyczącą mszy trydenckiej}}
{{Wikicytaty|dopełniacz=dotyczącą mszy trydenckiej}}
{{commonscat|Tridentine mass}}
* [[obrządek]]
* [[obrządek]]
* [[liturgia]]
* [[liturgia]]
Linia 139: Linia 187:
== Przypisy ==
== Przypisy ==
{{Przypisy}}
{{Przypisy}}

== Bibliografia ==
* {{Cytuj książkę|odn=tak|nazwisko=Pietras|imię=Dawid|tytuł=Nadzwyczajna forma rytu rzymskiego: status prawny liturgii i wspólnot|wydawca=Dębogóra|data=2021|isbn=9788364964879}}


== Linki zewnętrzne ==
== Linki zewnętrzne ==
{{Dopracować|linkizew=2018-01}}
{{Dopracować|linkizew=2018-01}}
{{commonscat|Tridentine mass}}
* [https://www.latinmassdir.org/country/pl/ Światowy spis mszy Trydenckiej - Latin Mass Directory]
* [https://www.latinmassdir.org/country/pl/ Światowy spis mszy Trydenckiej - Latin Mass Directory]
* [https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1DWGjoiPcz4dm81CVq7CpCrDUM4A&ie=UTF8&hl=pl&msa=0&t=h&source=embed&ll=52.093008000000005%2C19.79736300000002&spn=6.076656%2C12.062988&z=6 Spis mszy Trydenckiej w Polsce]
* [https://www.google.com/maps/d/viewer?mid=1DWGjoiPcz4dm81CVq7CpCrDUM4A&ie=UTF8&hl=pl&msa=0&t=h&source=embed&ll=52.093008000000005%2C19.79736300000002&spn=6.076656%2C12.062988&z=6 Spis mszy Trydenckiej w Polsce]
Linia 150: Linia 200:
* {{Cytuj stronę |url =http://www.unacum.pl/p/duszpasterstwa-tradycyjne.html| tytuł =Duszpasterstwa tradycyjne w Polsce, gdzie msza trydencka jest odprawia w każdą niedzielę|nazwisko = |imię = |autor = |autor link = |data =2014-05-15 |rok = |opublikowany =UnaCum.pl |język =pl |data dostępu =}}
* {{Cytuj stronę |url =http://www.unacum.pl/p/duszpasterstwa-tradycyjne.html| tytuł =Duszpasterstwa tradycyjne w Polsce, gdzie msza trydencka jest odprawia w każdą niedzielę|nazwisko = |imię = |autor = |autor link = |data =2014-05-15 |rok = |opublikowany =UnaCum.pl |język =pl |data dostępu =}}
* [http://www.mszatrydencka.waw.pl/ Duszpasterstwo Wiernych Tradycji Łacińskiej w Archidiecezji Warszawskiej]
* [http://www.mszatrydencka.waw.pl/ Duszpasterstwo Wiernych Tradycji Łacińskiej w Archidiecezji Warszawskiej]
* [https://parafia.com.pl/msza-trydencka Msza trydencka - zmiany po nowym motu proprio "Traditionis Custodes" wydanym 16 lipca 2021 przez papieża Franciszka]
* [https://parafia.com.pl/msza-trydencka Msza trydencka - zmiany po nowym motu proprio „Traditionis Custodes” wydanym 16 lipca 2021 przez papieża Franciszka]


{{Msza rzymska}}{{Liturgia rzymska}}
{{Msza rzymska}}{{Liturgia rzymska}}

Wersja z 19:49, 3 lut 2024

Msza w klasycznym rycie śpiewana

Klasyczny ryt rzymski (pot. ryt trydencki, daw. nadzwyczajna forma rytu rzymskiego) – w Kościele katolickim porządek celebrowania liturgii obrządku łacińskiego kształtujący się od starożytności; obowiązujący powszechnie od wydania w 1570 r. przez Piusa V po soborze trydenckim konstytucji apostolskiej Quo primum[a] do czasu przeprowadzenia reformy liturgicznej po soborze watykańskim II w latach 60. i 70. XX wieku[1][2][3][4][5][6].

Obecnie księgą liturgiczną, będącą podstawą celebracji mszy w tej formie jest Mszał rzymski Jana XXIII z 1962 r. (ostatnie wydanie sprzed reformy), jednak używa się również mszałów sprzed 1955 r.; podstawą celebracji sakramentów i sakramentaliów jest Rytuał w wydaniu z 1952 r.; podstawą celebracji biskupich Pontyfikał w wydaniu z roku 1961/62 wraz z Ceremoniałem Biskupów wydania z 1948 r.; podstawą odmawiania liturgii godzin Brewiarz w wydaniu z 1961 r. Do rytu tradycyjnego przynależy również przedsoborowe Martyrologium z 1914 r. (ze zm.), niekiedy używa się także wydawanego dla poszczególnego Kościoła partykularnego Collectio Rituum[7][8].

Nazwa

Od czasów reformy liturgicznej, przeprowadzonej po II soborze watykańskim, utarło się kilka potocznych określeń, odróżniających liturgię w rycie rzymskim w wersji sprzed reformy liturgicznej od liturgii w wersji po II soborze watykańskim. I tak mszę w klasycznym rycie rzymskim określa się potocznie mianem: trydenckiej, przedsoborowej, wszech czasów, starej, Grzegorza Wielkiego lub według usus antiquior albo też Vetus Ordo Missae (VOM). W szczególności podkreśla się[b] potoczny charakter popularnego określania rytu „trydenckim”, zważywszy na to, że ryt ten nie został z woli soboru trydenckiego stworzony, a jedynie zrewidowany, skodyfikowany i upowszechniony, kształtując się przy tym od starożytności[9][10][11][1][5][12][13].

W latach 2007 – 2021, to jest od wydania motu proprio Summorum Pontificum przez Benedykta XVI, do wydania Traditionis custodes przez Franciszka, oficjalną nazwą używaną w dokumentach papieskich była: nadzwyczajna forma rytu rzymskiego (łac. forma extraordinaria)[14][15].

Historia

Msza Świętego Klemensa, fresk w rzymskiej bazylice, XI wiek. Papież odwraca się na Dominus Vobiscum, w lewej dłoni ma manipularz, w księdze zapisane są słowa liturgii eucharystycznej w łacinie[16][17].
Msza Świętego Grzegorza, XV w., Metropolitalne Muzeum Sztuki
Msza w kaplicy Ostrobramskiej w Wilnie, XIX w.

Klasyczny ryt rzymski wyłonił się z długiej historii przemian, które zachodziły w liturgii mszy, poczynając od starożytności i średniowiecza. Obrzędy rytu rzymskiego w drugim wieku przedstawia Justyn w Apologii; w trzecim wieku Hipolit w Tradycji Apostolskiej. Od wieku czwartego w liturgii stale obecny jest kanon rzymski. Zasadnicze ukształtowanie się rytu rzymskiego miało miejsce między IV a VII w., następnie podlegał on kolejnym przeobrażeniom (np. połączenie z rytem gallikańskim).

Na skutek działań Franciszka z Asyżu, w wieku XIII ryt zgodnie z mszałem Innocentego III przyjęli franciszkanie i przyczynili się tym samym do jego upowszechnienia[18].

Podstawowe księgi liturgiczne tej wersji rytu rzymskiego mają swoją genezę przed V w., w kartach z modlitwami libelli pecum, zaś od VI do X wieku w sakramentarzach. W okresie następnym powstawały księgi zawierające wiele tekstów liturgicznych, spisywane przez poszczególne diecezje. W wyniku reformy soboru trydenckiego teksty liturgiczne rytu rzymskiego uporządkowano oraz ustalono, że obowiązują one powszechnie. Dokonana kodyfikacja w dużej mierze opierała się na pierwszych drukowanych księgach liturgicznych z XV i XVI wieku. Ryty inne niż rzymski, mogły być używane, o ile miały one więcej niż 200 lat (np. ryt karmelitański, dominikański, lyoński). Za pontyfikatu i z inicjatywy papieża św. Piusa V opublikowano więc: brewiarz (Breviarium Romanum) w 1568, mszał (Missale Romanum) w 1570 roku. Brewiarz promulgowany został bullą Quod a nobis, mszał zaś bullą Quo primum. Sobór Trydencki zakazał używania języków narodowych we mszy[19].

W XX w. pewne reformy wprowadził Pius X, (m.in. reforma brewiarza i komunii wiernych), kolejne zaś Pius XII (w szczególności reforma Wielkiego Tygodnia z 1955)[4][9].

Ostatnie korekty do formy mszy przedsoborowej wprowadził 6 lutego 2008 Benedykt XVI, zmieniając w niej formuły liturgii Wielkiego Piątku[20].

 Osobny artykuł: Oremus et pro perfidis Judaeis.

Wersja rytu rzymskiego, zwana potocznie trydencką, obowiązywała powszechnie w całym Kościele łacińskim aż do przeprowadzenia na soborze watykańskim II reformy liturgicznej w roku 1965, kiedy to Paweł VI wprowadził nowy mszał rzymski. Nie był on jednak w użyciu długo; kolejna wersja pojawiła się w roku 1967 (w Polsce nie zdążyła wejść w życie), ostateczna zaś – Novus Ordo Missae (NOM) – została ogłoszona w 1969[21][22].

Zmianom uległy także obrzędy wszystkich sakramentów, jak również kalendarz liturgiczny – m. in. zniesiono okres przedpościa oraz oktawę Zesłania Ducha Świętego. Reformie poddane zostały także obrzędy sakramentaliów, w tym: pogrzebu, egzorcyzmów i błogosławieństw[23].

Po reformie liturgicznej stara forma sprawowana jest tylko w nielicznych miejscach. Jednak mszał z 1570 roku w wersji wydanej przez Jana XXIII w 1962 nie został nigdy zniesiony lub wręcz zakazany (co podkreślił Benedykt XVI w motu proprio Summorum Pontificum)[24].

Porządkiem tym posługuje się m.in. Bractwo Świętego Piotra, Instytut Dobrego Pasterza, Instytut Chrystusa Króla Najwyższego Kapłana oraz niektórzy księża diecezjalni i zakonnicy, zgodnie z motu proprio Traditionis Custodes, a także Bractwo św. Piusa X i sedewakantyści.

W Polsce nieco zmodyfikowana forma rytu trydenckiego i przy użyciu języka narodowego obowiązuje również w Kościele Starokatolickim Mariawitów i Kościele Katolickim Mariawitów. Duchowni mariawiccy jako pierwsi w historii odprawili na ziemiach polskich mszę w języku polskim – była to pasterka w 1907 roku.

Status kanoniczny

Jan Paweł II z księżmi Bractwa św. Piotra, 1988 rok
Msza trydencka w kościele farnym w Szydłowcu odprawiona 20 lipca 2008
Procesja eucharystyczna Instytutu Chrystusa Króla w Boże Ciało, 2016

Pomimo reformy liturgii katolickiej, dokonanej po II soborze watykańskim (m.in. wprowadzenie Novus Ordo Missae) przez papieża Pawła VI, forma trydencka jest nadal uważana przez Kościół katolicki za godziwą i ważną.

Po przeprowadzeniu reformy udzielane były Indulty pozwalające na korzystanie z mszału przedsoborowego, z uwzględnieniem zmian pośrednich z roku 1965 i 1967. Zezwolenia takie udzielane były m.in. dla kapłanów starszych lub chorych. Do najbardziej znanych indultów należy tzw. indult Agathy Christie, tj. indult dla Anglii i Walii z 1971 r., udzielony w odpowiedzi na petycję podpisaną przez szereg znanych osób ze świata kultury i nauki, proszących o zachowanie starej mszy, ze względu na jej szerokie zasługi dla sztuki. Petycja została przekazana przez ówczesnego abpa Westminsteru kard. Johna Heenana. Paweł VI za pośrednictwem Świętej Kongregacji Kultu Bożego pozwolił ordynariuszom Anglii i Walii, pod określonymi warunkami, na udzielanie zezwoleń na celebracje według usus antiquior[25].

Do osób, które uzyskały oddzielny indult w przedmiocie rzeczonej celebracji należą m.in. dwaj święci Kościoła katolickiego: o. Pio z Pietrelciny, który indult otrzymał w odpowiedzi na jego list z 17 lutego 1965 r., a także założyciel Opus DeiJosemaría Escrivá de Balaguer[26].

16 października 1982 roku na polecenie papieża Jana Pawła II zwołano zebranie kardynałów pod przewodnictwem kardynała Josepha Ratzingera, wtedy prefekta Kongregacji Nauki Wiary, w którym wzięli udział kardynałowie: Sebastiano Baggio (wówczas prefekt Kongregacji ds. Biskupów), William Wakefield Baum (prefekt Kongregacji ds. Edukacji Katolickiej), Agostino Casaroli (sekretarz stanu Stolicy Apostolskiej), Silvio Oddi (prefekt Kongregacji ds. Duchowieństwa) i arcybiskup Giuseppe Casoria (proprefekt Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów). Ustanowienie tej komisji nie było wtedy jeszcze związane z osobą arcybiskupa Marcela Lefebvre’a[27]. Kardynałowie ustalili, że Mszał rzymski w swej formie sprzed roku 1969 powinien zostać dopuszczony do użytku w mszach wymagających użycia języka łacińskiego, pod warunkiem, że nie będzie to prowadzić do odrzucania norm liturgicznych ustalonych po II soborze watykańskim oraz wyrażania opinii, że nowy mszał jest „heretycki lub nieważny”. Zdecydowano też, że nowy kalendarz liturgiczny powinien być zachowany. Wszyscy kardynałowie jednogłośnie stwierdzili, że msza w starym rycie pozostaje ważna. Kardynałowie doszli także do wniosku, że należy przygotować dokument dotyczący nadużyć liturgicznych, które uznano za jeden z powodów kryzysu w Kościele. Na spotkaniu rozpatrywano także potencjalne współistnienie obydwu form rytu rzymskiego w przyszłości[27].

Listem Świętej Kongregacji Kultu Bożego Quattuor abhinc annos z 3 października 1984 roku, Jan Paweł II udzielił indultu generalnego, który pozwalał wszystkim biskupom diecezjalnym na udzielanie zezwoleń na korzystanie z mszału w wydaniu z 1962 r., tj. bez uwzględniania pośrednich zmian posoborowych, jak miało to miejsce w indultach udzielanych uprzednio. Zezwolenie to obwarowane było jednak szeregiem wymogów i ograniczeń[26].

W 1986 roku Jan Paweł II jeszcze raz zwrócił się z pytaniem do wybranych kardynałów w sprawie mszy trydenckiej. Komisja dziewięciu kardynałów rozpoczęła swe prace w składzie: Joseph Ratzinger, Paul Augustin Mayer (prefekt Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów), Silvio Oddi, Alfons Maria Stickler (Archiwista i Bibliotekarz Świętego Kościoła Rzymskiego), Agostino Casaroli, kardynał Bernardin Gantin (prefekt Kongregacji ds. Biskupów), Antonio Innocenti, Pietro Palazzini (prefekt Kongregacji Spraw Kanonizacyjnych) oraz Jozef Tomko (proprefekt Kongregacji Rozkrzewiania Wiary). Mieli oni za zadanie odpowiedzieć na dwa pytania papieża:

  1. Czy papież Paweł VI dał prawo biskupom do zakazywania celebracji mszy trydenckiej?
  2. Czy księża mają prawo do publicznych i prywatnych celebracji mszy trydenckiej bez ograniczeń, nawet jeżeli miejscowy biskup nie wyrazi na to zgody?[28]

Według opinii 9 kardynałów msza trydencka nigdy nie została zakazana i żaden biskup nie może zabronić żadnemu katolickiemu księdzu jej odprawiania[29]. Komisja uznała też, że żaden duchowny nie może być zmuszany do celebrowania zreformowanej mszy oraz nie może być karany za przywiązanie do starego rytu. Komisja zarekomendowała papieżowi opublikowanie wniosków z jej prac w formie oficjalnego dokumentu.

Jan Paweł II w swoim motu proprio Ecclesia Dei z 1988 roku polecił biskupom ułatwiać wiernym przywiązanym do rytu trydenckiego pielęgnowanie tej tradycji liturgicznej. Także i w tym celu została powołana specjalna Papieska Komisja Ecclesia Dei, roztaczająca opiekę nad klerem i wiernymi przywiązanymi do formy trydenckiej oraz zajmująca się dialogiem z Bractwem św. Piusa X, mającym nieuregulowany status kanoniczny.

7 lipca 2007 r. papież Benedykt XVI w motu proprio Summorum Pontificum zezwolił na odprawianie liturgii rytu klasycznego każdemu kapłanowi bez konieczności zgody biskupa od 14 września 2007 roku – dekret papieża odnosił się nie tylko do używania mszału dla odprawiania mszy, ale również do korzystania z innych ksiąg przedsoborowego rytu do sprawowania sakramentów, sakramentaliów czy odprawiania liturgii godzin. Benedykt XVI podzielił ryt rzymski na dwie formy, wprowadzając pojęcie „nadzwyczajnej formy rytu rzymskiego” – dla określenia wersji przedsoborowej, oraz „zwyczajnej formy rytu rzymskiego” – określając w ten sposób liturgię posoborową. W liście do biskupów motu proprio Benedykt XVI zwrócił uwagę, że niewłaściwe jest używanie wobec starego porządku liturgicznego rzeczownika ryt lub obrządek, ponieważ takie określenie sugeruje w sposób mylący różnicę pomiędzy dwiema formami (zwyczajną i nadzwyczajną) jednego i tego samego rytu rzymskiego[30][31].

16 lipca 2021 r. papież Franciszek w motu proprio Traditionis custodes zniósł wszystkie dotychczas obowiązujące zezwolenia, normy i zwyczaje związane z mszą trydencką, które byłyby z nim sprzeczne. Odtąd jedyną formą rytu rzymskiego stała się liturgia odnowiona po Soborze Watykańskim IInie ma więc już podziału na formę zwyczajną i nadzwyczajną[15]. Decyzja ta została podjęta po przeprowadzeniu ankiety wśród biskupów, której wyniki – zdaniem papieża – wykazały, że równoległe istnienie dwóch form liturgii rzymskiej przyczyniało się do pogłębiania rozłamów pomiędzy wiernymi jednego Kościoła. Biskupi mogą nadal udzielać w swoich diecezjach zezwoleń na sprawowanie liturgii w starej formie dla tych, którzy już się z nią związali, ale bez możliwości tworzenia nowych grup. Zgodnie z decyzją papieża msze trydenckie nie mogą być odprawiane w kościołach parafialnych. Biskup, w którego diecezji istnieją grupy wiernych sprawujące liturgię według mszału z 1962 r., ma obowiązek wyznaczyć jedno lub więcej miejsc, w których będzie ona celebrowana. Ponadto kapłani, którzy do tej pory odprawiali mszę trydencką, winni zwrócić się do biskupa o zezwolenie na kontynuację tej działalności. Ci zaś kapłani, którzy chcieliby dopiero zacząć ją sprawować, nie tylko muszą wnioskować o zgodę biskupa na odprawianie mszy trydenckiej, ale biskup przed podjęciem decyzji musi ją skonsultować ze Stolicą Apostolską[32].

Kanoniczki Matki Bożej z Azille, 2021

Spośród stowarzyszeń katolickich, powołanych do sprawowania liturgii w tej formie, najstarsze jest Bractwo Kapłańskie Świętego Piotra. Wydzieliło się ono z Bractwa św. Piusa X w 1988 po tym, jak zwierzchnik Bractwa, arcybiskup Marcel Lefebvre, wyświęcił bez zgody Stolicy Apostolskiej czterech kapłanów na biskupów. Inne wspólnoty używające mszału przedsoborowego, znajdujące się w pełnej łączności ze Stolicą Apostolską, to m.in.: Instytut Chrystusa Króla Najwyższego Kapłana, Instytut Dobrego Pasterza, Bractwo Świętego Wincentego Ferreriusza oraz Apostolska administratura personalna Świętego Jana Marii Vianneya, erygowana w 2002 r. na terenie brazylijskiej diecezji Campos. Do wspólnot tradycyjnych zaliczyć należy także szereg klasztorów męskich (w szczególności benedyktyńskich, znajdujących się przede wszystkim we Francji), jak również klasztorów i wspólnot żeńskich takich jak Adoratorki Królewskiego Serca Jezusa czy Benedyktynki Maryi Królowej Apostołów[33].

4 lutego 2022 r. podczas audiencji udzielonej dwójce księży należących do FSSP, papież Franciszek potwierdził, że przepisy Traditionis custodes nie uchylają praw własnych tradycyjnych wspólnot[34].

Rodzaje mszy

Msza święta solenna

Msza w rycie klasycznym występuje w formie ze śpiewem – gdy celebrans odśpiewuje określone dla niego w rubrykach części, inne zaś do tego przeznaczone śpiewa kantor lub chór liturgiczny (missa in cantu) – albo też w wersji bez śpiewu. Msza może być więc:

  1. czytana (missa lecta) – bez śpiewu części stałych i zmiennych oraz bez asysty diakona i subdiakona, z jednym lub dwoma ministrantami
    • cicha (missa bassa) – odpowiedzi na wezwania celebransa udziela tylko ministrant
    • recytowana – dialogowana (missa recitata, dialogata) – odpowiedzi na wezwania udzielają oprócz ministranta także wierni (postać propagowana w XX wieku przez Ruch Liturgiczny)
    • ze śpiewem ludowym (missa lecta cum cantu) – śpiewają jedynie wierni
  2. śpiewana (missa cantata) – ze śpiewem, bez asysty diakona i subdiakona, z możliwością wystąpienia większej liczby ministrantów i możliwością okadzenia
  3. solenna – uroczysta (missa solemnis) – ze śpiewem oraz z asystą diakona i subdiakona, z możliwością wystąpienia większej liczby ministrantów, z akolitami i turyferem, jak również z okadzeniem
  4. pontyfikalna (missa pontificalis) – uroczysta msza zgodnie z właściwymi przepisami liturgicznymi, gdy jest odprawiana przez biskupa lub innego uprawnionego
    • prałacka (missa prælatitia) – postać szczególna – msza pontyfikalna czytana

– Do postaci szczególnych liturgii należy między innymi msza żałobna – requiem (missa pro defunctis), jak również msza z wystawieniem Najświętszego Sakramentu (missa coram Sanctissimo)[35][36][37][38].

Należy wskazać na to, że klasyczny ryt rzymski mszy, za wyjątkiem święceń prezbiteratu i episkopatu, nie przewiduje obecnej w Novus Ordo Missæ koncelebracji sakramentalnej[39].

Porządek mszy

Przed mszą niedzielną, zwłaszcza uroczystą, może nastąpić pokropienie wodą święconą, zwane też aspersją – od słów śpiewanej przy tym antyfony Asperges me, Domine, hyssopo et mundabor, lavabis me et super nivem dealbabor (Pokrop mnie, Panie hyzopem, a stanę się czysty, obmyj mnie, a nad śnieg wybieleję) z wersetem z Psalmu 51 Miserere mei, Deus, secundum magnam Misericordiam Tuam (Zmiłuj się nade mną, Boże, według wielkiego Miłosierdzia Twego). W niedziele okresu Wielkanocnego zamiast antyfony Asperges Me wykonuje się antyfonę Vidi Aquam. Celebrans ubrany w kapę dokonuje pokropienia zebranych wiernych, dopiero po tym ubiera się w ornat.

Msza katechumenów

Modlitwy u stopni ołtarza rozpoczynające mszę

Msza trydencka rozpoczyna się modlitwami u stopni ołtarza. Kapłan z ministrantami klęczącymi u stopni ołtarza (w mszy solennej natomiast z diakonem i subdiakonem) odmawia fragmenty psalmu 42 (43) oraz spowiedź powszechną (Confiteor), zakończoną odpuszczeniem zebranym grzechów powszednich. Spowiedź jest odmawiana osobno przez kapłana, osobno przez asystę. Dopiero wtedy kapłan wstępuje po stopniach do ołtarza. Po odmówieniu modlitwy Aufer a nobis oraz introitu następuje prośba w języku greckim Kyrie eleison (Panie, zmiłuj się), śpiewana trzy razy po trzy wezwania (po trzykroć do każdej z trzech Osób Trójcy Przenajświętszej), a następnie hymn Gloria in excelsis Deo (Chwała na wysokości Bogu). Podczas mszy uroczystej po modlitwie Aufer a nobis następuje okadzenie ołtarza, a dopiero później kapłan odczytuje Introit i odmawia Kyrie. Po nim odczytywana lub śpiewana jest Lekcja (czyli wyjątek ze Starego Testamentu, z listów, Dziejów Apostolskich lub z Apokalipsy św. Jana), następnie graduał lub tractus, a po nim fragment Ewangelii.

Po odczytaniu Ewangelii następuje zwykle przerwa we mszy świętej. Kapłan zdejmuje manipularz, ornat (tylko wówczas, gdy ambona znajduje się poza prezbiterium), zakłada biret i wchodzi na ambonę, skąd głosi kazanie. Kazanie może być wygłoszone także przed mszą lub po niej.

Następnie kapłan powraca do ołtarza i kontynuuje celebrację mszy świętej. Podczas wyznania wiary (Credo) wszyscy przyklękają w trakcie wypowiadania słów dotyczących wcielenia Chrystusa (Et incarnatus est de Spiritu Sancto ex Maria Virgine, et homo factus est).

Msza wiernych

Podniesienie po przeistoczeniu
Ksiądz recytujący Ostatnią Ewangelię z lewej tablicy ołtarzowej na koniec mszy

Po wyznaniu wiary następuje offertorium (ofiarowanie), w trakcie którego kapłan prosi Boga Ojca o przyjęcie ofiary mszy świętej, składanej jako wynagrodzenie grzechów (modlitwa Suscipe, Sancte Pater). Następnie kapłan dolewa wody do wina i jeszcze raz prosi Boga o przyjęcie ofiary. W modlitwie Veni, Sanctificator następuje prośba do Ducha Świętego o pobłogosławienie ofiary. Kapłan umywa ręce (Lavabo), odmawiając fragmenty psalmu 26, po czym prosi Trójcę Świętą o przyjęcie ofiary (sekreta).

Następuje wezwanie Sursum corda (w górę serca), a po nim prefacja, czyli modlitwa dziękczynna odpowiednia do charakteru uroczystości, zakończona przez Sanctus (Święty), czyli hymn śpiewany Bogu przez wszystkie chóry anielskie.

Po Sanctus rozpoczyna się najistotniejsza część mszy, czyli kanon (po reformie – I Modlitwa Eucharystyczna). Odmawiany jest przyciszonym głosem. Zaczyna się on od trzech wspomnień: całego Kościoła, Przyjaciół i Parafian oraz Wszystkich Świętych. Następnie kapłan prosi Boga o przyjęcie ofiary, po czym następuje konsekracja chleba, czyli sakramentalna przemiana jego substancji w Ciało Chrystusa, w chwili wypowiedzenia przez kapłana słów Hoc est enim Corpus Meum (to jest bowiem Ciało Moje). Konsekracja wina, czyli sakramentalna przemiana jego substancji w Krew Chrystusa, następuje wraz ze słowami kapłana Hic est enim calix Sanguinis Mei, novi et aeterni testamenti, mysterium fidei, qui pro vobis et pro multis effundetur in remissionem peccatorum (To jest bowiem kielich Krwi Mojej, nowego i wiecznego przymierza, tajemnica wiary, która za was i za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów). Słowa konsekracji wypowiadane są powoli i wyraźnie, ale szeptem.

Po konsekracji chleba i wina następuje każdorazowo przyklęknięcie kapłana, podniesienie postaci konsekrowanej i ponowne przyklęknięcie. Następnie kapłan wspomina mękę Pańską, nawiązuje do ofiar Abla, Abrahama i Melchizedeka oraz prosi Anioła Pańskiego o zaniesienie ofiary na najwyższy ołtarz w niebie. Następują kolejne wspomnienia: dusz w czyśćcu, grzeszników i całego stworzenia. Kanon kończy się tzw. małym podniesieniem i doksologią, wychwalającą Trójcę Świętą.

Modlitwa Ojcze nasz odmawiana jest przez samego kapłana, wierni dołączają się dopiero pod koniec, wypowiadając słowa sed libera nos a malo (ale uwolnij/zbaw nas od złego), po czym następują trzy modlitwy poprzedzające Komunię kapłańską. W tym czasie śpiewane jest Agnus Dei (Baranku Boży). Następnie kapłan pokazuje wiernym konsekrowaną hostię, będącą zgodnie z nauczaniem Kościoła katolickiego i Kościołów Apostolskich (mających sukcesję apostolską) Ciałem Chrystusa, mówiąc Ecce Agnus Dei (Oto Baranek Boży) i następuje Komunia wiernych, przyjmowana przy balaskach, wyłącznie w pozycji klęczącej i do ust. Komunia święta w pozycji stojącej lub na rękę nie jest dozwolona, nawet w przypadku mszy św. „polowych”.

Msza kończy się słowami Ite, missa est (Idźcie, ofiara spełniona) i błogosławieństwem, jednak po nich kapłan odczytuje dodatkowo tzw. Ostatnią Ewangelię. Jest to początek Ewangelii Jana mówiący o wcieleniu Słowa Bożego. Niekiedy zamiast słów Ite, missa est występuje Benedicamus Domino, innym razem, tj. w przypadku mszy requiem w tym samym miejscu pojawiają się słowa Requiescant in pace[40].

Jeżeli odprawiana Msza była czytana, to odmawia się po niej trzy Zdrowaś Maryjo, antyfonę Salve Regina wraz z egzorcyzmem do św. Michała,[41] jeśli zaś była to Msza śpiewana lub solenna, to śpiewa się po niej antyfonę maryjną adekwatną do okresu liturgicznego.

Porównanie form mszy rytu rzymskiego

Ołtarz przygotowany do sprawowania mszy trydenckiej. Ołtarz jest przykryty 3 obrusami, znajduje się na nim 6 świec, krucyfiks pośrodku oraz tablice ołtarzowe.
Szaty celebransa mszy: humerał, alba, cingulum, manipularz, skrzyżowana stuła, ornat (tu w wersji gotyckiej); na głowie biret

Po II soborze watykańskim zaczęto wprowadzać liczne zmiany w liturgii rzymskiej. Ich efektem było między innymi gruntowne zreformowanie mszału. Nowa liturgia mszy świętej różni się od dotychczasowej między innymi:

  • Zmianą ustawienia kapłana – we mszy trydenckiej kapłan stoi przed ołtarzem, zwrócony twarzą – wraz z wiernymi – w kierunku ustawionego centralnie krzyża z wyobrażeniem Ukrzyżowanego (tzw. „duchowy wschód”) i równocześnie przodem do tabernakulum z przechowywanymi tam zwykle postaciami konsekrowanymi, umieszczonego w nastawie ołtarzowej, oraz często w stronę wschodu, gdyż kościoły były przeważnie orientowane. We mszy w zreformowanej formie rytu, wierni gromadzą się wokół ołtarza, który zajmuje centralne miejsce zgromadzenia, co podkreśla jego rolę jako „stołu eucharystycznego” wspólnoty. Odwrócenie kapłana twarzą do ludu nie było postulowane przez sobór i nie jest określone przepisami liturgicznymi (kapłan może więc celebrować według formy zwyczajnej zwrócony zarówno w stronę ludu, jak i w stronę ołtarza, mając wiernych za sobą. Takie celebracje odbywają się m.in. w zabytkowych kościołach, w których nie da się wstawić nowego ołtarza).
Celebracja versus populum (do ludu) miała być umotywowana taką właśnie pierwotną formą mszy. Jednak według wielu badaczy, msza była sprawowana na wschód, poświadczają to liczne pisma Ojców Kościoła oraz to, że podczas paschy żydowskiej uczestnicy zwracali się w stronę wschodu. Gdy kościół był inaczej zbudowany, kapłan sprawował mszę na wschód i lud także kierował się na wschód (mając kapłana za plecami)[42].
  • Zmianą aranżacji ołtarza – we mszy trydenckiej:
    • w ołtarz są wmurowane relikwie świętych (nawiązanie do wczesnochrześcijańskiego sposobu odprawiania mszy świętej na grobach męczenników, jest to również wyraz wiary w obcowanie świętych),
    • jest on przykryty 3 obrusami (symbolizują całuny, którymi owinięto ciało Jezusa, oraz miały chronić – w razie rozlania – Krew Pańską przed profanacją),
    • znajduje się na nim:
      • 6 świec (liczba zapalonych świec zależy od rodzaju mszy: czytana, śpiewana lub solenna – uroczysta; sposób i kolejność zapalania świec miał również głęboką symbolikę),
      • krucyfiks pośrodku
      • tablice ołtarzowe.
    • Po soborze:
      • zrezygnowano z obowiązkowego wmurowywania relikwii w ołtarz,
      • jest dowolna liczba obrusów na ołtarzu,
      • świece mogą być 2, 4, 6 lub – gdy celebruje biskup miejsca – 7,
      • zlikwidowano zasady sposobu zapalania świec,
      • świece mogą znajdować się na ołtarzu lub w jego pobliżu,
      • krucyfiks ma być „na ołtarzu lub obok niego”[43],
      • zlikwidowano tablice ołtarzowe.
  • Mocniejszym zaakcentowaniem pozostałych – poza ołtarzem – miejsc sprawowania liturgii: ambony (jako stołu Słowa Bożego) oraz miejsca przewodniczenia.
  • Zaakcentowaniem łączności homilii z całą liturgią – jako części Liturgii Słowa i czasu głoszenia Słowa Bożego. W mszy trydenckiej kazanie nie jest częścią mszy, na czas kazania kapłan zdejmuje manipularz i kładzie go na ołtarzu, a jeżeli ambona znajduje się poza prezbiterium zdejmuje także ornat. Nie jest niezwykłe, że kazanie jest głoszone przed lub po mszy.
  • Dopuszczeniem do stosowania w liturgii języków narodowych – w większości obszarów szybko zajęły one miejsce łaciny. Na międzynarodowych zjazdach msze święte odprawia się nierzadko po angielsku lub w innym języku zrozumiałym dla większości uczestniczących w nich wiernych; chociaż zalecane jest też odmawianie przynajmniej wyznania wiary i Ojcze Nasz po łacinie. Sobór postulował możliwość stosowania języków narodowych przede wszystkim w czytaniach i modlitwie wiernych, podkreślając, że językiem liturgicznym Kościoła Rzymskiego pozostaje łacina[44].
  • Stopniowym wprowadzeniem kilku nowych modlitw eucharystycznych, odmawianych głośno i z większym udziałem wiernych. Do obowiązującego w Kościele rzymskim od IV wieku i poszerzanego na przestrzeni stuleci kanonu rzymskiego dołączono nowe Modlitwy Eucharystyczne (trzy główne, ponadto trzy przeznaczone na msze z udziałem dzieci oraz dwie o tajemnicy pojednania i jedną na msze w szczególnych potrzebach) – zmiana wprowadzona 23 V 1968[45] r. (niepostulowana przez sobór).
  • Zwiększeniem liczby prefacji[c] – w myśl postanowień soborowych napisano m.in. oddzielne prefacje na każdą z niedziel Wielkiego Postu, odwołujące się do tajemnicy dnia i wpisujące w nurt wielkopostnych przygotowań dla katechumenów. Nowe prefacje mogą być także tworzone i wprowadzane do użytku przez lokalne konferencje biskupów.
  • Skróceniem rytów pokutnych (opuszczenie modlitw u stopni ołtarza, wprowadzenie skróconej spowiedzi powszechnej, odmawianej wspólnie przez kapłana i wiernych) i wprowadzeniem alternatywnych modlitw zamiast wezwania Kyrie eleison.
  • Usunięciem dawnych modlitw ofiarowania (obecne wzorowane są na żydowskich modlitwach paschalnych).
  • Opuszczeniem kilkudziesięciu przyklęknięć kapłana, m.in. natychmiast po konsekracji – przed ukazaniem postaci konsekrowanych wiernym (zmiana niepostulowana przez sobór, wprowadzona 4 maja 1967). W mszy trydenckiej kapłan przyklęka zawsze, zanim weźmie w ręce konsekrowaną hostię lub wino.
  • Zredukowaniem ucałowań ołtarza (zmiana niepostulowana przez sobór, wprowadzona 4 maja 1967). W mszy trydenckiej kapłan zawsze całuje ołtarz, gdy odwraca się do ludu, w nowych obrzędach mszalnych tylko dwa razy: po przyjściu do ołtarza na początku celebracji oraz przed opuszczeniem prezbiterium po rozesłaniu.
  • Zredukowaniem (do jednego) znaków krzyża nad darami ofiarnymi. W mszy trydenckiej kapłan zawsze kreśli znak krzyża, gdy wypowiada słowa Corpus (Christi) lub Sanguis (Christi).
  • Zrezygnowaniem z niektórych gestów – w mszy trydenckiej po konsekracji kapłan nie może rozdzielić palców, którymi dotykał Najświętszego Sakramentu, po Komunii kapłan musi obmyć palce, gdyż mogą znajdować się na nich partykuły Najświętszego Sakramentu (de facto zwyczaj nie został zabroniony. Niektórzy księża dalej go praktykują).
  • Wprowadzeniem wspólnego odmawiania (śpiewania) modlitwy Ojcze Nasz, która poprzednio śpiewana była wyłącznie przez celebransa, a wierni podejmowali tylko ostatni wers tej modlitwy (Sed libera nos a malo).
  • Wprowadzeniem dodatkowego czytania ze Starego Testamentu oraz modlitwy powszechnej do wyodrębnionej liturgii Słowa, zrezygnowano z ostatniej Ewangelii.
  • Wprowadzaniem zmian w obrzędzie Komunii Świętej (zmiany niepostulowane przez sobór, wprowadzono jedynie możliwość Komunii pod dwiema postaciami w dość ograniczonym zakresie)[46]:
    • odnośnie do postawy: wprowadzenie (jako alternatywy dla postawy klęczącej) postawy stojącej (zamiast klękania przy balaskach, podchodzenie procesyjne do stojącego szafarza);
    • odnośnie do sposobu przyjmowania: na mocy indultów (zezwoleń od podstawowej praktyki), udzielanych przez Stolicę Apostolską na prośbę Konferencji Episkopatów danych krajów, umożliwienie przyjmowania do ręki (przyjmujący bierze od szafarza hostię do ręki i sam wkłada ją sobie do ust – sposób ten miał być bliższy sposobowi pierwotnemu, jednak w pierwszych wiekach chrześcijaństwa Hostia leżąca w dłoniach była brana bezpośrednio ustami, a nie wprowadzana do ust ręką, również kobiety nigdy nie przyjmowały Komunii bezpośrednio na rękę, a przez chusteczkę – sposób ten zachował się do dzisiaj w Komunii diakona w liturgii wschodniej)[potrzebny przypis];
    • odnośnie do szafarza: obok kapłana wprowadza się diakona jako szafarza zwyczajnego oraz tzw. nadzwyczajnych szafarzy Komunii św. zwanych niewłaściwie świeckimi szafarzami Eucharystii.
  • Przed Komunią kapłan nie mówi trzykrotnie: Domine non sum dignus sam, tylko razem z wiernymi (zmiana niepostulowana przez sobór, wprowadzona 4 maja 1967).
  • Dopuszczeniem do sprawowania funkcji liturgicznych (np. czytania lekcji) osób świeckich (co jest też motywowane m.in. zbyt małą liczbą kapłanów w wielu częściach świata, lecz również podkreśleniem kapłańskiej funkcji wiernych w zgromadzeniu liturgicznym).
  • Wprowadzeniem nowych formularzy mszalnych, m.in. mszy z udziałem dzieci, z własnymi (obecnie trzema) modlitwami eucharystycznymi.
  • Usunięciem dużej części gestów kapłana i wiernych oraz części powtórzeń, które miały charakter symboliczny; uznano je za zbędne dublowanie znaków. Dotyczy to m.in.:
    • spowiedzi powszechnej (Confiteor), odmawianej w klasycznym rycie raz przez kapłana, drugi raz przez ministrantów w imieniu wiernych, czasem jeszcze po raz trzeci przez wszystkich wiernych przed przyjęciem Komunii;
    • śpiewu Kyrie eleison, powtarzanego 3 razy po 3 razy – w odniesieniu do trzech osób Trójcy Świętej, lecz jak podkreślają liturgiści Kyrie eleison 3 razy po 2 razy zatraciło to odniesienie;
    • odpowiedzi wiernych Domine non sum dignus... na Ecce Agnus Dei kapłana, powtarzanej 3 razy;
    • znaków krzyża, ponawianych wiele razy w czasie całej mszy świętej zarówno przez kapłana, jak i wiernych (zmiany niepostulowane przez sobór, wprowadzone 4 maja 1967);
    • zwyczajowego klęczenia przez wiernych podczas całego Kanonu Mszy od śpiewu Sanctus aż do wielkiej doksologii – podniesienia darów (Per Ipsum...);
    • zredukowano liczbę wezwań Dominus vobiscum z ośmiu do czterech (na początku mszy po znaku krzyża – może być zastąpione inną formułą pochodzącą z Pisma Świętego; przed Ewangelią; przed prefacją; przed końcowym błogosławieństwem).
  • Zniesiono obowiązek używania manipularza[47].
  • Kanon (anafora) odmawiany głośno, a nawet w języku narodowym (zmiana niepostulowana przez sobór, wprowadzona 4 maja 1967).

Dziedzictwo kulturowe

Doroczna francuska pielgrzymka środowisk tradycji do Chartres, w 2023 liczba pielgrzymów wyniosła 16 tys.[48]

W 2023 roku zespół naukowców z Polski, Anglii oraz ze Stanów Zjednoczonych – Peter Kwasniewski, Izabella Parowicz, Piotr Stec i Joseph Shaw, przeprowadził analizę prawną mającą na celu zbadanie alternatywnych sposobów uznania mszy trydenckiej w świetle jej historycznego i współczesnego znaczenia kulturowego. Analiza wykazała, że msza trydencka spełnia wszystkie kryteria niezbędne do potencjalnego wpisania jej na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO.

W szczególności autorzy stwierdzili, że msza w klasycznym rycie rzymskim, kształtująca się przede wszystkim od IV do XIII w. – tj. obecna w życiu społeczności w różnych formach od ponad 1500 lat – może być uznana za niematerialne dziedzictwo kulturowe w rozumieniu Konwencji, jako rytuał – praktyka religijna, o charakterze międzynarodowym. W analizie zauważono, że rzeczona tradycja liturgiczna jest kultywowana, stanowiąc istotną część życia społecznego a także kulturalnego, jak również że liczba miejsc jej użycia doznała w okresie po 2007 roku globalnego wzrostu – w roku 2018 celebracje mszy w starym rycie odbywały się w ponad 80 krajach. Jednocześnie wskazano też na czynniki zagrażające zachowaniu starego rytu, wśród nich wyszczególniając restrykcyjną politykę Stolicy Apostolskiej od wydania motu proprio Traditionis custodes przez papieża Franciszka w 2021 roku[49].

Zobacz też

Uwagi

  1. W zakresie, w jakim dotyczy to rytu mszy
  2. Ks. dr Krzysztof Tyburowski, ks. mgr lic. Julian Nastałek, Konrad Kluczniak, na łamach „Niedzieli”
  3. O ile w VI wieku sakramentarz Leoniański zawierał 267 prefacji na różne okazje, reformy soboru trydenckiego w XVI w. ograniczyły ich liczbę do 14.

Przypisy

  1. a b Konrad Kluczniak: Ryt trydencki. niedziela.pl. [dostęp 2023-04-13].
  2. Paweł Milcarek: Życie "bez papierów". Katolik i Kościół po "Traditionis Custodes". christianitas.org, 2021-08-24. [dostęp 2023-04-13].
  3. Katarzyna Matejek: Nie jeść byle czego, nie spać byle gdzie. gosc.pl. [dostęp 2023-04-13].
  4. a b Pietras 2021 ↓, s. 35-41.
  5. a b Julia A. Lewandowska: O Mszy trydenckiej słów kilka. niedziela.pl, 2014-01-08. [dostęp 2024-01-22].
  6. Piotr Ulrich: Eucharystia na drogach czasu. O trzech planach czasowych w oficjum św. Tomasza z Akwinu. adeste.org, 2023-06. [dostęp 2024-01-29].
  7. Pietras 2021 ↓, s. 273 – 333.
  8. Kenneth J. Wolfe, PCED permission for pre-1955 Holy Week, photos [online], RORATE CÆLI [dostęp 2022-10-31].
  9. a b Grzegorz Śniadoch: Msza święta trydencka: mity i prawda. Wyd. II. Ząbki: Centrum Kultury i Tradycji, 2014, s. 41–47. ISBN 978-83-930176-3-8.
  10. ks. Dawid Pietras. Nadzwyczajna forma rytu rzymskiego. „Prawo Kanoniczne”. 61 (nr 4), s. 112, 2018. Wydawnictwo Naukowe UKSW. DOI: 10.21697/pk.2018.61.4.06. 
  11. Ministrant - portal dla ministrantów posługujących w klasycznym rycie rzymskim. ministrant.krzyz.org. [dostęp 2021-07-17].
  12. Marian Salwik: Msza trydencka. niedziela.pl, 2007-12-31. [dostęp 2024-01-22].
  13. Piotr Popiołek: „Młot na tradsów”: kilka słów o ostatnim liście apostolskim papieża Franciszka. magazynkontakt.pl, 2021-08-12. [dostęp 2024-01-30].
  14. Benedykt XVI: Lattera ai vescovi. Libreria Editrice Vaticana, 2007-07-07. [dostęp 2009-09-08]. (wł.).
  15. a b Od piątku jedna forma liturgii rzymskiej. niedziela.pl, 2021-07-17. [dostęp 2021-08-15].
  16. A Fresco with the Mass of St Clement and the story of Sisinnius. basilicasanclemente.com. [dostęp 2024-01-28]. (ang.).
  17. Ally Kateusz: Mary and Early Christian Women. Rickmansworth, Londyn, Wielka Brytania: Palgrave Macmillan, 2019-2, s. 81. DOI: 10.1007/978-3-030-11111-3. ISBN 978-3-030-11111-3. [dostęp 2024-01-28].
  18. Paweł Milcarek: Historia Mszy, Przewodnik po dziejach liturgii rzymskiej. Kraków: AA s.c., 2009, s. 52. ISBN 978-83-61881-27-8.
  19. Wprowadzenia teologiczno-pastoralne / Mszał i Lekcjonarz / Ogólne wprowadzenie do mszału rzymskiego – z trzeciego wydania Mszału rzymskiego (Dostosowanie do nowych warunków 11). Komisja ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów Episkopatu Polski. [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-07-11)].
  20. Nowa formuła modlitwy za Żydów. Radio Vaticana, 2008-02-06. [dostęp 2014-11-01]. (pol.).
  21. Msza „trydencka”. mszatrydencka.krakow.pl. [dostęp 2022-01-08].
  22. Ryt z 1965 - Pierwszy etap reformy liturgicznej. patriota.pl. [dostęp 2022-01-08].
  23. Pietras 2021 ↓, s. 154, 283.
  24. Benedykt XVI: Summorum Pontificum. [dostęp 2009-01-11]. (pol.).
  25. Co Agatha Christie ma wspólnego z mszą trydencką?. misyjne.pl, 2021-10-27. [dostęp 2024-01-31].
  26. a b Pietras 2021 ↓, s. 169-180.
  27. a b Andrea Tornielli: Ratzinger’s turning point on the liturgy – All clear for the Ancient Latin Mass.
  28. The Tridentine Mass in the Church Today
  29. John Vennari: Traditional Mass Never Forbidden.
  30. Pietras 2021 ↓, s. 285, 300, 307, 318, 323.
  31. List do Biskupów o motu proprio.
  32. https://www.vatican.va/content/francesco/en/motu_proprio/documents/20210716-motu-proprio-traditionis-custodes.html
  33. Pietras 2021 ↓, s. 335-390.
  34. Official communiqué of the Priestly Fraternity of St. Peter. fssp.org. [dostęp 2023-01-04]. (ang.).
  35. A History of the 40 Hours Devotion, by Henri de Villiers. newliturgicalmovement.org, 2018-03-07. [dostęp 2024-01-31]. (ang.).
  36. Msza cicha, śpiewana i solenna - jakie są główne różnice?. sanctus.pl. [dostęp 2024-01-31].
  37. Piotr Ulrich: Ars Celebrandi: Requiem aeternam. adeste.org, 2018-07-16. [dostęp 2024-01-31].
  38. Missa pro defunctis. sanctus.pl. [dostęp 2024-01-31].
  39. Pietras 2021 ↓, s. 164–167, 251.
  40. Część trzecia – Rubryki ogólne Mszału Rzymskiego. jerzyslupsk.pl. [dostęp 2024-01-31].
  41. Ordo Missae, stałe części Mszy Świętej według nadzwyczajnej formy rytu rzymskiego [online], sanctus.pl [dostęp 2022-10-31].
  42. Józef Ratzinger, tłum. Eliza Pieciul-Karmińska, Duch liturgii, Christianitas, Poznań 2002. ISBN 978-83-88481-92-5.
  43. Ogólne wprowadzenie do Mszału rzymskiego $308, Pallottinum 2004.
  44. Konstytucja o Liturgii Świętej, nr 36 par. 2, nr 54.
  45. Jean-Denis Chalufour OSB ISBN 978-83-61374-38-1., Przewodnik po Mszy Świętej, ISBN 978-83-61374-38-1.
  46. Konstytucja o Liturgii Świętej, nr 55.
  47. Tres Adhinc Annos, www.kkbids.episkopat.pl, Rzym, 4 maja 1967, nr 25 [dostęp 2016-12-31] [zarchiwizowane z adresu 2017-01-01].
  48. MK: Pielgrzymka do Chartres stawia pytania o rosnącą popularność wspólnot tradycjonalistycznych. opoka.org.pl, 2023-06-19. [dostęp 2024-01-31].
  49. Peter Kwasniewski i inni, Transnational Religious Practices as a UNESCO Intangible Cultural Heritage: The Complex Case of the Traditional Latin Mass, „Laws”, 12 (2), 2023, DOI10.3390/laws12020023, ISSN 2075-471X [dostęp 2023-11-07] (ang.).

Bibliografia

  • Dawid Pietras: Nadzwyczajna forma rytu rzymskiego: status prawny liturgii i wspólnot. Dębogóra, 2021. ISBN 978-83-64964-87-9.

Linki zewnętrzne