Łopian większy

Łopian większy

Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	astrowce
Rodzina	astrowate
Podrodzina	Carduoideae
Rodzaj	łopian
Gatunek	łopian większy
Nazwa systematyczna
Arctium lappa L. Sp. Pl.: 816 (1753)

Kwiatostany

Łopian większy (Arctium lappa L.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych. Występuje w niemal całej Europie i dużej części Azji (z wyłączeniem północno-wschodniej jej części i południowych krańców, aczkolwiek rośnie w górach Półwyspu Indochińskiego). W Ameryce Północnej jest rodzimy na Grenlandii, poza tym rośnie jako introdukowany w Kanadzie i Stanach Zjednoczonych. W Polsce jest rodzimą, pospolitą rośliną, rzadszą tylko w wyższych położeniach górskich i miejscami lokalnie na północy Niziny Mazowieckiej i Pojezierzu Kaszubskim.

Morfologia

Pokrój

Okazała roślina zielna, osiągająca do 2 m wysokości. W pierwszym roku wegetacji tworzy rozetę z dużych liści, dopiero w drugim roku z korzenia wyrasta łodyga kwiatowa.

Korzeń

Gruby i wrzecionowaty korzeń palowy osiąga do 0,5 m długości. Jest silnie rozgałęziony. Ma słaby, nieco nieprzyjemny zapach i słodkawy smak.

Łodyga

Wzniesiona, gruba i mocna łodyga, bruzdowana i mniej lub bardziej omszona.

Liście

Dolne osiągają do ok. 50 cm długości, osadzone są na długich i pustych wewnątrz ogonkach. Ich blaszka jest szeroko jajowata, u nasady sercowata, całobrzega lub odlegle ząbkowana. Z wierzchu zielona, od spodu szaro filcowata. Wyższe liście są coraz to mniejsze i krókoogonkowe.

Kwiaty

Zebrane są w kulistawe koszyczki osiągające 2–2,5 cm wysokości i 3,5–4 cm szerokości. Koszyczki wyrastają na długich szypułkach na końcach rozgałęzień pędu tworząc kwiatostany złożone w postaci podbaldachów (koszyczki skupione są na podobnej wysokości). Okrywa koszyczków tworzona jest przez liczne, zielone, wąskie, haczykowate łuski; są one nagie z wyjątkiem ewentualnie nasad, które bywają krótko owłosione i ogruczolone. Najkrótsze łuski okrywy sąsiadujące z kwiatami są ok. dwa razy dłuższe od szczecinkowatych plewinek występujących na dnie koszyczka i podobnej długości jak kwiaty. Wszystkie kwiaty są rurkowate. Korony są purpurowe, bez włosków gruczołowych.

Owoce

Niełupki osiągające 5–7 mm długości, podługowato jajowate, bocznie spłaszczone i wyraźnie żeberkowane, szarobruntane z plamkami. Puch kielichowy ok. 2 mm długości, żółtawy.

Okrywy kwiatostanów po owocowaniu

Biologia i ekologia

Roślina dwuletnia, hemikryptofit. Rośnie zwykle na siedliskach ruderalnych – przydrożach i przychaciach, poza tym w zaroślach, zwłaszcza w dolinach rzek, na żwirowiskach i usypiskach. Preferuje gleby gliniaste. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla O. Artemisietalia, Ass. Arctio-Artemisietum. Przedprątne kwiaty kwitną od lipca do września, zapylane są przez owady, głównie pszczoły i motyle. Owoce rozsiewane są głównie przez zwierzęta (zoochoria), do sierści których koszyczki kwiatowe przyczepiają się haczykowatymi łuskami okrywy koszyczka (łatwo przyczepiają się także do ubrań). Poza tym do rozsiewania owocków przyczynia się wiatr. Liczba chromosomów 2n = 18, 32, 34, 36.

Zmienność

Tworzy mieszańce z innymi łopianami: gajowym Arctium nemorosum – A. × cimbricum (E.H.L.Krause) Hayek, mniejszym A. minus – A. × nothum (Ruhmer) Weiss i pajęczynowatym A. tomentosum – A. × ambiguum (Čelak.) Nyman.

Korzenie

Zastosowanie

• Roślina lecznicza:
  • Surowiec zielarski: Wykorzystuje się głównie korzenie (Radix Bardanae). Wytwarza się z niego olej z łopianu. Korzenie zawierają cukier inulinę, białka, tłuszcze, związki poliacetylenowe, fitosterole, nieduże ilości olejków eterycznych, glikozydy, saponiny, dużo siarki, fosforu, witaminę C.
  • Działanie: Wykazuje silne działanie antybakteryjne, grzybobójcze, przeciwzapalne. Działa także moczopędnie i napotnie. Zmniejsza wydzielanie soku żołądkowego, zwiększa natomiast wydzielanie śluzów w przewodzie pokarmowym. Dlatego też korzeń łopianu stosowany jest wewnętrznie w leczeniu nieżytów przewodu pokarmowego, w stanach zapalnych dróg moczowych i pęcherzyka żółciowego, w niewydolności wątroby, zaburzeniach przemiany materii. Wykazuje też pozytywne działanie na skórę. Zewnętrznie stosowany jest do leczenia czyraków, trądziku, świądu skóry, łupieżu. Zapobiega również wypadaniu włosów i łupieżowi. Do tych celów najlepiej jest wykonać z korzenia łopianu macerat, odwar lub sok. Macerat można uzyskać za pomocą miksera, lub tarki ręcznej, sok można otrzymać z maceratu przeciskając go przez sitko, lub za pomocą sokowirówki. Maceratem lub szmatką nasyconą sokiem łopianu obkłada się odpowiednie miejsca na skórze.
  • Zbiór i suszenie: Korzenie wykopuje się już jesienią pierwszego roku wegetacji, gdy roślina nie wytworzyła jeszcze łodygi kwiatowej, lub na drugi rok na wiosnę. Korzeń myje się, suszy, kroi na mniejsze kawałki i suszy w temperaturze 50 – 60 stopni Celsjusza.
• Korzeń łopianu, łodygi i ogonki liściowe są jadalne (na surowo). Można je też kisić.
• W Japonii, Chinach i na Jawie uprawia się go jako warzywo.
• W Wielkiej Brytanii z korzenia łopianu w połączeniu z korzeniem mniszka lekarskiego produkuje się orzeźwiający napój sprzedawany w podobnej formie jak inne napoje gazowane np. coca-cola. Funkcjonuje on pod nazwą dandelion and burdock.