Śmiertelność

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Śmiertelność (ang. mortality) – termin występujący w ekologii, demografii i epidemiologii oznaczający zarówno zjawisko (przeciwieństwo nieśmiertelności), jak i częstość występowania tego zjawiska na określonym obszarze w określonym przedziale czasowym. Związana jest z nim miara zwana wskaźnikiem (współczynnikiem lub indeksem) śmiertelności (ang. mortality rate, death rate, fatality rate)[1][2]. Jest jednym z czterech podstawowych czynników decydujących o dynamice liczebności populacji obok rozrodczości, imigracji i emigracji[3].

Wskaźnik śmiertelności[edytuj | edytuj kod]

Wskaźnik śmiertelności jest to częstość zjawisk śmierci osobników określonej populacji zanotowana na określonym obszarze w określonym przedziale czasowym:

gdzie N jest liczebnością populacji na początku wyznaczonego przedziału czasowego, S liczbą osobników zmarłych stwierdzoną w określonym czasie spośród tych, które żyły w chwili t. W ekologii często operuje się wskaźnikiem przeżywalności równym [3].

W badaniach wielu dzikich populacji wyliczanie tego wskaźnika napotyka na szereg trudności z racji trudności w ustaleniu liczebności populacji oraz wyznaczeniu wszystkich zjawisk śmierci jakie miały miejsce w danym czasie. W ekologii śmiertelność mierzy się bezpośrednio lub pośrednio[3]. Metoda bezpośrednia polega to na wyznakowaniu pewnej liczby osobników w określonym czasie i sprawdzeniu ile z nich dożywa do końca wyznaczonego okresu badawczego. Wskaźnik śmiertelności szacuje się wtedy na podstawie wzoru:

gdzie jest liczbą wyznakowanych osobników w chwili t, liczba wyznakowanych osobników, które dożyły do czasu Metoda pośrednia może być wyznaczana wtedy, gdy możliwe jest rozróżnienie osobników należących do różnych grup wiekowych. Jeżeli w danym czasie określi się liczebność osobników w wieku i w wieku to wskaźnik śmiertelności osobników w wieku jest równy:

gdzie jest stwierdzoną liczebnością osobników w wieku a liczebnością osobników w wieku Utożsamianie wskaźnika ze wskaźnikiem śmiertelności jest możliwe tylko wtedy gdy nie zależy on istotnie od wieku osobników i dla różnych grup wiekowych daje zbliżone wartości[3]. Stosowany jest on w odniesieniu do wielu populacji ryb[4].

Wskaźnik śmiertelności istotnie zależy od długości przedziału czasowego w jakim zlicza się zjawiska śmierci. Jeżeli założy się, że nie ulega on zmianie w czasie i w przedziałach wynosił to wskaźnik śmiertelności w przedziale czasowym będzie równy:

[5].

Jeżeli zatem wyznaczono wskaźnik śmiertelności w okresie jednostek czasowych i standaryzuje się jego wartość tak by pokazywała śmiertelność w jednostce czasu to należy użyć wzoru:

Wychodząc z tego wzoru, można wyliczyć granicę gdy w przedziale czasowym obliczony doświadczalnie wskaźnik śmiertelności wynosił i zakładamy że przy podziale odcinka na d małych odcinków wskaźniki śmiertelności w tych małych odcinkach są równe. W ten sposób powstaje punktowy wskaźnik śmiertelności [ang. instantaneous mortality rate][4][6][3] zwany także chwilowym współczynnikiem śmiertelności[5]. Jest on równy:

Wielkość ta należy do mianowanych i wylicza się ją w jednostkach gdzie jednostka czasu jest taka, w jakiej wyliczono długość przedziału Jest wygodna w obliczeniach ze względu na swoją addytywność[3]. Pozwala ona na porównanie śmiertelności różnych populacji bądź tej samej populacji w różnych sezonach.

Śmiertelność ekologiczna i minimalna[edytuj | edytuj kod]

W ekologii populacji wyróżnia się śmiertelność ekologiczną, czyli faktycznie istniejącą w populacji w rzeczywistym siedlisku, zajmowanym również przez inne gatunki, np. przez populacje tworzące biocenozę (zob. oddziaływania międzygatunkowe) lub śmiertelność minimalną, która miałaby miejsce, gdyby populacja żyła w optymalnych warunkach[7][8].

Śmiertelność w epidemiologii[edytuj | edytuj kod]

W epidemiologii śmiertelność definiuje się jako iloraz liczby zgonów spowodowanych daną chorobą i liczby chorych na tę chorobę[8][9].

Niektóre czynniki chorobotwórcze według śmiertelności w 2016 roku w milionach (w nawiasie podano wskaźnik DALY w milionach lat)[10][11]:

  • wszystkie poniższe – 32,8 (1080)
    • czynniki środowiskowe i czynniki w miejscu pracy – 9,3 (312)
      • skażona woda i brak higieny osobistej – 2,2 (76)
      • zatrute powietrze – 6,1 (163)
      • ekspozycja na radon i ołów – 0,5 (15)
      • czynniki w miejscu pracy (zobacz: choroby zawodowe) – 1,4 (76)
    • czynniki behawioralne – 22,3 (781)
      • niedożywienie dzieci i matek – 4,3 (275)
      • dym papierosowy – 6,9 (177)
      • alkohol i narkotyki – 3 (131)
      • niezdrowa dieta – 9,3 (229)
      • molestowanie i przemoc seksualna – 0,1 (8)
      • niebezpieczny seks – 1,8 (55)
      • zbyt niska aktywność fizyczna – 1,2 (24)
    • czynniki metaboliczne – 14,8 (402)

W porównaniu z 2006 rokiem liczba śmierci z powyższych przyczyn wzrosła o 2,9% (wskaźnik DALY spadł o 8,6%). Największy procentowy wzrost liczby śmierci zanotowano w kategorii „zbyt niska aktywność fizyczna” (o 18%), a największy spadek w kategorii „molestowanie i przemoc seksualna” (spadek o 51%).


Choroby według liczby chorujących ludzi w 2016 roku w milionach (w nawiasie podano wskaźnik YLD w milionach lat oraz liczbę zgonów w milionach)[12][13]:

  • wszystkie przyczyny – 7123 (805; 54,7)
    • infekcje, choroby matek i noworodków i choroby związane z odżywianiem – 4943 (101; 10,6)
      • AIDS i gruźlica – 2051 (7; 2,2)
      • powszechne infekcje – 435 (21; 4,8)
      • malaria i zaniedbane choroby tropikalne – 1822 (14; 0,8)
      • choroby matek – 9 (1; 0,2)
      • choroby noworodków – 80 (14; 1,7)
      • niedożywienie – 1673 (41; 0,4)
      • inne – 1728 (4; 0,3)
    • choroby niezakaźne – 6682 (649; 39,5)
      • nowotwory – 43 (5; 8,9)
      • choroby układu krążenia – 469 (33; 17,6)
      • przewlekłe choroby układu oddechowego – 571 (31; 3,5)
      • przewlekłe choroby wątroby – 46 (2; 1,3)
      • choroby trawienne – 262 (7; 1,1)
      • choroby neurologiczne – 2596 (69; 2,8)
      • choroby psychiczne i uzależnienia – 1111 (150; 0,3)
      • cukrzyca, choroby układu moczowego, krwi i endokrynne – 2927 (62; 3,2)
      • bóle mięśniowo-szkieletowe– 1271 (138; 0,1)
      • inne (wady wrodzone, choroby skóry, choroby narządów zmysłu, choroby jamy ustnej) – 5292 (150; 0,6)
    • urazy – 1493 (55; 4,6)
      • urazy w wypadkach komunikacyjnych – 241 (12; 1,4)
      • niezamierzone urazy – 1128 (38; 1,8)
      • autoagresja i przemoc – 230 (4; 1,2)
      • katastrofy naturalne i wojny – 54 (1; 0,2)
    • niepełnosprawność – wiele miliardów ludzi (nieznany; 0)


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. J.R. Krebs, N.B. Davies. 1993. An Introduction to behavioural Ecology. 3rd edition. Blackwell Science Ltd.
  2. J.R. Krebs, N.B. Davies, Wprowadzenie do ekologii behawioralnej. Wydawnictwo Naukowe PWN., 2001.
  3. a b c d e f C.J. Krebs, Ekologia. Wydawnictwo Naukowe PWN., 1996.
  4. a b W.E. Ricker., Computation and interpretation of biological statistics of fish populations. Fisheries Research Board of Canada, Bulletin 191, 1975.
  5. a b M. Sokół, Metody modelowania populacji. Wydawnictwo Naukowe PWN, 2013.
  6. C.J. Krebs., Ecological Methodology. Harper and Row, New York, 1989.
  7. Małgorzata Twardowska, Grażyna Kucharczyk, Grażyna Łętocha, Krystyna Stypińska: Słownik Biologia (pol.). W: książka polecana dla szkół (podstawowa/gimnazjum/liceum/technikum), ​ISBN 978-83-7327-410-5 [on-line]. GREG Spółka z o.o., 2012. [dostęp 2012-08-17].
  8. a b hasło śmiertelność (pol.). W: Słownik języka polskiego [on-line]. sjp.pwn. [dostęp 2012-08-17].
  9. M. Porta, A Dictionary of Epidemiology, Oxford University Press, Oxford, 2008, ​ISBN 978-0-19-531449-6​.
  10. Gakidou, Emmanuela, et al. „Global, regional, and national comparative risk assessment of 84 behavioural, environmental and occupational, and metabolic risks or clusters of risks, 1990-2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016.” Lancet 390.10100 (2017): 1345-1422.
  11. Jedna śmierć może mieć więcej niż jedną przyczynę.
  12. Hay, S. I. „Global, regional, and national incidence, prevalence, and years lived with disability for 328 diseases and injuries for 195 countries, 1990–2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016”. (2017): 1211-1259.
  13. Steel, Nicholas. „Global, regional, and national age-sex specific mortality for 264 causes of death, 1980–2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016”. Lancet 390.10100 (2017): 1151-1210.