!Kung

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
!Kung
Obszar Namibia, Angola, Botswana, Afryka południowa
Liczba mówiących 16 tys. ± 2 tys. (2001)[1]
Kody języka
Kod ISO 639-3 knw vaj ktz
Glottolog juku1256
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

!Kung (!Xuun) – kontinuum językowe, znane również jako Ju[2], używane w Namibii, Botswanie i Angoli przez lud !Kung. Razem z językiem ǂ’Amkoe tworzy ustanowioną w 2010 tzw. rodzinę języków Kx’a.

Język dysponuje dużym zasobem mlasków, sam znak ! w nazwie oznacza taki właśnie mlask. Pod względem ilości głosek i spółgłosek jest jednym z najbardziej skomplikowanych języków na świecie.

Jest językiem tonalnym – dla przykładu by wymówić !Xuun (wymowa ǃ͡χu᷄ː̃), trzeba zrobić dźwięk kliknięcia przed dźwiękiem x (który brzmi jak szkockie bądź niemieckie ch), a następnie długą samogłoskę nosową z wysokim wznoszącym się tonem[3].

Użycie[edytuj | edytuj kod]

Gdyby wszystkie dialekty !Kung traktować jako jeden język, byłby on trzecim pod względem liczby użytkowników językiem khoisan, zaraz po Khoekhoe i Sandawe. Szacuje się, że posługuje się nim około 15 tys. osób. Dokładne oszacowanie jest trudne z powodu rozsiania ludności po farmach, na których wymieszani są ludzie mówiący w wielu językach. Brenzinger (2011)[1] podaje 9 tys. w Namibii, 2 tys. w Botswanie, 3,7 tys. w Południowej Afryce i 1 tys. w Angoli.

Do połowy końca XX wieku dialekty ǃʼOǃKung i Malogi były rozpowszechnione w południowej i centralnej części Angoli, później jednak większość ludu !Kung uciekła przed wojną domową w Angoli do Namibii (głównie do Caprivi Strip) gdzie zostali zrekrutowani do jednostki specjalnej South African Defence Force przeciw angolskiej armii i SWAPO. Pod koniec południowoafrykańskiej wojny granicznej ponad tysiąc bojowników i ich rodzin zostało przesiedlonych do Schmidtsdrift w Republice Południowej Afryki[4]. Po ponad dekadzie życia w niepewnych warunkach, po-apartheidowy rząd kupił i dotował ziemię w Platfontein koło Schmidtsdriftu, aby osiedlić lud !Kung[5].

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Najlepiej znanymi dialektami są Tsumkwe Jul’hoan, Ekoka !Kung, !'O!Kung i ǂKxʼauǁʼein.

Bonny Sans i inni klasyfikują warianty !Kung w cztery grupy, z czego dwie pierwsze są bardzo podobne[6]:

  • Północny !Kung: Południowa Angola, w okolicy Cunene, Cubango, Cuito, i rzek Cuando, z wieloma uchodźcami w Namibii:
ǃʼOǃKung
Maligo
  • Północno-centralny !Kung: Namibia, pomiędzy rzeką Ovambo i granicą Angoli, w okolicy dopływów rzeki Okavango na wschód od Rundu aż do jeziora Etosza:
Tsintsabis
Okongo
Ovambo
Mpunguvlei
ǀʼAkhwe (Ekoka)
Tsumkwe
Omatako
Kameeldoring
Epukiro.

ǂKxʼauǁʼein był zbyt słabo potwierdzony by został sklasyfikowany, jednak uznawany jest za południowo-wschodni.

Heine & Honken (2010) klasyfikują 11 wariantów w trzy gałęzie[7]:

  • Północno-zachodni !Xuun
Northern !Xuun
Maligo (!xuun, kúándò !xuun „Kwando !Xuun”; SE Angola)
ǃʼOǃKung (!ʼo !uŋ „Forest !Xuun”; eastern C Angola)
Zachodni !Xuun
– (!xūún, !ʼālè !xòān „Valley !Xuun”; rejon Eenhana, N Namibia)
Akhwe (!xūún, ǀʼākhòè !xòān „Kwanyama !Xuun”; Eenhana, N Namibia)
Tsintsabis (!xūún; Tsintsabis, dzielnica Tsumeb, N Namibia)
Kavango !Xuun (!xūún, znany jako dom !xūún „River !Xuun” w Ekoka; Zachodni rejon Rundu, N Namibia, & Angola i sąsiadujące)
  • Centralny !Xuun
Gaub (rejon Tsumeb, N Namibia)
Neitsas (rejon Grootfontein, N Namibia)
  • Południowo-wschodni !Xuun
Juǀʼhoan (ju-|ʼhoan(-si); rejon Tsumkwe, N Namibia, & Bots i sąsiadujące)
Dikundu (!xun, ju-|ʼhoa(si); Dikundu, W Caprivi)
ǂKxʼauǁʼein (ju-|ʼhoan(-si), !xun, ǂxʼāōǁʼàèn „Northern people”; Gobabis district, E Namibia)

Protojęzyk[edytuj | edytuj kod]

Ojczysty język, Proto-Juu lub Proto-!Xuun, miał pięć miejsc artykulacji mlasków: zębowy, zadziąsłowy, podniebienny, boczny dziąsłowy i retroflex (*ǃ˞ lub *!!). Mlaski retroflex przestały istnieć w południowo-wschodnich dialektach takich jak Jul’hoan, ale ciągle są obecne w centralnym !Kung.

Proto-Juu *ǃ ‘belly’ *‼ ‘water’ *ǂ
SE (Tsumkwe) ǃű ǃű ǂ
N (Okongo/ǀʼAkhwe) ǃű ǁű ǃ͡s
NW (Mangetti Dune) ǃű ǁű ǂ
C (Neitsas/Nurugas) ǃú ᶢ‼ú ǂ

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Brenzinger, Matthias (2011) „The twelve modern Khoisan languages.” In Witzlack-Makarevich & Ernszt (eds.), Khoisan languages and linguistics: proceedings of the 3rd International Symposium, Riezlern / Kleinwalsertal (Research in Khoisan Studies 29). Cologne: Rüdiger Köppe Verlag.
  2. Określenie !Kung jest zazwyczaj używane, kiedy rozważamy zbiór dialektów które stanowią jeden język; Ju używamy, kiedy rozważamy je jako rodzinę językową. Termin !Kung bywa używany dla określenia północnych i zachodnich dialektów, w opozycji do dobrze udokumentowanego Juǀʼhoansi z południowego wschodu; aczkolwiek ludy używającego któregokolwiek dialektu nazywają siebie !Xuun (!Kung).
    Inna pisownia !Kung / !Xuun to ǃHu, ǃKhung, ǃKu, Kung, Qxü, ǃung, ǃXo, Xû, ǃXû, Xun, ǃXung, ǃXũũ, !Xun, ʗhũ: (Doke 1926), i inna pisownia Ju to Dzu, Juu, Zhu.
  3. Na temat fonologii i tonacji języka, zobacz Heine B. & Honken H. 2010. „The Kx’a Family: A New Khoisan Genealogy” Journal of Asian and African Studies (Tokyo), 79, p. 5–36.
  4. Robins, Steven; Madzudzo Elias; Brenzinger, Matthias: Regional Assessment of the Status of the San in Southern Africa – An Assessment of the Status of the San in Namibia (ang.). LEGAL ASSISTANCE CENTRE (LAC), 2001.
  5. Robins, Steven; Madzudzo Elias; Brenzinger, Matthias: Regional Assessment of the Status of the San in Southern Africa – An Assessment of the Status of the San in South Africa, Angola, Zambia and Zimbabwe (ang.). LEGAL ASSISTANCE CENTRE (LAC), 2001.
  6. Bonny Sands, 2003. „Juu Subgroups Based on Phonological Patterns”.
  7. Heine, B. and Honken, H. 2010. „The Kx’a Family: A New Khoisan Genealogy”. Journal of Asian and African Studies (Tokyo), 79, p. 5–36.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]