Śmigus (etymologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy etymologii wyrazu. Zobacz też: śmigus (ujednoznacznienie).

Śmigus – zwyczaj poprzedzający dzisiejszy śmigus-dyngus. Współcześnie uważa się, że słowo „śmigus” wywodzi się od niemieckiego Schmackostern lub polskiego „śmigać” (por. smagać).

Etymologia i wieloznaczność terminu[edytuj | edytuj kod]

Istnieje koncepcja podająca, że słowo „śmigus” jest wyewoluowaną formą niemieckiego Schmackostern. Jest ona wysuwana m in. z tego względu, że w Republice Czeskiej warianty dla nazw dotyczących wielkanocnego smagania (niem. Smackotern[1]) we wschodniej krainie Czech oraz na Morawach posiadają nazwy typu Szmer-kous, Szmi-gustr etc. Podobne warianty słowa śmigus, spotykane są także w Polsce[2][3]. Dalsze zczeszczone formy typu mrskut, prawdopodobnie pochodzą, od innych wyrazów związanych z Jarymi Godami typu mrskat i mrštný[2].

Wysunęły się także koncepcje, że etymologia związana jest z dolnoniemieckim smack - smak, bądź udar mózgu[4]. Według niektórych historyków nazewnictwo dotarło poprzez języki łużyckie a etymologia nie jest związana z końcówką Ostern[5].

Według innej teorii słowo związane jest ze staropolskim śmigać. Odpowiedniki wyrazów „chłostać” i „chlustać” w średniopolskiej polszczyźnie były stosowanie swobodnie zamiennie i tyczyły się tych samych pojęć. Oprócz samego bicia i gwałtownego oblewania, mogły również oznaczać uderzanie przez wiatr, bądź deszcz[6]. Według tradycji Słowian deszcz, podobnie jak sama woda i smaganie również posiadał siły zapładniające, dlatego dziewczęta często chciały chodzić po deszczu z odkrytą głową, aby urosły im długie i mocne włosy[7]. Słowo „śmignąć” oznaczało również rzucanie czymś, wprowadzanie czegoś w szybowanie, bądź szybki ruch[6] (por. Peperuda).

Współcześnie „śmigus” może być traktowany jako synonim Poniedziałku Wielkanocnego. Przyjęły się także nazwy takie jak: Śmiguśny Poniedziałek[8], śmierguśnicy, śmiguśnioki oraz šmigrustování (por. śmigusowanie) na Morawach[9]

Do frazy śmigać= szybować/wprawiać w szybki ruch, najprawdopodobniej nawiązują pojęcia takie jak śmigłowiec, śmigło[10].

Zbieżność z dyngusem[edytuj | edytuj kod]

Śmigus i Dyngus przez długi czas były odrębnymi zwyczajami. Z czasem tak się zlały ze sobą w jeden, że przestano rozróżniać który na czym polega. Wyrazem tego było pojawienie się w Słowniku poprawnej polszczyzny Stanisława Szobera zbitki śmigus-dyngus.

W niektórych regionach darowizna składana kolędnikom jest nazywana śmigusem lub wariantem tego słowa[3]. Słowo „dyngus” najprawdopodobniej wywodzi się z języka niemieckiego, od słowa dingen, co oznacza „wykupywać się”. W encyklopedii Hanny Szymaderskiej określenie „szmigus” funkcjonuje już jako synonim dla słowa dingen oraz wyrazów takich jak dyng, szmigus, wykup lub datek[11]. Kolejnym dowodem na zbieżność między tymi pojęciami jest to, że na Kaszubach (gdzie oblewanie się wodą nie jest praktykowane[12]) Poniedziałek Wielkanocny jest nazywany dëgòs[13], a chłostanie dziewcząt jest określane jako dëgòwanié[14].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Cytat: W zwyczajach, wierzeniach i obrzędach ; dyngus i śmigus są niemieckie – dingus (oszacowanie, obdarowanie jajkiem, wędzonką) i schneck-ostern (smaganie rózgą świąteczną), wynoszenie śmieci za wieś, kary: wożenie kłody, zawieszanie w koszu nad wodą, ciągnienie kota przez wodę, wiara w skrzaty, koboldy. Całe słownictwo górnicze było wyłącznie niemieckie.”, [w:] Aleksander Brückner. (Encyklopedia staropolska, tom II. s. 12, Niemcy
  2. a b Pavel Trost, K původu slov, „Naše řeč”, 2 (63), 1980, s. 110–112 [dostęp 2017-11-21] (cz.).
  3. a b Kraslice, „Naše řeč”, 6 (7), 1923, s. 177–178 [dostęp 2019-11-30] (cz.).
  4. Paul Sartori, Artikel schmackostern, in: Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens, Band 7, Spalte 1234 bis 1236.
  5. Weinhold, Karl: Die Verbreitung und die Herkunft der Deutschen in Schlesien. In: Forschungen zur Deutschen Landes- und Volkskunde. 2, Stuttgart 1887, S. 157-244
  6. a b Bibliografia
  7. Woda w kulturze ludowej | NaLudowo.pl - Folklor, Etno Design, Kultura Ludowa, naludowo.pl [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  8. Lud - Tomy 61-62 - Strona 141
  9. Pozvání na Karlovské velikonoční šmigrustování - FamilyFreshNews.cz, www.familyfreshnews.cz [dostęp 2017-11-21].
  10. helikopter - APPROVAL, portal.uw.edu.pl [dostęp 2017-11-21] (pol.).
  11. Hanna Szymanderska, Polska Wielkanoc, Wyd. GLOBAL, Warszawa 1991, s.52 i dalsze
  12. Skąd się wziął śmigus-dyngus? - Podróże - turystyka - wyprawy - wszystko o wakacjach w serwisie turystycznym dziennik.pl, podroze.dziennik.pl [dostęp 2017-12-03].
  13. csb:Jastrë
  14. csb:Jastrowi Pòniedzôłk

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]