Śmigus (etymologia)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Śmigus był zwyczajem poprzedzającym dzisiejszy śmigus-dyngus. Współcześnie uważa się, że słowo śmigus wywodzone jest od niemieckiego schmackostern lub polskiego śmigać (por. smagać).

Etymologia i wieloznaczność terminu[edytuj]

Istnieje koncepcja podająca, że słowo śmigus jest wyewoluowaną formą niemieckiego Schmackostern. Jest ona wysuwana m in. z tego względu, że w Republice Czeskiej warianty dla nazw dotyczących wielkanocnego smagania (niem. Smackotern[1]) we wschodniej krainie Czech oraz na Morawach posiadają nazwy typu Szmer-kous, Szmi-gustr etc. Podobne warianty słowa śmigus, spotykane są także w Polsce[2][3]. Dalsze zczeszczone formy typu mrskut, prawdopodobnie pochodzą, od innych terminów związanych z Jarymi Godami typu mrskat i mrštný[4].

Wysunęły się także koncepcje, że etymologia związana jest z dolnoniemieckim smack - smak, bądź udar mózgu[5]. Według niektórych historyków nazewnictwo dotarło poprzez języki łużyckie a etymologia nie jest związana z końcówką Ostern[6].

Według innej teorii słowo związane jest ze staropolskim śmigać. Odpowiedniki terminów chłostać i chlustać w średniopolskiej polszczyźnie były stosowanie swobodnie zamiennie i tyczyły się tych samych pojęć. Oprócz samego bicia i gwałtownego oblewania, mogły również oznaczać uderzanie przez wiatr, bądź deszcz[7]. Według tradycji Słowian deszcz, podobnie jak sama woda i smaganie również posiadał siły zapładniające, dlatego dziewczęta często chciały chodzić po deszczu z odkrytą głową, aby urosły im długie i mocne włosy[8]. Słowo śmignąć, oznaczało również rzucanie czymś, wprowadzanie czegoś w szybowanie, bądź szybki ruch[9].

Współcześnie śmigus, jest może być traktowany jako synonim Poniedziałku Wielkanocnego. Przyjęły się także także nazwy takie jak: Śmiguśny Poniedziałek[10], śmierguśnicy, śmiguśnioki oraz šmigrustování (por. śmigusowanie) na Morawach[11]

Do frazy śmigać= szybować/wprawiać w szybki ruch, najprawdopodobniej nawiązują pojęcia takie jak śmigłowiec, śmigło[12].

Zbieżność z dyngusem[edytuj]

Śmigus i Dyngus przez długi czas były odrębnymi zwyczajami. Z czasem tak się zlały ze sobą w jeden, że przestano rozróżniać który na czym polega. Wyrazem tego było pojawienie się w Słowniku poprawnej polszczyzny Stanisława Szobera zbitki śmigus-dyngus[potrzebny przypis]

W niektórych regionach darowizna składana kolędnikom jest nazywana śmigusem lub wariantem tego słowa[13]. Słowo dyngus najprawdopodobniej wywodzi się z języka niemieckiego, od słowa dingen, co oznacza "wykupywać się". W encyklopedii Hanny Szymaderskiej pojęcie szmigus funkcjonuje już jako synonim dla słowa dingen oraz pojęć takich jak dyng, szmigus, wykup lub datek[14]. Kolejnym dowodem na zbieżność między tymi pojęciami jest to, że na Kaszubach (gdzie oblewanie się wodą nie jest praktykowane[15]) Poniedziałek Wielkanocny jest nazywany dëgòs[16], a chłostanie dziewcząt jest określane jako dëgòwanié[17].

Przypisy

  1. Cytat:W zwyczajach, wierzeniach i obrzędach ; dyngus i śmigus są niemieckie – dingus (oszacowanie, obdarowanie jajkiem, wędzonką) i schneck-ostern (smaganie rózgą świąteczną), wynoszenie śmieci za wieś, kary: wożenie kłody, zawieszanie w koszu nad wodą, ciągnienie kota przez wodę, wiara w skrzaty, koboldy. Całe słownictwo górnicze było wyłącznie niemieckie.”, [w:] Aleksander Brückner. (Encyklopedia staropolska, tom II. s. 12, Niemcy
  2. http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=6187
  3. http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=2151
  4. http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=6187
  5. Paul Sartori, Artikel schmackostern, in: Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens, Band 7, Spalte 1234 bis 1236.
  6. Weinhold, Karl: Die Verbreitung und die Herkunft der Deutschen in Schlesien. In: Forschungen zur Deutschen Landes- und Volkskunde. 2, Stuttgart 1887, S. 157-244
  7. Bibliografia
  8. http://naludowo.pl/kultura-ludowa/woda-w-kulturze-ludowej-tradycji-obrzedy-znaczenie-religii.html
  9. Bibliografia
  10. Lud - Tomy 61-62 - Strona 141
  11. http://www.familyfreshnews.cz/aktuality/335-pozvani-na-karlovske-velikonocni-smigrustovani/
  12. http://portal.uw.edu.pl/web/approval/helikopter
  13. http://nase-rec.ujc.cas.cz/archiv.php?art=2151
  14. Hanna Szymanderska, Polska Wielkanoc, Wyd. GLOBAL, Warszawa 1991, s.52 i dalsze
  15. http://podroze.dziennik.pl/artykuly/115030,skad-sie-wzial-smigus-dyngus.html
  16. csb:Jastrë
  17. csb:Jastrowi Pòniedzôłk

Bibliografia[edytuj]

Zobacz też[edytuj]