Ściana Wschodnia w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Strona Wschodnia ulicy Marszałkowskiej
Ilustracja
Ściana Wschodnia, widok z Pałacu Kulury i Nauki
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Typ budynku zespół architektoniczno-urbanistyczny
Styl architektoniczny modernizm
Architekt Zbigniew Karpiński
Jan Klewin
Rozpoczęcie budowy 1962
Ukończenie budowy 1969
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
Strona Wschodnia ulicy Marszałkowskiej
Strona Wschodnia ulicy Marszałkowskiej
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
Strona Wschodnia ulicy Marszałkowskiej
Strona Wschodnia ulicy Marszałkowskiej
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Strona Wschodnia ulicy Marszałkowskiej
Strona Wschodnia ulicy Marszałkowskiej
Ziemia52°13′55″N 21°00′39″E/52,231944 21,010833
Fragment wschodniej pierzei ulicy Marszałkowskiej przed 1914, w głębi dom Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Rosja”. W jej miejscu, po zniszczeniach wojennych, w latach 1962–1969 powstanie Ściana Wschodnia
Ściana Wschodnia w latach 60.
Budynek Powszechnej Kasy Oszczędności, nazywany „domem Pod Sedesami”

Ściana Wschodnia, Strona Wschodnia ulicy Marszałkowskiej[1] – zespół architektoniczno-urbanistyczny w Warszawie, w Śródmieściu, wzniesiony w latach 1962–1969 według projektu Zbigniewa Karpińskiego i Jana Klewina. Jest jednym z najwybitniejszych osiągnięć modernizmu w Polsce[2]. W 2003 został wpisany na listę dóbr kultury współczesnej[3] (jednak nie oznacza to ochrony zabytkowej, przez co poszczególne jej elementy mogą być zastępowane nowymi)[4].

Zespół Ściany Wschodniej zajmuje powierzchnię 4,5 ha[5] pomiędzy ul. Świętokrzyską, ul. Jasną, ul. Marszałkowską i Al. Jerozolimskimi, z których dwie ostatnie stanowią główne ciągi komunikacyjne Śródmieścia Północnego, przecinające się na południowy zachód od zespołu, na rondzie Romana Dmowskiego. Kwartały przecina ul. Złota, na osi której, po zachodniej stronie ulicy Marszałkowskiej, w latach 1952–1955 wzniesiono Pałac Kultury i Nauki[6].

Zespół architektoniczno-urbanistyczny tworzą trzy wieżowce (arch. Zbigniew Wacławek i Jan Klewin), osiem niższych budynków usytuowanych na wschód od nich i cztery domy towarowe położone na zachód, które tworzą wschodnią pierzeję ulicy Marszałkowskiej[7].

Po zakończeniu budowy Ściany Wschodniej rozpoczęto projektowanie i od 1972 budowę Ściany Zachodniej[8]. Po 1989 zaniechano realizacji projektu.

Kontekst miejsca[edytuj | edytuj kod]

Ulica Marszałkowska na obszarze dzisiejszej Ściany Wschodniej była zabudowana typowymi kamienicami czynszowymi z końca XIX wieku o bogato zdobionych fasadach. Typowe domy, np. kamienica Felicjana Jankowskiego (Marszałkowska 130), posiadały po 3 lub 4 piętra o parterach i piętrach zajętych przez wystawy sklepowe[9]. Zabudowa tego fragmentu Marszałkowskiej stopniowo zmieniała się ustępując budynkom nowoczesnym jak żelbetowy gmach PKO (róg Świętokrzyskiej, Marszałkowska 134)[10] czy gmach Towarzystwa Ubezpieczeń "Rosja" (budowa 1901 r, Marszałkowska 124 pomiędzy Moniuszki i Sienkiewicza). Ulica posiadała też drugą pierzeję gdzie oprócz pałacyku Pruszaka z XVIII wieku (Marszałkowska 141) znajdowały się liczne kamienice utrzymane w stylu secesyjnym, neogotyckim i neobarokowym.

Oprócz sklepów znajdowały się tu także kina – jednosalowe Apollo (610 miejsc, nr 106), Stylowy (900 miejsc, nr 112), Światowid (nr 111) i Capitol (nr 125)[9]. Znajdowały się tu także liczne hotele i restauracje.

W 1944 po upadku powstania warszawskiego zabudowa ulicy została w większości zburzona lub spalona. Uchowała się m.in. kamienica pod nr 110, szkielet gmachu PKO na rogu Świętokrzyskiej i mury Dom Towarzystwa Ubezpieczeniowego „Rosja (do 2 piętra). Handel odradzał się po wojnie w parterach budynków (tzw. parterowa Marszałkowska). Parterowe zabudowania Marszałkowskiej ocalały aż do 1961, a pod kilof poszły także zachowane budynki, m.in. uznana przed wojną za zabytek kamienica pod nr 110[9].

Opis kompleksu[edytuj | edytuj kod]

W 1958 rozstrzygnięto ogólnopolski konkurs na zabudowę Ściany Wschodniej, który ex aequo wygrał Zbigniew Karpiński. W roku 1960 jako generalny projektant przygotował, wraz z zespołem, nowy projekt który w latach 1962-1969 został zrealizowany, co możliwe stało się dzięki podjęciu uchwały o zabudowie śródmieścia podjętej 13 stycznia 1961 roku.

Ściana Wschodnia składała się z 23 budynków o łącznej kubaturze 640 000 m³[5]. Handel i usługi zajmowały 280 tys. m³, część mieszkaniowa 200 tys. m³, biura 75 tys. m³, a pozostałą część stanowiły m.in. obiekty gastronomiczne[5]. W kompleksie znajdują się pionierskie w owym czasie budynki wysokościowe i pasaż dla pieszych. Znajdowały się tam 4 domy towarowe: „Wars”, „Sawa”, „Junior” (Domy Towarowe „Centrum”) i „Sezam” oraz trzy punktowce mieszkalne (ukończone w 1969). Na tyłach DT „Centrum” powstał Pasaż Śródmiejski (obecnie pasaż Stefana Wiecheckiego „Wiecha”) – kameralny, pieszy ciąg komunikacyjny, z którego prowadziły wejścia do domów towarowych. Znajdowały się przy nim także Teatr Mały i Kino Relax[5]. Z tyłu zabudowę uzupełniały niższe budynki mieszkalne.

Część biurową kompleksu stanowiły: Rotunda PKO, siedziba PRL-owskiej Centrali Handlu Zagranicznego „Universal” oraz gmach PZU przy ul. Moniuszki[5]. Budynek „Universalu” powstał w 1965 pod kierunkiem zespołu Jerzego Kowarskiego[4]. Budynek został zburzony na przełomie 2016 i 2017. Wcześniej, w 2014 zburzono również Spółdzielczy Dom Handlowy „Sezam”, lecz w latach 2016–2018 wzniesiono w jego miejscu budynek biurowy Centrum Marszałkowska.

W 2011 budynki Domów Towarowych Centrum zostały nadbudowane o jedno piętro biurowe według projektu pracowni MAAS Architekci[11].

Wysokościowce[edytuj | edytuj kod]

  • ul. Zgoda – całkowita wysokość: 87 metrów
  • ul. Świętokrzyska – całkowita wysokość: 85 metrów
  • ul. Chmielna – całkowita wysokość: 81 metrów

Rewitalizacja[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 2006 zakończono pierwszy etap remontu pasażu „Wiecha” według projektu 2 pracowni: maas s.c. oraz Bulanda Mucha Architekci.

W 2009 roku ocieplono i wyremontowano wieżowiec przy ulicy Zgoda autorstwa architekta Zbigniewa Karpińskiego z 1969 roku. Krytycy wskazują na zniszczenie i nieodtworzenie oryginalnej elewacji z błyszczących płyt aluminiowych. Aktualna elewacja wykonana jest z szarych płyt metalowych z podziałami przypominającymi kafelki.


Galeria[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Nikolaus Pevsner: Historia architektury europejskiej. T. 2. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1980, s. 352. ISBN 83-213-2983-7.
  2. Tadeusz Przemysław Szafer: Współczesna architektura polska. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1988, s. 227. ISBN 83-213-3325-7.
  3. Prezydent m.st. Warszawy: Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego m.st. Warszawy. Warszawa: Urząd m.st. Warszawy, 2010. s. 128.
  4. a b Michał Wojtczuk: Universal sprzedany. Będzie rozbiórka biurowca za Rotundą (pol.). Gazeta.pl Warszawa, 2014-11-05. [dostęp 2014-11-05].
  5. a b c d e Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 300. ISBN 83-01-08836-2.
  6. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 116.
  7. Karol Mórawski, Wiesław Głębocki: Bedeker warszawski : w 400-lecie stołeczności Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo „Iskry”, 1996, s. 269. ISBN 83-207-1525-3.
  8. Tadeusz Przemysław Szafer: Nowa architektura polska : diariusz lat 1971–1975. Warszawa: Wydawnictwo „Arkady”, 1979, s. 227, 232–233. ISBN 83-213-2921-7.
  9. a b c Jarosław Zieliński, Marszałkowska – cienie przeszłości, "Stolica", nr 12 (2189), listopad/grudzień 2007. Str 10-12
  10. Obecny budynek PKO posiada zachowaną przedwojenną klatkę schodową.
  11. Michał Wojtczuk. Budowa i plany. Rejwach wokół stacji Centrum. „Gazeta Stołeczna”, s. 16, 25 maja 2018.