Przejdź do zawartości

Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434

Dodaj linki
To jest dobry artykuł
Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434
Ilustracja
Jan Czeczot - autor Śpiewek
Autor

Jan Czeczot

Typ utworu

zbiór pieśni historycznych

Miejsce powstania

Szczorse

Data powstania

między 1842 a 1844

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Wilno

Język

polski

Data wydania

1994

Wydawca

Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla
(Związek Pisarzy Litwy)

Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434 – zbiór pieśni historycznych autorstwa Jana Czeczota.

Pomysł na ten zbiór pochodzi prawdopodobnie z czasów filomackich (inspiracją do jego powstania były Śpiewy historyczne Juliana Ursyna Niemcewicza), jednak według większości badaczy został on ukończony w Szczorsach pomiędzy 1842 a 1844 rokiem. Nie został on wydany za życia Czeczota; jego pierwsza publikacja pochodzi z 1994 roku i jest dwujęzycznym, polsko-litewskim, wydaniem krytycznym. W historiografii literatury dzieło nie znalazło większego oddźwięku, więcej pozytywnych recenzji zebrało na Litwie niż w Polsce. Zbiór obejmuje utwory, które swoją tematyką koncentrują się na legendarnej i rzeczywistej historii Litwy pogańskiej od czasów fikcyjnego księcia Kiernusa po zgon Władysława Jagiełły i opisuje czyny bohaterskich książąt, wodzów, żołnierzy i innych, ważnych dla Litwy, postaci. Sam styl wchodzących w skład zbioru 55 pieśni jest zróżnicowany pod względem strukturalno-gatunkowym.

Język

[edytuj | edytuj kod]

Zbiór został napisany w języku polskim, jednak występują w nim zwroty i konstrukcje językowe charakterystyczne dla dialektu północnokresowego XIX wieku, dlatego określany jest przez badaczy mianem „polszczyzny litewskiej”[1]. W 1994 utwory z tego tomu poetyckiego zostały przetłumaczone na język litewski przez Reginę Koženiauskienė(inne języki)[2], litewską filolożkę specjalizującą się w przekładach z języka polskiego, niemieckiego i łaciny, profesor Uniwersytetu Wileńskiego[3].

Cały zbiór charakteryzuje się prostym językiem. Utwory są melodyczne i nawiązują swoją stylistyką do pieśni ludowych[4][5].

Geneza

[edytuj | edytuj kod]

Autor

[edytuj | edytuj kod]

Autorem zbioru jest Jan Czeczot – urodzony w 1796 roku polski poeta, folklorysta i przyjaciel Adama Mickiewicza, sekretarz Towarzystwa Filomatów i twórca grupy poetyckiej Kastala. Po śledztwie Nikołaja Nowosilcowa i procesie młodzieży wileńskiej został zesłany w głąb Rosji. Z zesłania powrócił w 1841 roku, zmarł w 1847 roku. Był autorem m.in. pieśni filomackich i filareckich, zbioru Pieśni ziemianina oraz Pieśni wieśniaczych, składających się z ludowej poezji białoruskiej[6].

Uwarunkowania historyczne

[edytuj | edytuj kod]

Geneza Śpiewek wiąże się z jednej strony z ogólnoromatycznym zainteresowaniem historią i ideą tradycjonalizmu oraz filomackim zainteresowaniem litewskim średniowieczem[7], a z drugiej z charakterystycznym dla Jana Czeczota (zwłaszcza w okresie kastalskim) nasyceniem literatury treściami moralizatorskimi, dydaktycznymi i wiążącymi się z tematyką narodową. Zainteresowanie filomatów gatunkiem śpiewu historycznego sięga 1817 roku i wiąże się z fascynacją opublikowanym rok wcześniej zbiorem Śpiewów historycznych autorstwa Juliana Ursyna Niemcewicza – dzieło to znacząco wpłynęło na praktykę twórczą filomatów i przyczyniło się do tworzenia podobnych pod względem treści i formy dzieł przez twórców z tego kręgu (m.in. przez Czeczota czy Onufrego Pietraszkiewicza)[8]. Pomimo zainteresowania twórczością Niemcewicza w liście z 1823 roku do Mickiewicza Czeczot krytykował Śpiewy historyczne za nierównomierny poziom artystyczny, niedbałość, rozwleczenie i niedostatki historyczne[9].

Tworząc Śpiewki, Jan Czeczot korzystał m.in. z Kroniki polskiej, litewskiej, żmudzkiej i wszystkiej Rusi Macieja Stryjkowskiego oraz Dziejów starożytnych narodu litewskiego Teodora Narbutta[10]. Ponadto do niektórych śpiewek jako źródła używał Historii Prus Johannesa Voigta[11].

Proces twórczy

[edytuj | edytuj kod]

Dokładna data powstania utworów zawartych w Śpiewkach nie jest znana. Pomysł na stworzenie takiego zbioru prawdopodobnie sięga czasów filomackich[12] – w liście z lutego 1823 roku Czeczot pisał Mickiewiczowi o tym, że rozpoczął pisanie śpiewek o Małgorzacie z Zębocina, o Radziwiłłównie i o Jadwidze[13]. W liście z tego samego roku pisał o zamiarze napisania utworów o Witoldzie, Olgierdzie i Kiejstucie. Zbiór miał być w założeniu wierszowaną kroniką dawnej Litwy. Sam Czeczot w listach podkreślał konieczność wyeliminowania fragmentów lirycznych i skupienia się na celu moralnym. Według Stanisława Świrki Czeczot czerpał z kroniki Stryjkowskiego i prac Narbutta jedynie osnowę faktograficzną, podczas gdy fabuła poszczególnych piosnek i ich poetyka są już dziełem twórcy Śpiewek. Monika Stankiewicz-Kopeć łączy powstanie śpiewek z okresem kastalskim (lata 1822–1823)[8], jednak większość badaczy skłania się do tezy, że Śpiewki powstały pomiędzy 1842 a 1844 rokiem w Szczorsach, już po powrocie Czeczota z zesłania[14][15]. Utwór został zadedykowany Maryli Puttkamerowej (z domu Wereszczaka)[16].

Charakterystyka

[edytuj | edytuj kod]
Koronacja Mendoga (historia z śpiewki 10.)
Sen Giedymina – obraz Aleksandra Lessera (historia z 27. śpiewki)
Książę Margier broniący Pilen przed Krzyżakami na obrazie Władysława Majeranowskiego (historia z śpiewki 38.)
Książę Witold w czasie oblężenia Kowna na obrazie Jana Styki (historia z śpiewki 40.)
Chrzest Litwy na obrazie Jana Matejki (historia z śpiewki 51.)

Śpiewki są zbiorem pieśni o tematyce historycznej[17]. Zbiór zawiera pieśni o różnorodnej charakterystyce: pieśni wojskowo-historyczne, żałobne, nawiązujące w swojej stylistyce do ballad (choć brak im charakterystycznej dla tego gatunku cudowności i synkretyczności) czy piosenki humorystyczne. Niektóre fragmenty zbioru nawiązują do eposu[18]. Śpiewki koncentrują się na wielkich czynach postaci z okresu Litwy pogańskiej i są według Teresy Friedlównej próbą odszukania historycznych korzeni Litwy i narodowej tożsamości Litwinów. Utwory mają formę meliczną, przeznaczone były do śpiewania w dworkach lub na salonach[12]. Ich bohaterami są książęta, kobiety, wodzowie i szeregowi żołnierze[19]. Koncentrują się one na legendarnej i rzeczywistej historii Litwy pogańskiej (mitologia bałtyjska) od czasów uznanawanego przez większość historyków za postać fikcyjną księcia Kiernusa do zgonu króla Władysława Jagiełły[15]. Każdy utwór autor poprzedził odsyłaczem do konkretnego fragmentu kroniki Stryjkowskiego bądź też dzieła Narbutta[15].

Zbiór zawiera następujące utwory[20]:

  1. O Kiernusie
  2. Żywibund Dowsprungowic książę litewski i Montwił Gimutowic Żmudzki r. 1205
  3. Pojata Kiernusówna żona Żywibunda około r. 1220
  4. Erdziwił Montwiłowic r. 1217
  5. Mingajło Erdziwiłowic książę litewski i nowogródzki
  6. Skirmunt Mingajłowic książę nowogródzki r. 1220
  7. Ringolt Algimuntowic pierwszy wielki książę litewski, żmudzki i ruski
  8. Trojnat Skirmuntowic książę nowogródzkie, Podlasia i Litwy Powilejskiej
  9. Borys Ginwiłowic Połocki
  10. Koronacja Mendoga r. 1252
  11. Grób Mendoga r. 1263
  12. Wojsiełk albo Wolstynk Mendogowic r. 1264
  13. O Jadźwingu Komacie r. 1264
  14. Swintoróg Utenesowic r. 1268–1271
  15. Giermunt Skirmuntowic r. 1271–1275, Gigilin Giermuntowic r. 1275–1278, Romund Giliginowic r. 1279, Trabus Giermuntowic r. 1279
  16. Narymund w. książę litewski, Dowmant Uciański i Trojden Romuntowicze; Ławrasz, albo Romund Trojdenowic mnich, do r. 1283
  17. Kierszawcy z Sudawii r. 1284 za Witenesa
  18. Surmin i Nodam r. 1290
  19. Jezbut za Witenesa r. 1290
  20. Zburzenie Romnowe za Witenesa r. 1294
  21. Żmudzin Kajlim r. 1298 za Witenesa
  22. Surmin za Witenesa r. 1313
  23. Witenes w. książę litewski r. 1283–1315
  24. Spalenie Rudy Krzyżaka za Gedymina, r. 1320
  25. Stare Troki r. 1321
  26. Turzy róg Gedymina r. 1321
  27. Założenie Wilna r. 1322
  28. Dawid starosta grodzieński za Gedymina r. 1322
  29. Aldona córka Gedymina r. 1325
  30. Olgierd i Maria za Gedymina
  31. Okrutny podział zdobyczy r. 1326
  32. Gedymin Witenesowic w. książę litewski r. 1328
  33. Jawnuta Giedyminowic w. książę litewski r. 1329
  34. Biruta Kiejstutowa żona
  35. Nowe Troki
  36. O książętach koriatowicach za Olgierda r. 1331
  37. Gasztold Piotr i Buczacka r. 1332 za Olgierda
  38. O załodze w Pulenie za Olgierda r. 1336
  39. Ucieczka Kiejstuta z Malborga r. 1361
  40. O zburzeniu Kowna przez mistrza von Kniprode za Olgierda r. 1362
  41. Patirg Kiejstutowic r. 1363
  42. Bitwa pod Rudawą za Olgierda r. 1370
  43. Wojszwiłło za Olgierda r. 1370
  44. Olgierd w. książę litewski (r. 1330–1345)
  45. Kiejstut
  46. Anna Witoldowa i Helena Omuliczowa r. 1382
  47. Niezgoda Witolda z Jagiełłą
  48. Dowojna za Jagiełły r. 1384
  49. Radziwił za Jagiełły r. 1384
  50. Jagiełło i Jadwiga r. 1386
  51. Nawrócenie Litwy na wiarę świętą przez Jagiełłę r. 1387
  52. Dowmant Hurdowic książę gedrocki r. 1392
  53. O hetmanie Olgierdzie za Witolda r. 1396
  54. Bitwa nad Worsklą r. 1399
  55. Zgon Jagiełły r. 1434 maja 31.

Wydanie

[edytuj | edytuj kod]

Utwór nie został wydany za życia Jana Czeczota. Pozostał w kilku rękopisach, możliwe, że krążyły one w środowisku szlachty litewsko-białoruskiej i ostały się w sylwach[21]. Trzy wersje opracowań rękopisu Śpiewek zostały odnalezione po II wojnie światowej i umieszczone w Dziale Rękopisów Biblioteki Uniwersytetu Wileńskiego. Do nich dotarł i opisał je badacz dzieł Jana Czeczota, Stanisław Świrko. W latach 70. w swoich badaniach o Śpiewkach wzmiankował litewski literaturoznawca Jonas Riškus(inne języki)[22].

Rękopis Śpiewek zachował się w trzech egzemplarzach. Najlepiej zachowanym z rękopisów, na podstawie których oparto wydanie, był ten oznaczony numerem 136, pt. „Piosnki litewskie, trzeci duplikat N 1 z objaśnien. z dodatkiem pieśni o Mingajle, Borysie, Skirmucie, Trojnacie Mendogu, Wojsiełku, Dawidzie, Ryngoldzie i Jezbucie”. Rękopis składał się ze wstępu i 55 śpiewek. W innym rękopisie Czeczot umieścił komentarze do tekstu. Na rękopisach widoczne są oznaki prób dopracowania i redakcji. Kwestią sporną jest, czy Czeczot przygotowywał Śpiewki do druku. Zdaniem Stanisława Świrki Czeczot zdawał sobie sprawę, że Śpiewki nie zostaną dopuszczone do druku z przyczyn politycznych, więc w pełni nie wykończył tekstu utworu. Reda Griškaitė(inne języki) polemizuje z tą opinią[23].

Giedymin w kronice Guagniniego

W 1994 Śpiewki zostały wydane w Wilnie w dwujęzycznym wydaniu krytycznym przez wydawnictwo Związku Pisarzy Litwy[24] w nakładzie siedmiu tysięcy sztuk[19]; obok oryginalnego tekstu w języku polskim umieszczono litewskie tłumaczenie. Treść utworów Czeczota poprzedzał wstęp tłumaczki, fragment kroniki Macieja Stryjkowskiego oraz przedmowa autora. Wydanie zamykały: komentarze, rys biograficzny Jana Czeczota, okoliczności powstania Śpiewek oraz uwagi i przypisy. Całość zilustrowano rysunkami z Kroniki Sarmacji Europejskiej Alessandro Guagniniego[19][25].

Śpiewki stały się pierwszym dziełem Czeczota przetłumaczonym i wydanym w języku litewskim[26][27].

Odbiór

[edytuj | edytuj kod]

W historii literatury utwór nie znalazł większego oddźwięku. Wspominają o nim w swoich monografiach Stanisław Świrko i Alina Witkowska. Witkowska negatywnie ocenia zbiór, wynosząc na pierwszy plan jego wątpliwy artyzm i nazywając go „degrengoladą gatunku”. Zdaniem Moniki Stankiewicz-Kopeć na uwagę zasługuje rozmaitość tonacji uczuciowych (elegijność, elementy humorystyczne, smutek, zaduma czy entuzjazm) oraz różnorodność strukturalno-gatunkowa. Według badaczki Czeczot swoim dziełem daje wyraz zainteresowania pogańskością i staje się kontynuatorem idei Zoriana Dołęgi-Chodakowskiego, choć obu pisarzy różni stosunek do wprowadzenia wiary chrześcijańskiej w miejsce pogaństwa[18]. Zdaniem Łukasza Zabielskiego zbiór Czeczota wyrasta bezpośrednio z tradycji filomackiej i preromantycznej i podobnie jak cała twórczość Czeczota należy do literackiej „międzyepoki” pomiędzy oświeceniem a romantyzmem[28]. Z lepszym przyjęciem dzieło spotkało się na Litwie, gdzie doceniono włączenie elementów folkloru i historii Litwy do dzieła[29][4].

Wydawany w Chicago litewski miesięcznik Laiškai lietuviams w swojej recenzji napisał, iż książka jest godna pochwały oraz ma znaczną wartość naukową i artystyczną[30]. Pozycja została określona przez Helenę Gładkowską w artykule, który ukazał się na łamach Kuriera Wileńskiego, mianem arcyciekawej. Gładkowska podkreśliła w nim znaczenie książki dla odkrywania dziejów dawnej Litwy. Większość wydanych książek wykupił Fundusz Otwartej Litwy, który rozdzielił je nieodpłatnie litewskim szkołom[19]. Pozostałe egzemplarze książki zostały szybko wykupione. Egzemplarze Śpiewek były eksponowane w czasie Międzynarodowych Targów Książki w Warszawie w 1996 roku[31].

Wiersz O zburzeniu Kowna przez mistrza von Kniprode za Olgierda r. 1362 został umieszczony w poświęconej historycznej obecności Kowna w literaturze pięknej publikacji Literatūrinė Kauno regiono savimonė wydanej przez Uniwersytet Witolda Wielkiego w Kownie. Pieśń ta została określona w publikacji mianem jednego z najbardziej poruszających tekstów poetyckich z XIX wieku o historycznej przeszłości Kowna[32]. W artykule Wilno romantyczne profesora Jerzego Borowczyka, opublikowanym w Nowej Panoramie Literatury Polskiej, wchodzący w skład zbioru autorstwa Czeczota wiersz Swintoróg Utenesowic 1268–1271, opowiadający o legendarnym księciu Szwentorogu, został scharakteryzowany jako „przygotowujący prehistorię Wilna”. Według Borowczyka styl utworu naśladuje zgrzebny styl pieśni wajdeloty kierowanej do ludowych słuchaczy i przenosi odbiorców do miejsc dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego[15]. Według Alicji Dzisiewicz, kustosz muzeum Adama Mickiewicza przy bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, Czeczot miał swój udział w rozpowszechnieniu legendy o tym, że Władysław Jagiełło zmarł słuchając śpiewu słowika w Gródku Jagiellońskim (historia ta została zawarta w ostatniej, pięćdziesiątej piątej śpiewce pod tytułem Zgon Jagiełły r. 1434 maja 31[33])[34].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 7.
  2. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 4.
  3. ↑ International Translation Day celebrations in Vilnius. Three translators decorated with Gloria Artis medals, [w:] Instytut Książki [online], 10 października 2022.
  4. ↑ a b Zabielski 2017 ↓, s. 182.
  5. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 9.
  6. ↑ Czeczot Jan, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-08-23].
  7. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 239-242.
  8. ↑ a b Stankiewicz-Kopeć 2021 ↓, s. 97.
  9. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 248–250.
  10. ↑ Marian Pacholak, Listy Jana Czeczota. Faktografia w manuskryptach*, s. 38-39.
  11. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 251.
  12. ↑ a b Zabielski 2017 ↓, s. 184.
  13. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 247.
  14. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 250.
  15. ↑ a b c d Nowa Panorama Literatury Polskiej » Wilno romantyczne [online], nplp.pl [dostęp 2025-07-11].
  16. ↑ Krystyna Konecka, Jan z Myszy, przyjaciel Adama z Nowogródka [online], Pisarze.pl, 1 grudnia 2020 [zarchiwizowane z adresu 2025-06-04].
  17. ↑ Marian Pacholak, Trzy listy Jana Czeczota z lat 1844–1845 do Adolfa Kobylińskiego z Cieszewli. Kręgi poszukiwań archiwalnych i materiały dotyczące sylwetek korespondentów z Nowogródczyzny (część druga)*, „Prace Literackie”, 2024, s. 139, ISSN 0079-4767.
  18. ↑ a b Stankiewicz-Kopeć 2021 ↓, s. 98–99.
  19. ↑ a b c d Helena Gładkowska, Na półkach księgarskich - Jan Czeczot: "Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434“, „Kurier Wileński”, 13 maja 1995.
  20. ↑ Jan Czeczot, Regina Kozeniauskiene, Reda Griskaite, Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434, wyd. 1, Wilno, s. 1–12, 239–263.
  21. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 253.
  22. ↑ Zabielski 2017 ↓, s. 180.
  23. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 252.
  24. ↑ Nagrody Fundacji Kultury Polskiej dla Litwinów i Białorusinów, „Kurier Wileński”, 18 maja 1996.
  25. ↑ Zabielski 2017 ↓, s. 180, 182, 183.
  26. ↑ Regina Koženiauskienė, Vieversio giesmės. J. Čečioto rankraščio „Pieśni Wieśniaka“ intriga [online], Bernardinai.lt, 10 sierpnia 2017 [zarchiwizowane z adresu 2025-06-04] (lit.).
  27. ↑ Jonas Čečiotas [online], www.vle.lt [dostęp 2025-06-04] (lit.).
  28. ↑ Zabielski 2017 ↓, s. 185.
  29. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 12.
  30. ↑ KNYGOS [online], laiskailietuviams.lt [dostęp 2025-07-11].
  31. ↑ Helena Gładkowska, Kilka dni ze wspaniałego Święta Książki, „Kurier Wileński”, 24 maja 1996.
  32. ↑ Lietuviškoji Kauno tapatybė XIX a, Uniwersytet Witolda Wielkiego w Kownie, 2011, s. 13.
  33. ↑ Czeczot 1994 ↓, s. 162.
  34. ↑ Media Designers, Trzeci po Mickiewiczu i Zanie poeta filomatów – Magazyn Wileński [online], www.magwil.lt [dostęp 2025-08-21].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Jan Czeczot: Śpiewki o dawnych Litwinach do roku 1434. Wilno: Lietuvos rašytojų sąjungos leidykla, 1994, s. 1–12, 239–263. ISBN 9986-413-34-6.
  • Łukasz Zabielski: O Jana Czeczota "Śpiewkach o dawnych Litwinach". Białystok: Książnica Podlaska im. Łukasza Górnickiego w Białymstoku, 2017, s. 175–185.
  • Monika Stankiewicz-Kopeć: Pomiędzy klasycznością a romantycznością. Młodzi autorzy Wilna, Krzemieńca i Lwowa wobec przemian w literaturze polskiej lat 1817–1828. Kraków: Wydawnictwo Księgarnia Akademicka, 2021, s. 97–104. ISBN 978-83-8138-547-3.
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Śpiewki_o_dawnych_Litwinach_do_roku_1434&oldid=78220117”