Śpiewy historyczne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Śpiewy historyczne (pełny tytuł[1] SPIEWY HISTORYCZNE z MUZYKĄ i RYCINAMI, przez JUL. URS. NIEMCEWICZA, S.S. Członka T.K.W.P.N, Akad: Wileń, To: Nauk: w Krakowie, Tow: Filoz: w Filadelfii, i Tow: Woysk: w West Point w Ameryce.) – zbiór pieśni historyczno-patriotycznych autorstwa Juliana Ursyna Niemcewicza wydany po raz pierwszy w 1816 roku, tworzący wyidealizowaną wizję przeszłości Polski.

Charakterystyka i okoliczności powstania[edytuj | edytuj kod]

Dzieło swe Julian Ursyn Niemcewicz pisał w latach 1808–1810 na zamówienie Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którego sam został prezesem w 1827 roku. Pierwsze wydanie trzech Śpiewów opublikowane w 1809 roku ukazało się w nakładzie 1500 egzemplarzy, które zniknęły z rynku w ciągu kilku miesięcy[2]. W związku z tym już w 1818 roku ukazała się kolejna, druga edycja, zaś w 1819 trzecia. Tylko za życia Niemcewicza ukazały się aż cztery edycje, zaś w całym XIX wieku kilkanaście (wg ustaleń badaczy było to co najmniej 16 edycji w okresie 1816-1899)[3]. W niektórych z wydań pomijano wybrane elementy, jak np. zapisy nutowe lub ryciny. Szczególnym tego przykładem jest kieszonkowe wydanie, jakie ukazało się w 1852 roku nakładem Jana Sabińskiego w Wadowicach. Śpiewy krążyły także w rękopiśmiennych odpisach.

Śpiewy w założeniu autora miały pełnić przede wszystkim funkcję dydaktyczną i skierowany były głównie do młodzieży. Niemcewicz w przedmowie do dzieła wielokrotnie podkreśla ten fakt.


Wspominać młodzieży o dziełach iéy przodków, dać iéy poznać nayświetnieysze Narodu epoki, stowarzyszyć miłość Oyczyzny z naypierwszémi pamięci wrażeniami, iest to niemylny sposób zaszczepienia w Narodzie silnego przywiązania do kraiu: nic iuż wtenczas tych piérwszych wrażeń, tych rannych poięć zatrzeć nie zdoła, wzmagaią się one z latami, usposobiaią dzielnych do boiu obrońców, do rady mężów cnotliwych. [...] Chciało Towarzystwo, by związłością rymów a nadewszystko wdziękiem pienia, wiadomość dzieiów Oyczystych stała się młodzieży powabną, wszystkim powszechną.

Do każdej z pieśni autor dołączył Przydatki, czyli pisane przez siebie komentarze historyczne umieszczające treść pieśni w odpowiednim kontekście. Niemniej istotnym elementem były ryciny, na których przedstawiono sceny opisywane w pieśniach. Całość poprzedzona została Przedmową, w której Niemcewicz wyjaśniał cele i motywy, jakimi kierował się podczas pisania dzieła, a także wspominał o trudnościach związanych z jego publikacją. Interesujący dodatek stanowił słowniczek, w którym wyjaśniono „Wyrazy mniéy dzisiay znane”. Do wydania pierwszego dołączono także listę subskrybentów, dzięki których wsparciu udało się opublikować spiewy. Wśród wielu ważnych dla polskiej kultury osobistości, znalazł się tam m.in. ojciec Fryderyka Chopina, Mikołaj oraz książę Adam Jerzy Czartoryski.

Jednym z bardziej interesujących fragmentów publikacji, jest końcowa część Śpiewów, zatytułowana Uwagi nad upadkiem i charakterem Narodu Polskiego. Niemcewicz przyczyn upadku Rzeczypospolitej upatruje raczej w błędach ustrojowych, niż charakterze narodowym. Wskazując na pewne cechy owego charakteru, które można by ocenić negatywnie, Niemcewicz stara się jednak ukazać je w pozytywnym świetle – pisze np.:

W samym nawet nadużyciu bogactw, iaśniał w Polakach umysł szlachetny i woienny, niszczyli się więcéy dla drugich niż siebie, nie wymysły, nie próżny wytwór, lecz przepych w zbroi, rysztunkach i koniach, okazałość w narodowych zjazdach, hoyna w przyięciu gościnność, takie były ich zbytki: mógł nierząd, uśpić na czas w Polakach ducha woiennego, zagnieżdzić w nich trwaiący może dotąd nałog, nieczynności, nismak do ciągłéy pracy, niepohamowaną chuć zabaw i roskosz; lecz nadaiąc wady, zachował w całéy swéy sile śmiałość, szlachetne poświęcenie się dla kraiu, dla swobod, i tę iż tak rzekę żelazą wolą bycia narodem.

Popularność oraz patriotyczne oddziaływanie publikacji zostało szybko dostrzeżone przez rządy zaborcze. Już w 1822 roku w sprawie publikacji interweniował prezydent austriackiej „Oberste Polizei und Censur-Hofstelle”, hr. Sedlnicki(niem.), którego zaniepokoiły doniesienia jednego z konfidentów[4]. Tajny współpracownik o pseudonimie „D’O” donosił m.in., że dzieło „pełne jest inwektyw, sarkazmów i zarzutów przeciw Austrji, wrogiej Polsce, niewdzięcznej za usługi, wyświadczone jej przez sarmacką dzielność Jana Sobieskiego, – Austrji, która ostatecznie odpłaciła Polsce podziałem. Rola zbioru pieśni, podłożonych pod muzykę, rozrzuconych po całej Polsce i ziejących nienawiścią do Austrji, da się porównać tylko z nienawiścią rewolucjonistów francuskich, którzy na wszystkich bramach napisali słowa: «Walka i śmierć dworowi austrjackiemu!»”[4]. Pierwsze edycje nie wzbudziły zainteresowania zaborcy rosyjskiego, jednak już w 1827 roku okryty złą sławą Nikołaj Nowosilcow rozkazał usunąć Śpiewy z bibliotek[4]. Szczególne represje nastąpiły po Powstaniu listopadowym.

Lista kompozycji[edytuj | edytuj kod]

Lp. Tytuł utworu[5] Kompozytor Tonacja Metrum Uwagi[6]
1 Bogurodzica[7] Anonim [d-moll] 4/4 Melodia zapisana w dwu wersjach: A. Spiew dochowany przez tradycie i ciągłe używanie oraz B. Autentyk na takty podzielony.
2 Piast Spiew historyczny Franciszek Lessel As-dur 2/4 z Muzyką. F. Lessel.
3 Spiew o Bolesławie Chrobrym. Cecylia Beydale Es-dur 2/4 z Muzyką J. P.ny Cecylii Beydale
4 Kazimierz Mnich Spiew Historyczny Franciszka Kochanowska G-dur 4/4 z Muzyką JP. F. Kochanowskiey.
5 Bolesław Smiały. Franciszek Lessel D-dur 4/4 z Muzyką F. Lessel
6 Bolesław Krzywousty Karol Kurpiński G-dur Alla breve z Muzyką P. Kurpińskiego
7 Spiew o Leszku Białym. Cecylia Beydale E-dur 4/4 z Muzyką J Pny Cecylii Beydale
8 Władysław Łokietek Laura Potocka B-dur 4/4 Muzyka przez J. P. Laurę Potocką
9 Kazimierz Wielki Salomea Paris F-dur 3/4 z Muzyką J. P. Sal: Paris
10 Jadwiga K. P. Spiew historyczny. Maria Szymanowska E-dur 4/4 z Muzyką Pani Szymanowskiey
11 Władysław Jagiełło. Bitwa pod Grünwaldem z Krżyżaki Franciszek Lessel d-moll 2/4 z Muzyką Fr. Lessel.
12 Zawisza czarny Franciszek Lessel A-dur 4/4 z Muzyką Fr. Lessel
13 Władysław Warneńczyk. Wacław Rzewuski Es-dur 2/4 z Muzyką W. Hr: Rzewuskiego.
14 Kazimierz Jagiellończyk. Franciszek Lessel Es-dur 3/4 z Muzyką Fr. Lessel.
15 Jan Albrycht Spiew Historyczny. Maria Szymanowska F-dur 4/4 z Muzyką JM. Pani. Szymanowskiey.
16 Krol Alexander Spiew historyczny. Karol Kurpiński G-dur 8/4 Muzyka przez Karola Kurpińskiego.
17 Dumá o Michale Glinskim. Maria Szymanowska g-moll 4/4 z Muzyką JM. Pani Szymanowskiey
18 Zygmunt pierwszy Spiew historyczny. Salomea Paris G-dur 4/4 z Muzyką Pny S. Paris.
19 Konstanty Xze Ostrogski Salomea Paris E-dur 2/4 z Muzyką P Paris
20 Jan Tarnowski Płacz starego Rycerza na iego pogrzebie Franciszek Lessel g-moll 2/4 z Muzyką. Fr. Lessel.
21 Zygmunt August. Karol Kurpiński A-dur 2 [oznacza 2/2] z Muzyką P. Kurpińskiego
22 Henryk Walezyusz Franciszek Skibicki e-moll Alla breve z Muzyką J: P: Fr. Skibickiego
23 Stefan Batory Franciszek Lessel E-dur/e-moll 3/4 z Muzyką F. Lessel.
24 Spiew o Janie Zamoyskim. Zofia Zamoyska Es-dur 4/4 Muzyka przez Z. z X. C. Zamoyskiey.
25 Zygmunt III. Józef Deszczyński c-moll 2/4 z Muzyką J. P. Deszczyńskiego
26 Z. Zolkiewski Spiew historyczny. Konstancja Narbutt Es-dur 4/4 ze Muzyką Pny Konst: Narbutówney
27 o Chodkiewiczu Teresa Chodkiewicz F-dur 2/4 z Muzyką J. W. Hrabiny Chodkiewiczowey.
28 Władysław. IV. Karol Kurpiński d-moll/D-dur 4/4 z Muzyką P Kurpińskiego
29 Jan Kazimierż. Franciszek Lessel a-moll 2/4 z Muzyką F: Lessel.
30 Stefan Potocki Spiew historyczny. Maria Wirtemberska F-dur 3/4 z Muzyką Xy z Czar: Würtemberskiey.
31 Stefan Czarniecki. Karol Kurpiński D-dur 4/4 z Muzyką K. Kurpińskiego.
32 Michał Korybut Karol Kurpiński B-dur 12/8 z Muzyką Karol Kurpińskiego
33 Jan. III. Franciszek Lessel F-dur Alla breve z Muzyką F. Lessel.
34 Pogrzeb Xcia Józefa Poniatowskiego[8] Franciszek Lessel f-moll 2/4 z Muzyką F. Lessel.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Na podstawie pierwszego wydania z 1816 roku.
  2. Hanna Mateusiak. Historia w dziewiętnastowiecznym wydaniu – edytorskie losy Śpiewów historycznych Juliana Ursyna Niemcewicza. „Sztuka Edycji”. 1 (1), s. 27–36, 2011. 
  3. Maja Trochimczyk. History in Song: Maria Szymanowska and Julian Ursyn Niemcewicz’s Śpiewy historyczne. „Annales / Académie Polonaise des Sciences – Centre Scientifique à Paris”. 16, s. 142–162, 2014. 
  4. a b c Michał Terszakoweć. „Śpiewy historyczne” J. U. Niemcewicza przedmiotem zabiegów dyplomatycznych. „Pamiętnik Literacki: czasopismo kwartalne poświęcone historii i krytyce literatury polskiej”, s. 570–607, 1930. 
  5. Opisy na podstawie pierwodruku ze zbiorów Biblioteki Narodowej, zob. w POLONIE.
  6. Tytuły zapisano w pisowni oryginalnej (także z błędami) na podstawie pierwodruku ze zbiorów Biblioteki Narodowej oraz Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina (w przypadku braków w egzemplarzu BN).
  7. W wydaniu z Biblioteki Narodowej brak „Bogurodzicy”. Opis na podstawie wydania trzeciego z 1819 roku ze zbiorów Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina.
  8. W kopii Biblioteki Narodowej brak nut – opis na podstawie egzemplarza ze zbiorów Narodowego Instytutu Fryderyka Chopina.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]