Łabędź (herb szlachecki)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Łabędź
Ilustracja
Herb Łabędź
Typ herbu szlachecki
Alternatywne nazwy Cycnus, Cygnus, Dunin, Junosza, Labancz, Labącz, Labuć, Lambęć, Łabęć, Olor, Skrzynno, Skrzyńscy
Pierwsza wzmianka 1326 (pieczęć)
1413 (zapis)

Łabędź (Dunin[1], Labancz[2], Skrzynno, Skrzyńscy, Junosza[3], Labuć, Lambęć, Labącz, Łabęć, Olor, Cycnus, Cygnus[4]) – polski herb szlachecki, wzmiankowany w najstarszym zachowanym do dziś polskim herbarzu, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae, spisanym przez historyka Jana Długosza w latach 1464–1480[2].

Łabędź jest jednym z 47 herbów adoptowanych przez bojarów litewskich na mocy unii horodelskiej z 1413 roku. Przedstawiciel rodu rycerskiego Duninów (Łabędziów), Dersław ze Skrzynna[a], adoptował wówczas bojara, Andrzeja Goligunta[5]. Wraz z upływem czasu i rozwojem struktury szlacheckiej, Łabędziowie podzielili się na wiele rodzin. Najbardziej znane rody z późniejszych epok, pieczętujące się herbem Łabędź to między innymi: Zawiszowie[6] i Duninowie[7][8].

Łabędzia używał też Stanisław Bonifacy Jundziłł[9].

Opis herbu[edytuj | edytuj kod]

Opis historyczny[edytuj | edytuj kod]

Jan Długosz blazonuje herb następująco[2]:

Labancz, que olorem seli cignum album in campo rubeo defert.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Kasper Niesiecki, podając się na dzieła historyczne Bartosza Paprockiego, Szymona Okolskiego i Marcina Bielskiego, opisuje herb[10]:

Ma być Łabędź biały, czy srebrny, w polu czerwonem, na hełmie takiż Łabędź.

Kasper Niesiecki, Herbarz Polski, T. VI

Opis współczesny[edytuj | edytuj kod]

Opis skonstruowany współcześnie brzmi następująco[b]:

Na tarczy w polu czerwonym, srebrny łabędź.

W klejnocie samo godło.

Labry herbowe czerwone, podbite srebrem.

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Najwcześniejsze wzmianki[edytuj | edytuj kod]

Jeden z najstarszych polskich herbów szlacheckich. Według najstarszego przekazu Jana Długosza miał się wywodzić z Danii, stąd nazwa Dunin[2]. W rzeczywistości pochodzi ona od Piotra Włostowica z Ołbina, palatyna księcia Bolesława Krzywoustego, zwanego również Duninem. Najstarszy zachowany dokument z pieczęcią herbu Łabędź pochodzi z 1326 i należy Miecława z Konecka, rycerza kujawskiego. Pierwszy znany zapis sądowy dotyczący herbu Łabędź pochodzi z 1406 roku[potrzebny przypis].

W wyniku unii horodelskiej w 1413 przeniesiony na Litwę. Herb przyjął niejaki Andrzej Goligunt, adoptował najprawdopodobniej Dersław ze Skrzynna (w tekście aktu unii adoptujący ród nazwany jest Łabędź alias Skrzyńscy, natomiast przywieszona do aktu pieczęć z herbem ma zatarty napis otokowy, z którego można jedynie odczytać sigillum Derslai, Władysław Semkowicz na tej podstawie jako prawdopodobnego adoptującego podał Dersława ze Skrzynna)[5].

Najwcześniejsze źródło heraldyczne wymieniające herb to datowane na lata 1464–1480 Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae polskiego historyka Jana Długosza. Zapisuje on informacje o herbie wśród 71 najstarszych polskich herbów szlacheckich we fragmencie[2]:

Ex regno Dacie (tak Długosz nazywa Danię) ortum habens a Petro (Piotr Włostowic), qui in Poloniam venerat cum multis diuiciis et thezauris, plures in ea ex muro fabricauit ecclesias. Hic pro armis in prisco tempore non cignum, sed capitale F deferebat. Viri in ea pacifici, ab ambicione magistrat uum alieni.

Najwcześniejsze pieczęcie z wizerunkiem Łabędzia pochodzą z następujących lat[potrzebny przypis]:

Herbarze i księgi zawierające informacje o herbie Łabędź to chociażby: Herbarz Złotego Runa i Bellenville, Księga Bracka Świętego Krzysztofa na Arlbergu w Tyrolu i Codex Bergshammar w brukselskim Armorial Lyncenich[potrzebny przypis].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa może pochodzić od nazwy osobowej Łabęć, przypuszczalnie wcześniej poświadczonej w nazwie miejscowej Łabędzie, (Łabęcie), powiecie tureckim (1386). Drugą możliwością jest pochodzenie od apelatywu łabęć (łac. olor, cycnus, cygnus), poświadczonej we wspomnianym wcześniej opisie herbu Jana Długosza[4]:

Labancz, que olorem seli cignum album in campo rubeo defert (...) in prisco tempore non cignum, sed capitale F deferebat.

Jan Długosz, Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloniae

Związek nazwy z herbem wyobrażającym łabędzia jest wczesny. Wizerunek łabędzia pojawia się na pieczęci po raz pierwszy w r. 1326. Ostatnie badania struktury genealogiczno-majątkowej rodu wykluczają tradycję jego duńskiego pochodzenia, jak też próby wszelkiego wywodzenia go z zagranicy i przemawiają za rozwiązaniem rodzimym tzn. śląskim[4].

Herbowni[edytuj | edytuj kod]

Lista herbownych w artykule sporządzona została na podstawie wiarygodnych źródeł, zwłaszcza klasycznych i współczesnych herbarzy. Należy jednak zwrócić uwagę na częste zjawisko przypisywania rodom szlacheckim niewłaściwych herbów, szczególnie nasilone w czasie legitymacji szlachectwa przed zaborczymi heroldiami, co zostało następnie utrwalone w wydawanych kolejno herbarzach. Identyczność nazwiska nie musi oznaczać przynależności do danego rodu herbowego. Przynależność taką mogą bezspornie ustalić wyłącznie badania genealogiczne.

Pełna lista herbownych nie jest dziś możliwa do odtworzenia, także ze względu na zniszczenie i zaginięcie wielu akt i dokumentów w czasie II wojny światowej (m.in. w czasie powstania warszawskiego w 1944 spłonęło ponad 90% zasobu Archiwum Głównego w Warszawie, gdzie przechowywana była większość dokumentów staropolskich)[11]. Lista nazwisk znajdująca się w artykule pochodzi z Herbarza polskiego, Tadeusza Gajla (577 nazwisk)[12]. Występowanie na liście nazwiska nie musi oznaczać, że konkretna rodzina pieczętowała się herbem Łabędź. Często te same nazwiska są własnością wielu rodzin reprezentujących wszystkie stany dawnej Rzeczypospolitej, tj. chłopów, mieszczan, szlachtę. Jest to jednakże dotychczas najpełniejsza lista herbownych, uzupełniana ciągle przez autora przy kolejnych wydaniach Herbarza. Tadeusz Gajl wymienia następujące nazwiska uprawnionych do używania herbu Łabędź[12]:

Audycki, Awdycki,
Bakanowski, Balbas, Bałaszewicz, Bałaszko, Baniewicz, Bartodziejski, Barwałdzki, Bauman, Berszadski, Berwaldski, Berwaldzki, Berżański, Białowicz, Białowski, Bielski, Biernacki, Birzyński, Birżyszko, Blinstrub, Blinstrup, Błaszkowski, Bogdanowicz, Bogdanowski, Bojnicki, Borkowski, Borkowski-Dunin, Borsuk, Bortkowski , Braniewicz, Breański, Brezański, Brodowski, Brown, Brun, Bruń, Brzezieński, Brzeziński, Brzyszowski, Bujkowski, Bujnicki, Burkard, Butrymowicz, Buwojna, Buwojń,
Cielewicz, Ciemnicki, Cynkowski, Czajewicz, Czeża, Czuż,
Ćwikła,
Damajewski, Damniowski, Damujewski, Damujowski, Daszczyński, Dawgird, Dejdygolt, Deydolt, Dobulewicz, Dolgiert, Doliwa, Dołgierd, Dołgiert, Dołgiew, Domaszewiczkomiak, Dondiło, Dondziłło, Donin, Donyn, Dowgajło, Dowgayłło, Dowgiert, Dowgird, Dowgirdowicz, Dowgirt, Dukszyński, Dunin, Dusznikiewicz, Duszynkiewicz, Duszyński,
Ejczun,
Gajżewski, Galiński, Ganckow, Geldowski, Gerdowski, Giedgowt, Giełdowski, Gierdowski, Ginejt, Ginwił, Ginwiłł, Gliszczyński, Głusieński, Głuszewski, Głuszyński, Godaczewski, Gojrzewski, Gojsiewski, Gojziewski, Gojżewski, Golginiewicz, Goligunt, Golmont, Goławiński, Goryszewski, Gościkowski, Gowżewski, Goyżewski, Goździkowski, Górkiewicz, Górkowicz, Górski, Grajewski, Grajowski, Grekowicz, Grodziński, Grodziski, Gromacki, Gross, Grudziński, Gryszkiewicz, Gurkowski,
Hatnicki, Hatowski, Haustowicz, Hłuszyński, Hołowczyński, Horbacz, Horbaczewski, Hordijenko, Hordziejenko, Horodyjski, Horodyski, Horoszewicz, Hryszkiewicz,
Ibiański, Ignatowicz, Iszliński,
Jagielski, Jagiełło, Jagiełłowicz, Jagiełowicz, Jagmin, Jałgoldowicz, Janikowski, Janowicz, Jastrzębski, Jawgiel, Jawgiełło, Jawgiełłowicz, Jawgieło, Jawielski, Jawojsz, Jedko, Jędwiłło, Jędwiło, Judycki, Jukiewicz, Jundził, Jundziłł, Juniewicz, Junowicz, Juszka-Ibiański.
Kacperski, Kaktowicz, Kamienogórski, Kamiński, Kamionomojski, Kaniemojski, Kaniomojski, Kantowicz, Kapuściński, Karnikowski, Karnkowski, Karwacki, Karwicki, Kasperski, Kąsinowski , Kesmin, Kesminowicz, Keyzynger, Kęplicz, Kęsminowicz, Kęstowicz, Kęstowski, Kęśmin, Kiasmin, Kiedrewicz, Kieżgajło, Kieżgało, Kimont, Kłopocki, Kołaczek, Kołaczko, Komorowski, Koncewicz, Konczeski, Konczewicz, Konderewicz, Koniecki, Koniewicz, Koniński, Kopacewicz, Kopaczewicz, Korbaczewski, Korczewski, Korejwicz, Kormułt, Koroszewicz, Kos, Kostrzejewski, Kostrzejowski, Kostrzewski, Kozic, Kozica, Kozicki, Kozicz, Kozielecki, Kozielski, Kozłowicz, Kpacewicz, Krajewski, Krajowski, Kroczowski, Krukowski, Krzczonowski, Krzonowski, Kubortowicz, Kuczewicz, Kudrański, Kudrewicz, Kudrzwiecki, Kudrzycki, Kudzewicz, Kulwiec, Kulwieć, Kuncewicz, Kunczewicz, Kunderewicz, Kunderowicz, Kunicki, Kuniński, Kunowski, Kuńczewicz, Kupcewicz, Kupin, Kusprzak, Kzielecki,
Lebiedyński, Lebiedziński, Lebiedź, Leszczyłowski, Lichawski, Lipczyński, Lipski, Lubczyński, Lubdziński, Lubsieński, Lubsiński, Lubszyński, Lupsiński, Lutyk,
Łabenta, Łabęcki, Łabędzki, Łabędź, Łabęta, Łabicki, Łabowski, Łabuć, Łabudź, Łabun, Łaskarzewski, Ławrynowicz, Łąkiński, Łęgonicki, Łowicki, Łuński,
Macanowicz, Macenowicz, Maciechiewicz, Maciejewicz, Maciejowicz, Maciesowicz, Macinowicz, Mackiewic, Maczkiewicz, Majewski, Maksymenko, Maksymowski, Malawski, Malczewski, Małopolski, Małuszewicz, Mancewicz, Mańkowicz, Marcinkiewicz, Marcinowicz, Marczenko, Marejnkiewicz, Mariewicz, Markiewicz, Markuntowicz, Martusewicz, Martusiewicz, Martuszewicz, Matias, Matukiewicz, Matulewicz, Matusewicz, Matusiewicz, Matuszewic, Matuszewicz, Matysewicz, Matysiewicz, Matyszewicz, Mazurkiewicz, Mażejko, Medeksza, Mesojed, Miączyński, Miciński, Miczyński, Mieciński, Mieczeński, Mieczyński, Miesojed, Miesopad, Mieszczański, Mięsojed, Mikitynicz, Mikołajewicz, Milimont, Milmont, Miłoszewicz, Minet, Mingaiłowicz, Mingajło, Miniat, Miniatto, Minigajło, Minkiewicz, Minmont, Mioduszewski, Misiewicz, Missopad, Misztolt, Misztołt, Misztowt, Młodawski, Modliszewski, Momot, Momoth, Mongird, Monsztolt, Mozejko, Mozeyko, Możejko, Mszczug,
Narkiewicz, Neapolski, Niechwiadowicz, Niedroszlański, Niedrusławski, Niedruszlański, Nielubowicz, Niemieksza, Niemieszka, Niwiński, Norwiłło, Norwiło, Nowacki,
Ortyński, Ostrowski, Otoski, Otowski, Owadowski,
Pałacki, Paniszewski, Pantkowski, Paszuć, Pelejko-Urbanowicz, Petko, Petrusewicz, Petrusiewicz, Petruszewicz, Pętkowski, Pietraszewicz-Adersburg, Pietraszewski , Pietraszkiewicz, Pietraszkowicz, Pietrusewicz, Piętkowski, Pilecki, Pisarski, Pladziewicz, Pleszowski, Ploetz, Pluszkowski, Płuszczewski, Podhajski, Pokuć-Kapwcewicz, Polib, Polip, Pomieski, Poniatowski , Potopowicz, Primus, Progulbicki, Prokulbicki, Prymus, Pryszmont, Przychoski, Przychowski, Przystałowski, Przyszowski, Przyszychowski, Ptaszycki, Pujkiewicz, Pujkowicz, Pułkiewicz,
Radoński, Radostowski, Radoszewski, Radziwiłłowicz, Radziwiłowicz, Rafałowski, Rajecki, Rajewski, Rakint, Ratyński, Referowski, Roicki, Rojecki, Rostecki, Rostek, Rostocki, Rozwadowski, Ruksza, Rusinowski, Ruskowski, Ruszkowski, Rychlig, Rychlik, Rymowicz, Rzuchowski,
Sabulewicz, Sadkowski, Salamon, Salomon, Salomonowicz, Sebastjanowicz, Siemaszko, Siemaszkowicz, Siemiot, Siemniszko, Sienkiewicz, Skrzyński, Slepść-Dunin, Smiałkowski, Smiglewicz, Smogorzewski, Smoszewski, Smoszowski, Sobestiański, Sobiestiański, Sokołowicz, Sokołowski, Sopoćko, Stanisławowicz, Steckiewicz, Steckowicz, Stoma, Stos, Strowski, Strzeszkowski, Sudimont, Sudymont, Sudywoj, Sulgostowski, Suligostowski, Suzin-Rajecki, Syrwid, Syrwidowicz, Szałuński, Szemet, Szemiak, Szemiaka, Szemiako, Szemietuło, Szemiota, Szempiński, Szostak, Szostakowski, Szpet, Szponarski, Szpotański, Sztoc, Sztok, Sztorc, Szymkiewicz,
Ślepść, Śliczny, Śmiałkowski, Śmiglewicz,
Talafus, Talenti, Talento, Talewicz, Talwojsz, Talwosz, Talwoszewicz, Tanajewski, Telefus, Thomaszewicz, Todt, Tomasiewicz, Tomaszewicz, Towilko, Towtko, Towtwiłł, Truchanowicz, Trzciński, Trzebicki, Tumliński,
Urbanowicz,
Walentynowicz, Waleszyński, Walthek, Warszawski, Warszewski, Waszewicz, Wąs, Wąsowicz, Wąsowicz-Dunin, Węcewicz, Wiencewicz, Więcewicz, Wincza, Włodek, Wodziracki, Wodziradzki, Wodziralski, Wojdat, Wojeński, Wojszko, Wojtkiewicz, Wolski, Wolski-Dunin, Wołodkiewicz, Wołodko, Wołodkowicz, Woncewicz, Woronicki, Worożyński, Wozgiełowicz,
Zabieła, Zabiełło, Zaleski, Zauściński, Zawadzki, Zawisza, Zbąski, Zborzeński, Zborzyński, Zburzyński, Zubowicz, Zuchowski,
Żeligowski, Żorosławski, Żuchowski, Żukowski, Żylewicz[12].

Znani herbowni[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Łabędziowie.

Odmiany[edytuj | edytuj kod]

Odmiany herbu Łabędź
Herb Szpot
Herb hrabiów Borkowskich-Duninów, Borkowski-Dunin
Herb Dryja w Tablicach odmian herbowych autorstwa Teodora Chrząńskiego z 1909 roku. V rząd, II kolumna.

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Niewyraźny napis otokowy na pieczęci „sigillum Derslai”, prawdopodobnie chodzi o Dersława ze Skrzynna.
  2. Opis współczesny jest skonstruowany zgodnie z obecnymi zasadami heraldyki. Zobacz: Blazonowanie.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Piotr Chmielowski, Historja literatury polskiej, od czasów najdawniejszych do początków romantyzmu, Skład głowny i własność Małopolskiej Księgarni, 1931, s. 256 [dostęp 2021-07-15] (pol.).
  2. a b c d e Jan Długosz, Insignia seu Clenodia Regis et Regni Poloniae. Z kodeksu kórnickiego, wydał dr. Z. Celichowski, Zygmunt Celichowski, Poznań: Biblioteka Kórnicka, 1885, s. 21 [dostęp 2021-06-14] (pol.).
  3. Juliusz Karol Ostrowski, Księga herbowa rodów polskich, Cz. II, Księgarnia Antykwarska B. Bolcewicza, 1906, s. 191 [dostęp 2021-04-03].
  4. a b c Aleksandra Cieślikowa, Kazimierz Rymut, Maria Malec, Słownik etymologiczno-motywacyjny staropolskich nazw osobowych. Cz. 6, Nazwy heraldyczne, oprac. Maria Bobowska-Kowalska, Kraków: Instytut Języka Polskiego, 1995, s. 30-31, ISBN 83-85579-73-7 [dostęp 2021-06-17].
  5. a b Władysław Semkowicz (red.), Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie., t. V, Lwów: Towarzystwo Heraldyczne we Lwowie, 1921, s. 49.
  6. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. X, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1845, s. 108-112 [dostęp 2021-05-22].
  7. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. III, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 435-442 [dostęp 2021-05-22].
  8. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. X, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1845, s. 108-111 [dostęp 2021-05-22].
  9. Olga Lipińska, Mój pamiętnik potoczny, Prószyński i S-ka, 2005, s. 72, ISBN 978-83-7469-013-3 [dostęp 2021-07-15] (pol.).
  10. Kasper Niesiecki, Powiększony dodatkami z poźniejszych autorów rękopismów, dowodów, urzędowych i wydany przez Jana Nep. Bobrowicza, Jan Nepomucen Bobrowicz, t. VI, Lipsk: Breitkopf i Haertel, 1839, s. 180-184 [dostęp 2021-05-22].
  11. AGAD historia: Zarys dziejów kształtowania się zasobu (pol.). [dostęp 13.08.2013].
  12. a b c Tadeusz Gajl, Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku : ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów, Gdańsk: L&L, 2007, s. 406-539, ISBN 978-83-60597-10-1, OCLC 233447252 [dostęp 2021-06-18].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Herbarz polski – internetowy herbarz Tadeusza Gajla. (pol. • ang.).
  • OEIIZK – O Piotrze Włostowicu, Duninach i Łabędziu. (pol.).
  • OEIIZK – Lista źródeł zawierająca informacje o Łabędziach. (pol.).