Łazienki Królewskie w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Łazienki Królewskie w Warszawie
Obiekt zabytkowy nr rej. 2/1 z 1.07.1965
Ilustracja
Pałac Na Wyspie
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Dzielnica Śródmieście
Powierzchnia ok. 76[1] ha
Data założenia XVIII wiek
Projektant Dominik Merlini, Jan Chrystian Kamsetzer, Jan Chrystian Szuch
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Łazienki Królewskie w Warszawie
Łazienki Królewskie w Warszawie
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Łazienki Królewskie w Warszawie
Łazienki Królewskie w Warszawie
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Łazienki Królewskie w Warszawie
Łazienki Królewskie w Warszawie
Ziemia52°12′52″N 21°01′54″E/52,214444 21,031667
Strona internetowa
Łazienki na akwareli Zygmunta Vogla, koniec XVIII wieku
Hipodrom wybudowany w 1927
Nieistniejący pawilon wzniesiony dla przechowywania kolekcji drzew egzotycznych z Nieborowa
Wielka Oficyna (tzw. Podchorążówka)
Promenada prowadząca od Białego Domku do pałacu Na Wyspie

Łazienki Królewskie – zespół pałacowo-ogrodowy w Warszawie założony w XVIII wieku przez Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Nazwa pochodzi od barokowego pawilonu Łaźni, wzniesionego w latach 80. XVII wieku przez Stanisława Herakliusza Lubomirskiego i przebudowanego przez Stanisława Augusta Poniatowskiego na pałac Na Wyspie[2]. Oprócz budynków, pawilonów oraz wolnostojących rzeźb znajdują się tam cztery ogrody: Królewski, Romantyczny, Modernistyczny oraz Chiński.

Od 1960 zespół jest siedzibą Muzeum Łazienki Królewskie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Łazienki do 1798[edytuj | edytuj kod]

W średniowieczu w miejscu Łazienek znajdował się zwierzyniec służący jako miejsce polowań książąt mazowieckich[2]. W latach 80. XVII wieku właściciel tego terenu, marszałek wielki koronny Stanisław Herakliusz Lubomirski, zbudował tam dwa pawilony: Ermitaż oraz bogato dekorowany pawilon Łaźni. Obydwa zostały zaprojektowane przez Tylmana z Gameren[2].

We wrześniu 1764 Ujazdów wraz ze zwierzyńcem został kupiony od Elżbiety (wdowy po Teodorze Lubomirskim) i jej syna Kacpra przez Stanisława Augusta Poniatowskiego (w tamtym czasie jeszcze stolnika litewskiego)[3]. Przygotowując się do roli króla, szukał on poza miastem miejsca na swoją prywatną rezydencję[3]. Na terenie dawnego zwierzyńca przeprowadzono prace melioracyjne i wykarczowano stare olchy[4]. Jego przekształcanie w letnią rezydencję królewską – krajobrazowy park angielski ozdobiony pawilonami – rozpoczęto w 1774, po zarzuceniu rozpoczętego projektu przebudowy Zamku Ujazdowskiego[5]. Pierwszym budynkiem zbudowanym przez króla w Łazienkach był Biały Domek[2]. W 1784 w miejscu niewielkiej sadzawki powstałej w czasach Lubomirskego wykopano dwa duże stawy, na północ i południe od przebudowanego z pawilonu Łaźni pałacu Na Wyspie. Staw południowy otrzymał fantazyjną linię brzegową z romantyczną kępą, na której wzniesiono scenę Amfiteatru[6]. Był on wzorowany na teatrze w Herkulanum[7]. Drugi teatr na terenie Łazienek powstał w Starej Pomarańczarni[8]. Wszystkie budynki wzniesione przez króla były utrzymane w stylu klasycyzmu[8].

W różnych częściach parku z bogatym drzewostanem liściastym i iglastym, z siecią dróg, ścieżek i kanałów, wzniesiono niewielkie budynki ogrodowe[8]. Pomiędzy Białym Domkiem a pałacem Na Wyspie urządzono szeroką aleję nazwaną Promenadą, a na jej skrzyżowaniu z Drogą Wilanowską wzniesiono Altanę Chińską[9]. Obszar parku powiększono od strony zachodniej, przenosząc mieszkającą tam ludność do nowej osady – Nowej Wsi[8].

Stanisław August Poniatowski, którego oficjalną siedzibą był należący do skarbu Rzeczypospolitej Zamek Królewski, przebywał w Łazienkach od końca maja do września[10]. Gościł tam m.in. przedstawicieli innych państw, uczonych i literatów[8]. Król mieszkał w przebudowanym z pawilonu Łaźni pałacu Na Wyspie, rodzina królewska w Białym Domku, wyżsi urzędnicy dworscy w pałacu Myślewickim, a niżsi urzędnicy i służba – w Wielkiej Oficynie[11]. Park był dostępny dla publiczności[12]. W 1767 do Łazienek został przyłączony Belweder, w którym w 1768 uruchomiono Królewską Fabrykę Farfurów[13].

Lata 1798–1918[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Stanisława Augusta Poniatowskiego (1798) Łazienki przeszły na własność jego bratanka Józefa Poniatowskiego[14].

W latach 1801–1805 w Białym Domku mieszkał w okresie letnim przebywający na wygnaniu król Francji Ludwik XVIII[15].

W 1808 Józef Poniatowski przekazał Belweder za długi Onufremu Kickiemu[14]. Po śmierci księcia (1813) Łazienki stały się własnością jego siostry, Marii Teresy z Poniatowskich Tyszkiewiczowej[16]. Ta w 1817 sprzedała je carowi Aleksandrowi I[16]. W 1818 wydzielono z nich północno-zachodnią część ogrodu z przeznaczeniem na Ogród Botaniczny[17]. Po zakupie w tym samym roku przez rząd Królestwa Polskiego Belwederu z przeznaczeniem na siedzibę wielkiego księcia Konstantego, został on ponownie połączony z Łazienkami[16].

Romanowowie kontynuowali prace w Łazienkach. Wzniesiono m.in. Świątynię Sybilli (ok. 1820), Świątynię Egipską (1822) i Koszary Kantonistów (1826) oraz przebudowano Nową Kordegardę (1830). W 1846 w przebudowanym zachodnim pawilonie pałacu Na Wyspie powstała cerkiew św. Aleksandra Newskiego. Do Łazienek przywieziono z Nieborowa zakupioną przez cara Aleksandra II od Zygmunta Radziwiłła kolekcję drzew egzotycznych, na potrzeby której wzniesiono specjalny pawilon[18][19]. Jej najważniejszą część stanowił największy w Europie zbiór drzew pomarańczowych (ponad 100 sztuk, z których ok. 70 liczyło 300–400 lat)[20][21]. Pochodzącą z Drezna kolekcję Radziwiłłowie otrzymali od Augusta II Mocnego[20].

W maju 1849 car Mikołaj podejmował w Łazienkach cesarza Franciszka Józefa[22]. W podpisanym wtedy porozumieniu Rosja zobowiązała się do udzielenia Austrii pomocy wojskowej w celu stłumienia powstania na Węgrzech[22].

Na podstawie porozumienia magistratu i carskiej administracji należący do Romanowów zespół pałacowo-parkowy Łazienek i Belwederu był udostępniany dla publiczności[23]. W 1891 park Łazienkowski został ogrodzony[24]. Po wybuchu I wojny światowej, w latach 1914–1915, Rosjanie ewakuowali z obiektów w Łazienkach ruchome wyposażenie wnętrz[25]. Pozostawiona w Warszawie nieborowska kolekcja drzew pomarańczowych wymarzła w nieogrzewanych pomieszczeniach, a pawilon, w którym się znajdowała, został rozebrany po wojnie[26].

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

W okresie II Rzeczypospolitej Łazienki jako dawne mienie carskie przeszły na własność Skarbu Państwa[27]. Wywiezione przez Rosjan ruchome wyposażenie wnętrz zostało zwrócone w 1921 na mocy traktatu ryskiego[28].

W 1926 w zachodniej części parku, przy Alejach Ujazdowskich, odsłonięto pomnik Fryderyka Chopina[29].

W 1927 w południowo-wschodniej części Łazienek wybudowano hipodrom z drewnianymi trybunami, uznawany za jeden z najpiękniejszych tego typu obiektów w Europie[30].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas obrony Warszawy we wrześniu 1939 kolekcje Państwowych Zbiorów Sztuki przewieziono do gmachu Muzeum Narodowego, a na terenie Łazienek stacjonowało wojsko[31].

W 1940 Łazienki zostały zamknięte przez niemieckie władze okupacyjne dla ludności polskiej[32]. 31 maja 1940 Niemcy wysadzili w powietrze pomnik Chopina[33]. Zlikwidowano jako instytucję Ogród Botaniczny, a jego teren przyłączono do Łazienek[34]. Wiele dzieł sztuki zostało wywiezionych do rezydencji Hansa Franka w Krzeszowicach[35].

Po upadku powstania warszawskiego, w grudniu 1944, Niemcy oblali wnętrza pałacu Na Wyspie benzyną i podpalili je[36]. W ścianach częściowo spalonego budynku nawiercono otwory na dynamit, jednak nie wysadzono go w powietrze[37]. Pożary zniszczyły także Ermitaż i Starą Kordegardę, a pałac Myślewicki, Biały Domek i Nową Pomarańczarnię zdewastowano[38]. Zniszczono rośliny egzotyczne przechowywane w Starej i Nowej Pomarańczarni oraz uszkodzono niektóre rzeźby znajdujące się na terenie ogrodu[38]. Straty w drzewostanie wyniosły ok. 25%[39].

Po 1945[edytuj | edytuj kod]

Od 1959, od maja do września, pod odbudowanym pomnikiem Fryderyka Chopina organizowane są niedzielne koncerty chopinowskie, organizowane przez Towarzystwo im. Fryderyka Chopina i Stołeczną Estradę[40].

W kwietniu 1960 w Łazienkach utworzono muzeum, będące oddziałem Muzeum Narodowego w Warszawie[41][42]. Do zwiedzania udostępniono siedem pierwszych odrestaurowanych sal pałacu Na Wyspie[42].

W latach 1958–1970 w pałacu Myślewickim odbywały się poufne rozmowy pomiędzy ambasadorami Chińskiej Republiki Ludowej i Stanów Zjednoczonych, których wynikiem było nawiązanie stosunków dyplomatycznych między tymi krajami[43]. W 1995 dotychczasowy oddział Muzeum Narodowego przekształcono w samodzielną placówkę – Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie[44].

W 1973 park Łazienkowski, administrowany przez zarząd Pałacu Kultury i Nauki, został przekazany pod opiekę Miejskiego Przedsiębiorstwa Robót Ogrodniczych[45].

W latach 2012–2015 przeprowadzono kapitalny remont pałacu Na Wyspie, a także Amfiteatru i pałacu Myślewickiego oraz ich otoczenia. Z parkowych alejek całkowicie usunięto asfalt zastępując go kostką brukową lub nawierzchnią mineralną[46]. W 2018 do Muzeum Łazienki Królewskie przyłączono Muzeum Łowiectwa i Jeździectwa[47].

Powierzchnia Łazienek Królewskich wynosi ok. 76 ha[48][1], w tym powierzchnia wód 4,9 ha[49]. Ogółem znajduje się tam ok. 40 budynków, z czego 10 o bardzo dużej wartości historycznej i artystycznej. Na teren parku prowadzi 10 bram[50].

Muzeum Łazienki Królewskie jest członkiem Stowarzyszenia Europejskich Rezydencji Królewskich (Association of European Royal Residences )[51].

Dyrektorzy Muzeum Łazienki Królewskie[edytuj | edytuj kod]

Obiekty architektoniczne na terenie Łazienek Królewskich[edytuj | edytuj kod]

Obiekty projektowane przez Tylmana z Gameren[edytuj | edytuj kod]

Obiekty projektowane przez Dominika Merliniego[edytuj | edytuj kod]

Obiekty projektowane przez Jana Christiana Kamsetzera[edytuj | edytuj kod]

Obiekty projektowane przez Wilhelma Henryka Mintera[edytuj | edytuj kod]

Obiekty projektowane przez Jakuba Kubickiego[edytuj | edytuj kod]

Obiekty projektowane przez Adama Adolfa Loewego i Józefa Orłowskiego[edytuj | edytuj kod]

Obiekty innych architektów[edytuj | edytuj kod]

Ogrody[edytuj | edytuj kod]

W 2015 przed Starą Pomarańczarnią powstał niewielki Ogród Holenderski[59].

Pomniki i rzeźby[edytuj | edytuj kod]

Pozostałe obiekty i upamiętnienia[edytuj | edytuj kod]

  • Kolumna z datą 1262 upamiętniająca gród jazdowski (od strony Ogrodu Botanicznego)
  • Kamienny kartusz z herbem Stanisława Augusta Poniatowskiego
  • Cztery zegary słoneczne
  • Głaz Jastrzębowskiego (pierwszy objęty ochroną głaz narzutowy w Warszawie)[60]
  • Omphalos (przy Świątyni Sybilli)
  • Tablica upamiętniająca miejsce złożenia prochów Stanisława Augusta Poniatowskiego

Obiekty nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Łazienki Królewskie. Ogrody. lazienki-krolewskie.pl. [dostęp 2017-10-31].
  2. a b c d Wielka Encyklopedia PWN. Tom 16. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 272. ISBN 83-01-13826-2.
  3. a b Marek Kwiatkowski: Stanisław August. Król-architekt. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1983, s. 71. ISBN 83-04-00850-5.
  4. Władysław Tatarkiewicz: Łazienki Warszawskie. Warszawa: Arkady, 1968, s. 97.
  5. Aleksander Gieysztor, Janusz Durko: Warszawa. Jej dzieje i kultura. Warszawa: Arkady, 1980, s. 209, 213. ISBN 83-213-2958-6.
  6. Władysław Tatarkiewicz: Łazienki Warszawskie. Warszawa: Arkady, 1968, s. 105.
  7. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 124. ISBN 83-7255-684-9.
  8. a b c d e Anna Berdecka, Irena Turnau: Życie codzienne w Warszawie okresu Oświecenia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969, s. 18.
  9. Mariusz Karpowicz (red.): Sztuka Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1986, s. 194. ISBN 83-01-04060-2.
  10. Paweł Jaroszewski: Łazienki. Spacer z Markiem Kwiatkowskim. Warszawa: Wydawnictwo Nobilis, 2005, s. 29. ISBN 83-917612-6-6.
  11. Władysław Tatarkiewicz: Łazienki Warszawskie. Warszawa: Arkady, 1968, s. 64.
  12. Wielka Encyklopedia PWN. Tom 16. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 273. ISBN 83-01-13826-2.
  13. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 34. ISBN 83-7255-684-9.
  14. a b Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 142. ISBN 83-7255-684-9.
  15. Izabela Zychowicz, Jadwiga Abramowicz: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie. Warszawa: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, 2013, s. 132. ISBN 978-83-935584-3-8.
  16. a b c Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 143. ISBN 83-7255-684-9.
  17. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 449. ISBN 83-01-08836-2.
  18. Krzysztof Jabłoński, Włodzimierz Piwkowski: Nieborów. Arkadia. Warszawa: Sport i Turystyka, 1988, s. 16, 36. ISBN 83-217-2539-2.
  19. Władysław Tatarkiewicz: Łazienki Warszawskie. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1968, s. 133.
  20. a b Ilustrowany przewodnik po Warszawie na rok 1892 (reprint). Warszawa: Wydawnictwo Sowa, 2009, s. 110. ISBN 978-83-60660-38-6.
  21. Adam Kaczkowski: Czy drzewa prędko obiecują liście w Łazienkach... Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1979, s. 18. ISBN 83-217-2220-2.
  22. a b Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 161. ISBN 83-7255-684-9.
  23. Krzysztof Oktabiński. Od wirydarza do parku krajobrazowego. „Kronika Warszawy”. 101/102, s. 55, 1996. 
  24. Ilustrowany przewodnik po Warszawie na rok 1892 (reprint). Warszawa: Wydawnictwo Sowa, 2009, s. 99. ISBN 978-83-60660-38-6.
  25. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 169. ISBN 83-7255-684-9.
  26. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 169, 171. ISBN 83-7255-684-9.
  27. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 170. ISBN 83-7255-684-9.
  28. Władysław Tatarkiewicz: Łazienki Warszawskie. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1968, s. 134.
  29. Hanna Kotkowska-Bareja: Pomnik Chopina. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 42.
  30. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 171. ISBN 83-7255-684-9.
  31. Piotr Majewski: Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo TRI, 2005, s. 51–52. ISBN 83-7436-003-8.
  32. Tomasz Szarota: Okupowanej Warszawy dzień powszedni. Warszawa: Czytelnik, 2010, s. 38. ISBN 978-83-07-03239-9.
  33. Hanna Kotkowska-Bareja: Pomnik Chopina. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 48, 50–51.
  34. Piotr Majewski: Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo TRI, 2005, s. 153. ISBN 83-7436-003-8.
  35. Marek Kwiatkowski: Wielka księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka, 2000, s. 176. ISBN 83-7255-684-9.
  36. Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 179. ISBN 83-7255-684-9.
  37. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 449–450. ISBN 83-01-08836-2.
  38. a b Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 180. ISBN 83-7255-684-9.
  39. Władysław Tatarkiewicz: Łazienki Warszawskie. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1968, s. 136.
  40. Łazienki Królewskie w Warszawie. Towarzystwo im. Fryderyka Chopina. [dostęp 2011-08-07].
  41. Warszawa. Przewodnik. Warszawa: Wydawnictwo „Sport i Turystyka”, 1966, s. 23.
  42. a b Marek Kwiatkowski: Muzeum Łazienki Królewskie, [w:] 200 lat muzealnictwa warszawskiego. Dzieje i perspektywy. Warszawa: ARX REGIA. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2006, s. 133. ISBN 978-83-7022-160-7.
  43. Izabela Zychowicz, Jadwiga Abramowicz: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie. Warszawa: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, 2013, s. 151–152. ISBN 978-83-935584-3-8.
  44. Dorota Folga-Januszewska: Muzea Warszawy. Przewodnik. Olszanica: Wydawnictwo BOSZ, 2012, s. 49. ISBN 978-83-7576-159-7.
  45. Danuta Zawierucha. Kronika wydarzeń w Warszawie 1 IV–10 VI 1973. „Kronika Warszawy”. 16, s. 113, 1973. 
  46. Tomasz Urzykowski. Łazienki piękniejsze i bez asfaltu. „Gazeta Stołeczna”, s. 3, 11 września 2015. 
  47. Dziennik Urzędowy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego poz. 91. 22 grudnia 2017. [dostęp 2018-07-06].
  48. Anna Pawlikowska-Piechocińska: Turystyka i wypoczynek w zabytkowych parkach Warszawy. Gdynia: Novae Res, 2009, s. 111. ISBN 978-83-61194-88-0.
  49. Marian Gajewski: Urządzenia komunalne Warszawy. Zarys historyczny. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1979, s. 328. ISBN 83-06-00089-7.
  50. Marek Kwiatkowski: Muzeum Łazienki Królewskie, [w:] 200 lat muzealnictwa warszawskiego. Dzieje i perspektywy. Warszawa: ARX REGIA. Ośrodek Wydawniczy Zamku Królewskiego w Warszawie, 2006, s. 135. ISBN 978-83-7022-160-7.
  51. Full members. europeanroyalresidences.eu. [dostęp 2018-02-01].
  52. Kwiatkowski nie będzie już dyrektorem warszawskich Łazienek. Życie Warszawy, 2008-09-30. [dostęp 2009-01-02].
  53. a b Aleksandra Pinkas: Łazienki mają nowego dyrektora. Życie Warszawy, 2008-12-29. [dostęp 2009-01-02].
  54. Tomasz Urzykowski. Nowy dyrektor Łazienek: zniosę zakaz wchodzenia na trawę. „Gazeta Stołeczna”, 2010-07-16. 
  55. Izabela Zychowicz, Jadwiga Abramowicz: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie. Warszawa: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, 2013, s. 186. ISBN 978-83-935584-3-8.
  56. Izabela Zychowicz, Jadwiga Abramowicz: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie. Warszawa: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, 2013, s. 197. ISBN 978-83-935584-3-8.
  57. Izabela Zychowicz, Jadwiga Abramowicz: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie. Warszawa: Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie, 2013, s. 202. ISBN 978-83-935584-3-8.
  58. Marta Chodorska, Tomasz Chodorski: Warszawa 2014. Najciekawsze realizacje roku. Warszawa: Wydawnictwo Horn, 2015, s. 201. ISBN 978-83-932396-5-8.
  59. Dariusz Bartoszewicz. Holenderska obfitość w Łazienkach. „Gazeta Stołeczna”, s. 7, 27–28 sierpnia 2016. 
  60. Warszawska przyroda. Obszary i obiekty chronione. Warszawa: Biuro Ochrony Środowiska Urzędu m.st. Warszawy, 2005, s. 126.
  61. Ryszard Mączewski: Warszawa między wojnami. Łódź: Księży Młyn, 2009, s. 114–115. ISBN 978-83-61253-51-8.
  62. Marek Kwiatkowski: Wielka Księga Łazienek. Warszawa: Prószyński i S-ka SA, 2000, s. 184. ISBN 83-7255-684-9.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]