Śródmieście (Bydgoszcz)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Bydgoszczy Śródmieście
Dzielnica Bydgoszczy
Ilustracja
Ul. Jagiellońska
Państwo  Polska
Województwo  kujawsko-pomorskie
Miasto Bydgoszcz
Nr kierunkowy 52
Tablice rejestracyjne CB
Położenie na mapie Bydgoszczy
Mapa lokalizacyjna Bydgoszczy
Śródmieście
Śródmieście
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa kujawsko-pomorskiego
Śródmieście
Śródmieście
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Śródmieście
Śródmieście
Ziemia53°07′37″N 18°00′15″E/53,126814 18,004275
Portal Portal Polska
Ten artykuł jest częścią cyklu artykułów o Bydgoszczy
POL Bydgoszcz COA.svg
Portal Portal Bydgoszcz
Położenie bydgoskiego Śródmieścia[1]
Ulica Gdańska
Początek ul. Gdańskiej
Ul. Gdańska na wysokości nr 16-20
Ul. Gdańska na wysokości nr 91-95
Gdańska 10 (Weidner)
Gdańska 27 (Schleusener)
Gdańska 42 (Weidner)
Gdańska 48 (Seeling)
Gdańska 50 (Hildebrandt)
Gdańska 63 (Święcicki)
Świętojańska 2 róg Gdańskiej (Sellner)
Mickiewicza 1 róg Gdańskiej (Kern)
Gdańska 93 (Święcicki)
Gdańska 5 (Kern)
Hotel „Pod Orłem” (Święcicki)
Gdańska 34 (Weidner)
Słowackiego 1 róg Gdańskiej (Schleusener)
Gdańska 62 (Schleusener)
Gdańska 68 (Kern)
Gdańska 71 (Kern)
Gdańska 91 (Weidner)
Gdańska 95 (Sellner)
Wieża kamienicy Plac Wolności 1 róg Gdańskiej
Aleje Mickiewicza
Pierzeja – nr 5-11
Pierzeja – nr 1-5
Kamienica Rudolfa Kerna róg Gdańskiej
Mickiewicza 3 (Lindenburger)
Mickiewicza 5 (Kern)
Mickiewicza 7 (Kern)
Budynek na rogu ul. 20 Stycznia 1920 r.
Budynki na rogu z ul. 20 I 1920 r.
Mickiewicza 15
Mickiewicza 17 (Święcicki)
Kamienice nr 17-19
Róg ul. Paderewskiego
Kamienice na rogu z ul. Paderewskiego
Hełm wieży w kamienicy nr 1
Wykusz nakryty hełmem w kamienicy nr 7
Dekoracja fasady kamienicy nr 9
Ulica Dworcowa
Ulica Dworcowa na wysokości posesji nr 40-50
Początek ul. Dworcowej
Budynek Dyrekcji Kolei (Gropius, Schmieden, 1889)
Dworcowa 8
Dworcowa, róg Warmińskiego (Rose, 1905)
Dworcowa 45 (Lindenburger, 1906)
Dworcowa 47 (Lindenburger, 1906)
Dworcowa 88
Dworcowa 73 (Müller, 1912)
Dworcowa 50 (1895)
Dworcowa 39 róg Marcinkowskiego (Święcicki, 1890)
Dworcowa 98
Dworcowa 79 (1870, hotel)
Dworcowa 100 (1869, dawny hotel)
Maszkaron
Secesyjny fryz na kamienicy nr 45
Fryz na kamienicy nr 47
Wieża w kamienicy nr 77
Sielanka
Willa al. Ossolińskich 7 (Jankowski, 1927-1929)
Willa al. Ossolińskich 25 (Jankowski 1927-1929)
Budynki Instytutów Rolniczych (Delius, 1903-1908)
Skwer na Sielance
Dom ul. Kopernika 5-7 (Kern 1914, Polakiewicz 1935)
Willa Wyspiańskiego 6 (Kern 1914)
Willa Wyspiańskiego 8 (Patzwald 1914-1917)

Śródmieście – centralna dzielnica staromiejska Bydgoszczy, której osią jest ulica Gdańska.

W opracowaniach miejskich[2] definiuje się ponadto tzw. strefę śródmiejską, która obejmuje obszar o powierzchni 542 ha, ograniczony ulicami:

  • Artyleryjską i Kamienną od północy,
  • tzw. Zboczem Bydgoskim (krawędzią pradoliny) od południa,
  • Ogińskiego i Sułkowskiego od wschodu,
  • Zygmunta Augusta, Czarna Droga, Kruszwicką od zachodu.

Jest to historycznie ukształtowana centralna część miasta, o zwartej zabudowie i znaczącym udziale budynków wartościowych historycznie. Stanowi obszar koncentracji funkcji usługowych i administracyjnych o znaczeniu ogólnomiejskim i regionalnym. Śródmieście Bydgoszczy stanowi w większości pomnik zabudowy z II połowy XIX i początku XX wieku.

W strefie śródmiejskiej wyróżniają się dwa obszary:

  • Stare Miasto lokacyjne rozlokowane wzdłuż Brdy. Posiada ono średniowieczne rozplanowanie i rozlokowane jest malowniczo nad Brdą, wobec czego wiele zabytkowych i nowoczesnych budynków odbija swoje wizerunki w wodzie. Mimo że zostało ono w znacznym stopniu przebudowane w XIX i na pocz. XX w., kryje w sobie również relikty średniowiecznej przeszłości miasta.
  • Nowe Miasto, które jest zwykle nazywane Śródmieściem. Praktycznie wszystkie budynki na tym obszarze wzniesiono w ciągu 50 lat (1865-1915). Są one odbiciem ówczesnego stylu, nawiązującego do klasycyzmu i modernizmu – najczęściej eklektyczne i neobarokowe. Niektóre uliczki natomiast zabudowano kamienicami w stylu secesyjnym. Od tego wziął swą nazwę cały ten obszar, zwany powszechnie „secesją bydgoską”.

Osiami bydgoskiego Śródmieścia są arterie miejskie: Gdańska, Dworcowa, Aleje Mickiewicza i inne. Zachodnie, peryferyjne rubieże Śródmieścia wkraczają natomiast na obszary położone nad Kanałem Bydgoskim (dzielnica Wilczak oraz Okole – w latach 1912-1972 tzw. Wyspa Kanałowa).

W Śródmieściu wyróżnia się przede wszystkim ul. Gdańska, która jest najbardziej reprezentacyjna. Pierzeje tej ulicy stanowi zróżnicowana stylistycznie i gabarytowo zabudowa. Znajdują się tam zarówno parterowe budynki frontowe, jak i kamienice czynszowe (ok. 100), wolno stojące wille oraz kamienice wielkomiejskie, okraszone licznymi maszkaronami. Gdańska jest w większości eklektyczna, natomiast uliczki do niej prostopadłe często bywają w tonacji secesyjnej (ul. Cieszkowskiego, Słowackiego i inne).

Zachodnia część Śródmieścia – tzw. dzielnica kolejowa – jest zwarta, z małym udziałem zieleni. Jej lokalnym centrum jest Plac Piastowski z neobarokowym kościołem. Natomiast część wschodnią wzniesiono uwzględniając nowe trendy w architekturze końca XIX w. – koncepcję miast-ogrodów Ebenezera Howarda (1850-1928). We wdrażaniu na ziemiach polskich tej nowej koncepcji Bydgoszcz była pionierem razem z Poznaniem. Wschodnie kwartały Śródmieścia zaprojektował według tej koncepcji urbanista Hermann Joseph Stubben (1845-1936) – autor planów zabudowy największych ówczesnych metropolii europejskich. Dzisiaj wschodnie Śródmieście jest miejscem lokalizacji wielu placówek kulturalnych i oświatowych oraz największej miejskiej świątyni w formie panteonu rzymskiego (Bazyliki). Nazywane jest często „dzielnicą muzyczną” lub „dzielnicą willową”.

Należy również podkreślić dużą rolę zieleni we wschodniej części Śródmieścia, jak również w rejonie Starego Miasta, gdzie komponuje się z rzeką Brdą. Rozwój parków, skwerów, alei i bulwarów, umiejętnie wkomponowanych w zabudowę spowodował, że w I połowie XX wieku Bydgoszcz uznawano za jedno z najbardziej zielonych miast w Polsce[a]. Wiąże się z tym wykorzystanie walorów naturalnych – nie tylko rzeki, ale również wzgórz. Np od południa Śródmieście ograniczone jest wysokim zboczem pradoliny Brdy-Wisły, wzdłuż którego poprowadzono Aleję Górską, umożliwiając obserwację miasta z góry.

Oprócz Śródmieścia na terenie Bydgoszczy znajduje się oddzielna enklawa zabudowy staromiejskiej, którą jest Fordon – byłe miasteczko nad Wisłą, od 1973 w granicach Bydgoszczy[b].

Historia[edytuj]

Miasto lokacyjne[edytuj]

 Osobny artykuł: Stare Miasto w Bydgoszczy.

Pierwszym etapem rozwoju starej Bydgoszczy było miasto lokacyjne Kazmierza Wielkiego, wytyczone w 1346. Obejmowało ono ok. 300 działek budowlanych i ze wszystkich stron było otoczone ciekami wodnymi (rzeką Brdą oraz fosami). Od strony południowej miasto było otoczone ceglanym murem obronnym z 3 bramami i 4 basztami. W okresie staropolskim wykształciły się ponadto cztery przedmieścia: kujawskie, poznańskie, gdańskie oraz Okole.

Nowe kierunki urbanizacji w I połowie XIX wieku[edytuj]

Nowy okres rozwoju Śródmieścia przypada na XIX wiek, w którym Bydgoszcz zanotowała najwyższy rozwój w swojej historii. W latach 30. XIX wieku urbanizacja wkroczyła na dwa przeciwstawne obszary. Na południu wytyczono w 1838 Nowy Rynek, gdzie usytuowano sąd i więzienie, a w 1848 zbudowano (czasową) siedzibę dla Dyrekcji Kolei Wschodniej. Na północy natomiast powstał 1834-1836 gmach regencji co zapoczątkowało rozwój tej części miasta zakończony jego przekształceniem w końcu XIX w. na nowe miejskie centrum administracyjno-oświatowe.

Nowe perspektywy dla zabudowy rozległych obszarów dzisiejszego Śródmieścia przyniosło usytuowanie na Bocianowie w 1851 r. dworca kolejowego. Wobec tego ekspansja miasta w okresie industrializacji wkroczyła na tereny na północ od dawnego miasta lokacyjnego[3].

Ukształtowanie osi Śródmieścia oraz rozwój dzielnicy „kolejowej”[edytuj]

Na części nowo włączonego w granice administracyjne miasta terenu (łączącego dworzec z przedmieściem gdańskim) w 1853 rozplanowano według projektu mierniczego rejencyjnego Friedricha W. Sturmhoefela dwie nowe dzielnice mieszkaniowe, nazwane na cześć ówczesnego króla pruskiego Fryderyka Wilhelma (IV i jego małżonki):

  • Friedrich Wilhelm Stadt – bezpośrednio w pobliżu dworca,
  • Elisabeth Stadt – sięgająca zaplecza ul. Gdańskiej.

Plany urbanistyczne opierały się na klasycznej (jeszcze z czasów rzymskich) koncepcji prostopadłej siatki ulic z równomiernym podziałem parceli. Dwie dzielnice miały wspólny plac targowy (Elisabethmarkt, Plac Piastowski) oraz plac sakralny (dawny cmentarz, Plac Zbawiciela, w 1861 przeznaczony pod zabudowę sakralną). Ok. 1870 obszar podzielono na parcele, a zabudowa trwała od 1870 do 1900 (szczególne nasilenie w latach 90. XIX w.). Na początku XX w. była ona tylko fragmentarycznie uzupełniana i wymieniana. Ostatecznie zdominowała ten teren wielorodzinna kamienica czynszowa, głównie eklektyczna; neorenesansowa, neomanierystyczna czy neobarokowa.

Osiami kompozycyjnymi nowych dzielnic zostały dzisiejsze ulice Warszawska i Śniadeckich, z których ostatnią doprowadzono aż do ul. Gdańskiej. Pierwszym kościołem w Śródmieściu (1865) był niewielki, neogotycki zbór irwingianów przy dzisiejszej ul. Śniadeckich 36 (ob. kościół polskokatolicki pw. Zmartwychwstania Pańskiego). Później zbudowano kościoły na Placu Zbawiciela (1897) i Elżbietańskim (piastowskim, 1913) oraz zbór baptystów (1883) ul. Pomorska 41, ob. kościół ewangelicko-metodystyczny) zamykający perspektywę ul. Cieszkowskiego.

W zachodnim Śródmieściu mieszkali zwłaszcza pracownicy kolejowi, drobni urzędnicy, nauczyciele oraz robotnicy warsztatów kolejowych. Przy ul. Dworcowej 82 powstała szkoła elementarna dla mieszkańców tych dwu dzielnic.

Na obszarze dzielnicy „kolejowej” generalnie brak luksusowych kamienic, choć można tu również znaleźć dzieła wybitnych bydgoskich i berlińskich architektów (np. Święcickiego, Weidnera). Najbardziej okazałym budynkiem jest gmach byłej Królewskiej Dyrekcji Kolei Wschodniej (1886-1888).

Grodztwo – nowe miejskie centrum administracyjne i oświatowe[edytuj]

Budowa gmachu rejencji zapoczątkowała przekształcenie się dawnego folwarku Grodztwo (obszar między ul. Gdańską, 3 Maja, Brdą i Krasińskiego) w dzielnicę administracyjną, w której budowano nowe budynki municypalne, oświatowe i kulturalne.

W 1840 wzdłuż dawnego traktu do Fordonu wytyczono ul. Jagiellońską, w 1870-1872 przez pierwszy most żelazny na Brdzie ul. Bernardyńską połączono ze Zbożowym Rynkiem.

Na obszarze Grodztwa powstały kolejno:

Rozwój zabudowy mieszkaniowej na przedmieściach przemysłowych[edytuj]

Industrializacja Bydgoszczy w II poł. XIX w. spowodowała rozwój zabudowy mieszkaniowej na ówczesnych przedmieściach miasta. Rozwój dotyczył w szczególności osiedli: Wilczaka i Okola, które otrzymały połączenie z dworcem kolejowym przez ceglany most nad Brdą już w 1851.

Gminy te w XIX wieku zamieszkiwała głównie ludność polska. Zachowały się relikty XIX-wiecznej zabudowy: kamienice czynszowe oraz (na Okolu) gmachy oświaty i świątynie. Reprezentacyjność zabudowy mieszkaniowej na tym terenie ustępuje np. terenom Śródmieścia „właściwego”, Gdańskiej, czy Dworcowej, ale posiada podobny styl kamienic czynszowych. Są na tym terenie zakątki, gdzie „czas się zatrzymał”, tzn. bez przeprowadzonych w czasach późniejszych ingerencji w zabudowę, nawierzchnię ulic itd.

Drugim obszarem przemysłowym był teren starej gazowni, gdzie zlokalizowano również rzeźnię miejską, bocznice kolejowe i targowisko.

Zabudowa rozwijała się również na Szwederowie, które zachowywało polski charakter narodowościowy.

Natomiast przedmieściem urzędniczym stały się Bielawy, gdzie w latach 1903-1906 zbudowano regularne osiedle 65 willi z ogrodami, z własną elektrownią i wieżą ciśnień (dzisiaj osiedle 6 krzyżujących się ulic między ul. Chodkiewicza, a Powstańców Wlkp).

Rozwój dzielnicy koszarowej[edytuj]

Pierwsze koszary w Bydgoszczy powstały w końcu XVIII wieku w miejscu obecnej Poczty Głównej. Jednak dopiero po wojnie Prus z Francją w 1870 i uzyskaniu reparacji wojennych, na dobre rozpoczęła się budowa koszar w mieście. Zabudowa tego typu zajęła przede wszystkim obszary w północnej części Śródmieścia.

W II połowie XIX w. powstały następujące rejony zabudowy koszarowej:

  • kompleks na terenie przylegającym do dworca kolejowego (między ulicami: Sobieskiego, Warszawską, Zygmunta Augusta i Sowińskiego). W 1854 r. wytyczono wojskowy plac ćwiczeń na zachód od ul. Gdańskiej. Następnie po 1870 powstały kompleksy zabudowy przy ul. Warszawskiej 10, Mazowieckiej 28 i Hetmańskiej 33 (ob. gmach Wydziału Zootechnicznego UT-P).
  • Londynek” (na zakończeniu ul. Pomorskiej). Kompleks charakterystycznych budynków murowanych, a następnie w konstrukcji szkieletowej wzniesionych w latach 1873-1878.
  • koszary na północnych krańcach Śródmieścia. Powstały w latach 1876-1878, rozbudowane w 1885, zajmowane przez pułki artylerii. Następnie, w latach 1912-1914 wzniesiono koszary przy ul. Powstańców Warszawy, na terenie ok. 5,5 ha.

Zespół zabudowy wojskowej uzupełniały m.in. budynki kasyn oficerskich, komendy okręgu oraz położony po wschodniej stronie ul. Gdańskiej, wybudowany w latach 1913-1914 według projektu architektów berlińskich A. Hartmanna i R. Schlenziga gmach Szkoły Wojennej (ob. Inspektorat Wsparcia Sił Zbrojnych). Specjalnie pod jej budowę włączono w 1913 w granice administracyjne miasta obszar o powierzchni około 4,5 ha.[potrzebny przypis]

Drugim obszarem koszarowym były południowo-zachodnie obrzeża miasta (obecnie osiedle Błonie zajmujące dawny plac ćwiczeń). W latach 1883-1884 wzniesiono na tym obszarze koszary dla stacjonującego w mieście od 1888 pułku grenadierów konnych.

Urbanizacja terenów wschodniego Śródmieścia w duchu miasta-ogrodu[edytuj]

W końcu XIX wieku, gdy modernizacji ulegała większa część Bydgoszczy, tworzący tu architekci i radcy miejscy postanowili nowe obszary przeznaczone pod budownictwo mieszkaniowe zurbanizować według nowoczesnych trendów, stosowanych wówczas w Niemczech, Francji i Anglii. Pod zabudowę wybrano wschodni rejon miasta, gdyż tereny na zachód od dworca kolejowego (przedmieścia Okole, Wilczak) użytkowały zakłady przemysłowe.

W ten sposób rejon znajdujący się po wschodniej stronie ul. Gdańskiej i ograniczony obecnymi ulicami: Krasińskiego, Chodkiewicza i al. Ossolińskich (Hempelscher Felde) zyskał najlepszy w Bydgoszczy projekt urbanistyczny, nawiązujący do koncepcji miasta-ogrodu. Pierwsze plany zagospodarowania pojawiły się w 1896, kolejne w 1903.

Ruch budowlany skupiał się tutaj przede wszystkim w latach 1900-1914. Powstały generalnie w stylu tzw. berlińskiej secesji i modernizmu zwarte ciągi zabudowy czynszowej uzupełnione willami mieszkalnymi oraz gmachami dla oświaty i administracji.

W 1903 wyznaczono Plac Weyssenhoffa i wybiegające zeń promieniście ulice: Powstańców Wielkopolskich, al. Mickiewicza i al. Ossolińskich. Zostały one zaplanowane jako szerokie, dwupasmowe arterie z pasami zieleni pośrodku, obsadzone szpalerami drzew. Na zamknięciu osi kompozycyjnej Al. Mickiewicza zaplanowano kompleks budynków pierwszej wyższej uczelni w Bydgoszczy – Kaiser Wilhelm Institut für Landwirtschaft (1906).

W pierzei północnej al. Mickiewicza wzniesiono w latach 1903-1908 szereg wielkomiejskich kamienic czynszowych. Pośrodku nowej dzielnicy, wzdłuż Al. Mickiewicza założono Park Bismarcka (ob. park J. Kochanowskiego). Po zachodniej stronie parku usytuowano gmach miejskiego starostwa powiatowego (1904-06), zaś po wschodniej budynki oświatowe:

W latach 40. i 50. XX w. na tym obszarze zbudowano dwa obiekty kulturalne: Teatr Miejski (1949) i Filharmonię (1958), zlokalizowano Zespół Szkół Muzycznych oraz szkoły średnie. W parkowym i willowym otoczeniu powstała w ten sposób bydgoska dzielnica muzyczna, gdzie skoncentrowane zostały obiekty kulturalne, a także słyszalna jest na co dzień muzyka z okien szkół i uczelni muzycznych.

Następnym osiedlem, którego plan opracował Hermann Stubben (1912) była Sielanka (obszar między obecnymi ulicami Markwarta, Ogińskiego, Staszica, Paderewskiego i Al. Mickiewicza). Plan przewidywał powstanie willowej dzielnicy typu „miasto-ogród” ze zbliżonym do prostokąta placem pośrodku w formie angielskiego skweru. Jednak zabudowa tej dzielnicy powstawała dopiero w latach 20. i 30. XX wieku. Przed I wojną światową zbudowano jedynie 5 z planowanych 50 budynków. Obok Sielanki powstała Bazylika pw. św. Wincentego a'Paulo, która stanowi dominantę tej dzielnicy.

W 1915 Hermann Stubben zaprojektował w Bydgoszczy koncepcję urbanistyczną dla nowej dzielnicy Schröttersdorf (pol. Szretery, po 1920 Skrzetusko) oraz rozbudowę istniejącego od 1903 małego osiedla urzędniczego na Bielawach. Została ona tylko w części zrealizowana. Była to kolejna dzielnica-ogród. Zrealizowanym fragmentem tej koncepcji jest willowa zabudowa wzdłuż obecnych ulic Chopina i Wyczółkowskiego, zapoczątkowana w okresie międzywojennym, a także budynek gimnazjum dla mniejszości niemieckiej - obecnie Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego i szkoła podstawowa (ul. Poniatowskiego) w sąsiadujących Bielawach. W źródłach podane jest iż ogród botaniczny, bazylika, szpital miejski (ul. Jurasza) i stadion „Polonii” również zostały wybudowane na osiedlu Bielawy, jednak z map ewidentnie wynika, że poza Ogrodem Botanicznym (ze względu na sprzeczne informacje w źródłach można je zaliczyć do Bielaw lub Śródmieścia) były to miejsca należące do dzielnicy Szreterów. Dzielnica Szretery (Schottersdorf) położona między ulicami: Ogińskiego, Powstańców Wlkp, Gajową i rzeką Brdą graniczyła od północy z Bielawami (Bleischfelde). Rozdzielała je ulica Powstańców Wlkp.

Przekształcenie zabudowy z poł. XIX w. w duchu wielkomiejskim[edytuj]

W latach 1895-1914 nastąpiła znaczna intensyfikacja i wymiana zabudowy w Śródmieściu, które nabierało wyglądu wielkomiejskiego.

Proces ten przebiegał zwłaszcza wzdłuż ul. Gdańskiej, która stała się w tym czasie główną, reprezentacyjną ulicą miasta, spajającą zarazem dawne tereny mieszkaniowe z nowymi. Powstały przy niej zarówno wielkomiejskie kamienice czynszowe, jak i wille bydgoskich urzędników i przemysłowców, głównie eklektyczne i historyczne, a na początku wieku XX także w stylu berlińskiej secesji lub modernizmu.

Projektowane one były z reguły przez miejscowych architektów: (Carla Meyera, Józefa Święcickiego, Karla Bergnera, Paula Böhma, Ericha Lindenburgera, Rudolfa Kerna, Victora Petrikowskiego, niekiedy jednak i berlińskich: Fritza Weidnera (od 1895 mieszkającego w Bydgoszczy), Ernesta Petersa, Heinricha Seelinga i innych.

Wzdłuż reprezentacyjnych ulic wymieniano starą zabudowę z połowy XIX wieku na wysoką wielkomiejską. W ten sposób powstało szereg kamienic nie tylko przy Gdańskiej, ale również przy Focha, Mostowej i w starszej dzielnicy kolejowej. Kamienice trzy- lub czteropiętrowe o bogato zdobionych fasadach zaczęły się pojawiać od ok. 1875, a od 1890 stały się najczęściej spotykanym rodzajem budownictwa miejskiego.

W tym czasie powstawały nowe świątynie, pomniki, rzeźby, fontanny, szpitale, przytułki i szereg szkół ludowych (14), specjalnych, średnich i wyższych (Instytut Rolniczy i Szkoła Rzemiosł i Przemysłu Artystycznego), domy towarowe, kina i szereg innych obiektów.

Przebudowano dawne miasto lokacyjne, okolice zamku oraz południową i południowo-zachodnią część miasta.

Wzdłuż skarpy pradoliny bydgoskiej powstały parki „górskie” wraz z aleją z której można było podziwiać miasto z góry (tzw. planty okrężne uzupełniające planty nad Kanałem Bydgoskim i Brdą). W parki te wkomponowano:

Śródmieście Bydgoszczy ukształtowane u progu odzyskania niepodległości[edytuj]

Na początku XX wieku nowe centrum Bydgoszczy z reprezentacyjnymi budynkami publicznymi, chętnie porównywano z Berlinem, z uwagi na charakter zabudowy, którą tworzyło zresztą wielu berlińskich architektów lub miejscowych kształconych na berlińskich uczelniach.

Spora cześć mieszkańców mogła korzystać z najnowszych technicznych udogodnień, takich jak: bieżąca woda, kanalizacja, energia elektryczna, telefon, tramwaj. Do ich dyspozycji były municypalne placówki oświatowe, mające siedziby w specjalnie na te potrzeby zaprojektowanych nowoczesnych budynkach, miejskie szpitale, miejski teatr i małe teatry prywatne, a także kina.

Kamienice i wille przy ulicach Gdańskiej, Dworcowej czy Cieszkowskiego należały przede wszystkim do bogatych kupców lub przedsiębiorców. Podobnie kształtowały się stosunki własnościowe w dzielnicach powstałych na początku XX w. na obszarze wschodniego Śródmieścia, gdzie podobnie jak na osiedlu willowym na Bielawach i Sielance mieszkało wielu urzędników państwowych.

Śródmieście kolejowe (na zachód od ul. Gdańskiej) zamieszkiwane były przede wszystkim przez robotników i drobnych urzędników narodowości niemieckiej. Drobniejsi kupcy i rzemieślnicy tej narodowości, Polacy oraz Żydzi byli natomiast mieszkańcami Starego Miasta.

Robotnicy polskiego pochodzenia zamieszkiwali głównie ówczesne przedmieścia Szwederowo, Okole i Wilczak oraz tereny znajdujące się na granicy tych przedmieść i miasta.

Schemat historyczny bydgoskiego Śródmieścia[4]    * 1 – Miasto lokacyjne wraz z wyspami: młyńską i dawną zamkową    * 2 – Przedmieście Poznańskie i Chwytowo    * 3 – Przedmieście Gdańskie oraz tereny  wzdłuż ulic Gdańskiej, Pomorskiej i Dworcowej zabudowywane w I poł. XIX w. * 4 – Przedmieście Kujawskie, Babia Wieś i Żupy    * 5 – Grodztwo – nowe centrum administracyjno-oświatowe Bydgoszczy powstałe w latach 1850-1900    * 6 – Friedrich Wilhelm Stadt – rozplanowana w 1853 r. dzielnica „kolejowa”, zabudowa zrealizowana w latach 1870-1900    * 7 – Elizabeth Stadt – rozplanowana w 1853 r. dzielnica przeznaczona głównie dla pracowników kolejowych, zabudowa zrealizowana w latach 1870-1900    * 8 – Hempelscher Felde – dzielnica miasto-ogród, rozplanowana w 1896 i 1903 r., która uzyskała najlepszy w Bydgoszczy projekt urbanistyczny    * 9 – Sielanka - dzielnica miasto-ogród zaprojektowana przez niemieckiego urbanistę Hermanna Stübbena w 1910 r. Realizacja trwała do 1939 r.   * 10 – dzielnica komunalnej zabudowy przemysłowej, gdzie na przełomie XIX/XX w. powstała m.in. gazownia, rzeźnia miejska, znajdował się tam również największy w mieście cmentarz ewangelicki (założony w 1778 r.), obecnie Park Ludowy im. Wincentego Witosa     * 11 – dzielnica koszarowa i zabudowy mieszkaniowej powstała po 1870 r.    * 12 – Okole - dzielnica mieszkaniowo-przemysłowa na Wyspie Kanałowej (niem. Canalwerder, włączona do miasta w 1920 r.)      * 13 – Wilczak - dzielnica mieszkaniowo-przemysłowa wzdłuż ul. Nakielskiej i Kanału Bydgoskiego (włączona do miasta w 1920 r.)   * 14 – osiedle urzędników Bielawy powstałe w latach 1903-1906 według koncepcji miasta-ogrodu    * 15 – planowana nowa dzielnica miasto-ogród Szretery według projektu Josepha Stübbena (1914), zrealizowana według zmodyfikowanych polskich planów urbanistycznych, lecz z nawiązaniem do rozwiązań Stübbena     * 16 – tereny przeznaczone m.in. na koszary i szkołę wojskową, włączone do miasta na pocz. XX wieku    * 17 – przedmieście Szwederowo, włączone do miasta w 1920 r.
Schemat historyczny bydgoskiego Śródmieścia[4]
  • 1 – Miasto lokacyjne wraz z wyspami: młyńską i dawną zamkową
  • 2 – Przedmieście Poznańskie i Chwytowo
  • 3 – Przedmieście Gdańskie oraz tereny wzdłuż ulic Gdańskiej, Pomorskiej i Dworcowej zabudowywane w I poł. XIX w.
  • 4 – Przedmieście Kujawskie, Babia Wieś i Żupy
  • 5 – Grodztwo – nowe centrum administracyjno-oświatowe Bydgoszczy powstałe w latach 1850-1900
  • 6 – Friedrich Wilhelm Stadt – rozplanowana w 1853 r. dzielnica „kolejowa”, zabudowa zrealizowana w latach 1870-1900
  • 7 – Elizabeth Stadt – rozplanowana w 1853 r. dzielnica przeznaczona głównie dla pracowników kolejowych, zabudowa zrealizowana w latach 1870-1900
  • 8 – Hempelscher Felde – dzielnica miasto-ogród, rozplanowana w 1896 i 1903 r., która uzyskała najlepszy w Bydgoszczy projekt urbanistyczny
  • 9 – Sielanka - dzielnica miasto-ogród zaprojektowana przez niemieckiego urbanistę Hermanna Stübbena w 1910 r. Realizacja trwała do 1939 r.
  • 10 – dzielnica komunalnej zabudowy przemysłowej, gdzie na przełomie XIX/XX w. powstała m.in. gazownia, rzeźnia miejska, znajdował się tam również największy w mieście cmentarz ewangelicki (założony w 1778 r.), obecnie Park Ludowy im. Wincentego Witosa
  • 11 – dzielnica koszarowa i zabudowy mieszkaniowej powstała po 1870 r.
  • 12 – Okole - dzielnica mieszkaniowo-przemysłowa na Wyspie Kanałowej (niem. Canalwerder, włączona do miasta w 1920 r.)
  • 13 – Wilczak - dzielnica mieszkaniowo-przemysłowa wzdłuż ul. Nakielskiej i Kanału Bydgoskiego (włączona do miasta w 1920 r.)
  • 14 – osiedle urzędników Bielawy powstałe w latach 1903-1906 według koncepcji miasta-ogrodu
  • 15 – planowana nowa dzielnica miasto-ogród Szretery według projektu Josepha Stübbena (1914), zrealizowana według zmodyfikowanych polskich planów urbanistycznych, lecz z nawiązaniem do rozwiązań Stübbena
  • 16 – tereny przeznaczone m.in. na koszary i szkołę wojskową, włączone do miasta na pocz. XX wieku
  • 17 – przedmieście Szwederowo, włączone do miasta w 1920 r.

Zabytki[edytuj]

Zobacz też: Stare Miasto w Bydgoszczy

W Śródmieściu Bydgoszczy jest wiele zabytków, których nie sposób wszystkich opisać. W poniższym opisie ograniczono się do tzw. Śródmiescia „właściwego”, a więc generalnie z wyłączeniem najstarszej części – miasta lokacyjnego i jego otoczenia.

Zabudowa stylowa „belle epoque”[edytuj]

Architektura bydgoskiego Śródmieścia jest częścią europejskich zjawisk artystycznych[5]. Można w nim znaleźć przykłady budynków wzniesionych w różnych stylach architektonicznych obecnych w Niemczech II połowy XIX i początku XX w. Należy podkreślić przy tym, że Bydgoszcz w czasach zaboru pruskiego była pod bardzo dużym wpływem Berlina. Stąd czerpano wzorce, korzystano z usług berlińskich architektów, a część osiadłych w Bydgoszczy budowniczych kształciła się w stołecznych uczelniach.

Jako przykład stylowej (głównie eklektycznej) zabudowy można w Śródmieściu wskazać szereg pierzei ulic: Gdańskiej, Cieszkowskiego, Mickiewicza, Paderewskiego, Zamoyskiego, Dworcowej, Słowackiego, Śniadeckich, św. Trójcy, Królowej Jadwigi i innych. Na szczególną uwagę zasługuje ul. Gdańska, a także ul. Cieszkowskiego, która jest wizytówką bydgoskich architektów z pocz. XX w.

Styl neoklasyczny (1830-1875)[edytuj]

Oparta była na wzorach greckiego antyku. W Bydgoszczy budowle w tym stylu wznoszono od 1850 do ok. 1880. Później formy klasycyzujące łączono z elementami renesansowymi. Wybrane przykłady zabudowy:

  • kamienica ul. Focha 6, wzniesiona w 2. ćw. XIX w.
  • kamienica ul. Gdańska 7 wzniesiona w latach 60. XIX w

Neorenesans (1875-1890)[edytuj]

Kamienica ul. Focha 24
Kamienica Wełniany Rynek 7

W Bydgoszczy w tym stylu wznoszono kamienice czynszowe, wśród których wyróżniają się projekty G. Weihe, A. Berndta, A. Rose i H. Brennecke oraz wczesne prace Józefa Święcickiego wykonane razem z Antonem Hoffmannem.

Wybrane przykłady zabudowy:

  • kamienice ul. Śniadeckich 39 i 41, wzniesione w latach 1877-1878
  • kamienica Stary Rynek 12 róg Batorego, przebudowana w latach 1876-1877, projekt G. Weihe
  • kamienica ul. Dworcowa 61, wzniesiona w 1876, projekt G. Weihe,
  • kamienice ul. Kwiatowa 7, wzniesiona w latach 1895-1896
  • kamienica ul. Sienkiewicza 23, wzniesiona w 1883, projekt H. Brennecke
  • kamienica ul. Focha 14, wzniesiona w 1885, projekt A. Berndt
  • kamienica ul. Focha 24, wzniesiona w1876, projekt C. Stamphel (przykład renesansu francuskiego)

Wybrane przykłady zabudowy w stylu renesansu północnoeuropejskiego – Alt-Deutschesstil:

  • kamienica ul. Długa 12, przebudowana w 1879, projekt C. Stampehl
  • kamienica ul. Długa 24, przebudowana w 1885, projekt C. Stampehl
  • kamienica Wełniany Rynek 7, wzniesiona w 1889, projekt J. Święcicki
  • kamienica ul. Dworcowa 50, wzniesiona około 1895

Neogotyk (od 1850 r.)[edytuj]

Willa Heinricha Dietza ul. Gdańska 48

Uznawany był za styl narodowy w państwach niemieckich od końca XVIII w. Neogotyk występował głównie w architekturze sakralnej i oficjalnej, co znalazło odzwierciedlenie w zabudowie Śródmieścia. W Bydgoszczy w nurcie tym wznoszono głównie świątynie ewangelickie i budynki użyteczności publicznej jak na przykład szkoły, szpitale czy poczta. W kamienicach czynszowych występują jedynie motywy neogotyckie łączone z innymi.

Wybrane przykłady zabudowy kamienic ze stylizowanymi formami gotyckimi:

Neobarok (1890-1900 r.)[edytuj]

W Bydgoszczy budowle w tym stylu wznoszono w ostatnim dziesięcioleciu XIX w. Za bydgoskiego mistrza neobaroku uznaje się miejscowego architekta Józefa Święcickiego.

Wybrane przykłady zabudowy. projekty J. Święcickiego:

projekty innych architektów:

Galeria kamienic neobarokowych

Historyzm malowniczy (1895-1905 r.)[edytuj]

Pierzeja ul. Cieszkowskiego
Kamienica Ernsta Bartscha ul. Gdańska 79

Styl ten czerpał jeszcze motywy z budowli historycznych, ale w kompozycji fasad widoczna jest asymetria, wielość i niepowtarzalność form przestrzennych. w Bydgoszczy budowle w tym stylu wznoszono na przełomie XIX i XX w., głównie według projektów Fritza Weidnera i Paula Böhma.

Wybrane przykłady kamienic w Bydgoszczy. projekty Fritza Weidnera:

  • kamienice ul. Gdańska 28, 79 i 91, wzniesione w latach 1897-1898
  • kamienica ul. Cieszkowskiego 22, wzniesiona w 1898
  • kamienica ul. Gdańska 79, wzniesiona w 1898

projekty Paula Böhma:

  • kamienice ul. Królowej Jadwigi 2 i 4, wzniesione w latach 1900-1901
  • kamienica ul. Cieszkowskiego 3, wzniesiona w latach 1899-1901
  • kamienica pl. Weyssenhoffa 5, wzniesiona w latach 1908-1909

projekty Józefa Święcickiego:

  • kamienice ul. Cieszkowskiego 4 i 8, wzniesione w 1900
  • kamienica ul. Jagiellońska 69

Kamienice wzbogacone dekoracją secesyjną:

  • kamienica ul. Libelta 10, wzniesiona w latach 1901-1902
  • kamienice ul. Cieszkowskiego 13-15, wzniesione w latach 1902-1903, projekt F. Weidner
  • kamienice ul. Cieszkowskiego 10 i 12, wzniesione w latach 1902-1903, projekt R. Kern

Galeria kamienic historyzujących

Secesja (1900-1910 r.)[edytuj]

Kamienica ul. Mickiewicza 6
Kamienica Roberta Grundmanna ul. Słowackiego 1

Był to pierwszy styl, który z założenia miał zrywać z historyzmem. Kompozycja fasad stała się asymetryczna, otwarta, podkreślano kierunki pionowe i płaszczyzny. Elementom architektonicznym nadano faliste linie oraz wprowadzono nowe motywy dekoracyjne. W Bydgoszczy wyróżniają się projekty Rudolfa Kerna, Ericha Lindenburgera i Fritza Weidnera.

Wybrane przykłady zabudowy w Bydgoszczy: projekty R. Kerna

  • kamienice ul. Mickiewicza 1, 5, 7 i 9, wzniesione w latach 1903-1907
  • kamienica ul. Słowackiego 1, wzniesiona w 1905
  • kamienica ul. Gdańska 24, wzniesiona w latach 1906-1907

projekty E. Lindenburgera

  • kamienica ul. Mickiewicza 3, wzniesiona w latach 1905-1907
  • kamienica pl. Weyssenhoffa 3, wzniesiona w latach 1905-1907

projekty F. Weidnera

  • kamienica ul. Śniadeckich 29, wzniesiona w 1902
  • kamienica ul. Gdańska 42 róg Śniadeckich, wzniesiona w 1905

Galeria kamienic secesyjnych

Styl Landhaus (1906-1914 r.)[edytuj]

Kamienica Fritza Weidnera ul. Gdańska 34
Kamienica ul. 20 Stycznia 1920 r. 19

Opierał się na idei angielskiego domu wiejskiego przeniesionej na grunt niemiecki. W Bydgoszczy pierwsza kamienica w tym stylu powstała w 1906, zaprojektowana przez Fritza Weidnera.

Wybrane przykłady zabudowy:

Klasycyzujący barok (1905-1914 r.)[edytuj]

Kamienica ul. Dworcowa 73

Styl bardzo popularny w Prusach od początku XX w. do II wojny światowej, w Bydgoszczy występował na początku XX w.

Wybrane przykłady zabudowy:

Styl elegancki (od 1900 r.)[edytuj]

Szczyt kamienicy przy ul. 20 Stycznia 1920 r.

Styl, w którym pojawiła się tendencja do uproszczeń i przystosowywania spuścizny historycznej do wymogów współczesności. Wysmakowane detale architektoniczne zdobiły już tylko portale i zwieńczenia budynków.

Wybrane przykłady zabudowy:

  • kamienica ul. 20 Stycznia 1920 r. 24, wzniesiona w 1911, projekt R. Kern
  • kamienica ul. Zamojskiego 11 i 15, wzniesiona w latach 1910-1911, projekt R. Kern
  • kamienica ul. 20 Stycznia 1920 r. 23, wzniesione w latach 1912-1913, projekt G. Baesler
  • kamienica ul. Chodkiewicza 18, wzniesiona w 1911
  • kamienica ul. Świętojańska 2, wzniesiona w latach 1911-1912, projekt P. Sellner
  • kamienica ul. Gdańska 95, wzniesiona w latach 1912-1913, projekt P. Sellner
  • kamienica ul. Zamojskiego 6, wzniesiona około 1910, projekt V. Petrikowski

Wczesny modernizm klasycyzujący (1910-1914 r.)[edytuj]

Kamienica Plac Teatralny 6

Charakteryzował się dążeniem do uproszczenia i zgeometryzowania form elewacji, forma klasyczna rozumiana jako zasady prostoty, logiki i oszczędności środków wyrazu.

Wybrane przykłady zabudowy:

  • kamienica ul. Gdańska 62, wzniesiona w latach 1910-1911, projekt A. Schleusener
  • kamienica pl. Teatralny 6, wzniesiona w 1912, projekt H. Gross
  • kamienica ul. św. Trójcy 30, wzniesiona w latach 1911-1912
  • kamienica ul. Dworcowa 67, wzniesiona w latach 1912-1913, projekt O. Walter
  • kamienica ul. Krasińskiego 2, wzniesiona w 1912, projekt J. Knüpfer

Galeria kamienic modernistycznych

Zabytkowe świątynie[edytuj]

 Osobny artykuł: Obiekty sakralne w Bydgoszczy.
Obiekt Adres Lata budowy Styl arch. Nr rej. zab. Uwagi Zdjęcie
Kościół Klarysek Gdańska 2 1582-1645 gotyk,renesans 60/31 A z 31.03.1931 Pierwotnie kościół konwentualny bydgoskiego klasztoru klarysek (1615-1835). Jego prezbiterium stanowi zaadaptowany kościół św. Ducha, wzniesiony w latach 1582-1602. Po kasacji zakonu przez władze pruskie świątynię wykorzystywano jako magazyn, zakład oczyszczania miasta (1863), remizę straży pożarnej (1875), pogotowie ratunkowe, a w części zachodniej jako wagę miejską. W 1920 r. przeznaczono go z powrotem na cele sakralne, jako filię fary. Od 1951 r. jest kościołem rektorskim, od 1972 r. akademickim, a od 1993 r. zakonnym Kapucynów[6].
Bydgoszcz kosciół Klarysek lato.jpg
Kościół Zmartwychwstania Pańskiego Jana i Jędrzeja Śniadeckich 36 1864 neogotyk Pierwotnie dom modlitwy Zjednoczenia Apostolskiego (irwingianów); od 1946 świątynia parafialna Kościoła Polskokatolickiego pw. Zmartwychwstania Pańskiego.
Bydgoszcz kosciół polskokatolicki.JPG
Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła Pl. Wolności 5 1872-1878 eklektyzm, neogotyk A/62 z 5.10.1971 W latach 1878-1945 zbór ewangelicko-unijny; w 1945 r. przekazany do użytku katolikom; od 1946 r. jest kościołem parafialnym; W ołtarzu głównym znajduje się obraz Niepokalane Poczęcie NMP (1850), autorstwa Maksymiliana Piotrowskiego, pochodzący z dawnego kościoła pojezuickiego.
Bydgoszcz Kościół św Piotra i Pawła.jpg
Kościół Ewangelicko-Metodystyczny Pomorska 41 1883 neogotyk W latach 1883-1945 zbór baptystów; w 1946 r. przekazany do użytku bydgoskiej parafii Ewangelicko-Metodystycznej. W latach 1966-1968 został odnowiony, dzięki pomocy finansowej Światowej Rady Kościołów w Genewie.
Bydgoszcz - Kościół Ewangelicko-Metodystyczny.jpg
Kościół Zbawiciela Pl. Zbawiciela 1896-1897 neogotyk A/897 z 7.11.2005 Zbudowany według projektu arch. Heinricha Seelinga, dla zboru ewangelicko-unijnego w Śródmieściu; w 1945 r. przekazany bydgoskiej parafii ewangelicko-augsburskiej. Przed kościołem znajduje się rzeźba Chrystusa Zbawiciela z około 1820 r. – kopia dzieła Bertela Thorvaldsena z Kopenhagi.
Bydgoszcz Kościół Ewangelicko Augsburski wieża.jpg
Kościół Miłosierdzia Bożego Nakielska 68 1905-1906 neogotyk A-507/1 z 10.06.1998 W latach 1906-1945 świątynia parafialna kościoła ewangelicko-unijnego na bydgoskim osiedlu Wilczak, Miedzyń i Prądy. W 1945 r. przekazana do użytku katolikom; od 1946 r. jest kościołem parafialnym.
Bydgoszcz Kościół Miłosierdzia wieża 1.jpg
Kościół Najświętszego Serca Pana Jezusa Pl. Piastowski 5 1910-1913 neobarok A/86 z 10.12.1971 Świątynia wybudowana na koszt rządu pruskiego dla katolików niemieckich, zamieszkujących Śródmieście Bydgoszczy. Od 1924 r. kościół parafialny dla katolików polskich i niemieckich (nabożeństwa niemieckie zlikwidowano 17 lutego 1924 r.)
Bydgoszcz Kościół NSPJ cały.jpg
Kościół Świętej Trójcy Świętej Trójcy 26 1910-1912 neobarok A/84 z 20.09.1971 Świątynia wybudowana ze składek społeczeństwa Bydgoszczy i okolic (69%) oraz środków kurii archidiecezji gnieźnieńskiej (28%) dla katolików polskich, zamieszkujących Bydgoszcz. Od 1924 r. kościół parafialny.
Kościół Św Trójcy - 2010.jpg
Kościół św. Wojciecha Kanałowa 6 1912-1913 neobarok A/1354 z 26.02.2008 W latach 1913-1945 świątynia parafialna kościoła ewangelicko-unijnego pw. św. Jana Apostoła na bydgoskim osiedlu Okole. W 1945 r. przekazana do użytku katolikom; od 1946 r. jest kościołem parafialnym.
Bydgoszcz Kościół św Wojciecha wieża.jpg
Bazylika św. Wincentego à Paulo Al. Ossolińskich 2 1925-1939 klasycyzm, neobarok A/468/1-2 z 30.05.1996 Świątynia parafialna i zakonna (Zgromadzenie Misji z Krakowa); wotum społeczeństwa bydgoskiego za odzyskanie niepodległości w 1918 r.; zbudowana na wzór rzymskiego Panteonu. Jest największym kościołem bydgoskim, mogącym pomieścić 12 tysięcy osób. W 1997 r. podniesiona do godności Bazyliki Mniejszej przez papieża Jana Pawła II.
Bazylika widok ogólny 1.jpg

Zabytkowe gmachy użyteczności publicznej[edytuj]

Gmach Poczty Głównej (1896)
Byłe gimnazjum królewskie (1885) – ob. I LO
Copernicanum (1906)
Rzeźby atlantów na Hotelu „Pod Orłem” (1896)

Administracyjne[edytuj]

Oświatowe[edytuj]

Kulturalne[edytuj]

Obiekty służby zdrowia i opieki społecznej[edytuj]

  • dawny szpital garnizonowy (ul. Jagiellońska 15) – wzniesiony w latach 1850-1852 (przebudowany po 1945), obecnie budynek administracyjno-oświatowy CM UMK),
  • dawny szpital dziecięcy św. Floriana (ul. św. Floriana 10-12) – wzniesiony w 1886 (ob. Wojewódzki Szpital Obserwacyjno-Zakaźny),
  • dawny dom dla samotnych mężczyzn (ul. Grudziądzka 43) – wzniesiony w 1884 u podnóża Wzgórza Wissmanna jako Bürgerhospital (czyli „szpital mieszczański”, ob. budynek mieszkalny),
  • dawny dom dla samotnych kobiet (ul. Szubińska 1) – wzniesiony w 1884 jako Zakład Ludwiki (Luisenstift, ob. Wojskowa Komenda Uzupełnień),
  • dawny szpital Diakonisek (ul. Seminaryjna 1) – wzniesiony na Wzgórzu Książęcym w latach 1884-1885 z fundacji Louisy Giese-Rafalskiej (jako Diakonissenanstalt, ob. Centrum Pulmonologii),
  • dawny dom starców (ul. Grudziądzka 45) – wzniesiony w latach 1927-1928 (ob Sąd Rejonowy),
  • sierociniec miejski (ul. Traugutta 5) – wzniesiony w l. 1905-1907 z fundacji bydgoskiego radcy budowlanego Heinricha Dietza według projektu Carla Meyera (ob. Bydgoski Zespół Placówek Opiekuńczo-Wychowawczych),
  • budynek dawnego sierocińca (ul. Chodkiewicza 32) – wzniesiony w 1914 r. jako drugi w Bydgoszczy Dom Sierot, w latach 1923-1936 Internat Kresowy, po 1945 w gestii policji.

Domy towarowe[edytuj]

Hotele[edytuj]

Pomniki[edytuj]

  • Pomnik Łuczniczki (przed Teatrem Polskim, w parku im. J. Kochanowskiego) – dwumetrowej wysokości posąg uznawany za symbol Bydgoszczy. Dzieło Berlińskiego rzeźbiarza Ferdynanda Lepcke'go (1910)
  • pomnik „Wędrowca” (przy skrzyżowaniu ul. Gdańskiej, Pomorskiej i Dworcowej)
  • pomnik Mariana Rejewskiego (przy skrzyżowaniu ul. Gdańskiej i Śniadeckich) – ustawiona w 2005 rzeźba pogromcy Enigmy rodem z Bydgoszczy
  • pomnik Andrzeja Szwalbego (przed Filharmonią Pomorską) – ustawiona w 2006 rzeźba wybitnego animatora kulturalnego Bydgoszczy
  • Fontanna Potop – w trakcie odbudowy, po zniszczeniu jej w 1943

Zobacz też[edytuj]

Ulice i place:

Architekci:

Uwagi

  1. Obecnie Bydgoszcz należy do grupy miast o największej liczbie (31) i powierzchni (874 ha, drugie miejsce po Warszawie) parków w Polsce
  2. znajdują się tam m.in. trzy zabytkowe świątynie, pierwotnie różnych wyznań: katolickiego, ewangelickiego, mojżeszowego

Przypisy

  1. według Propozycji Założeń Rozwoju Przestrzennego Śródmieścia Miasta Bydgoszczy, Miejska Pracownia Urbanistyczna w Bydgoszczy, 2004
  2. Propozycje założeń rozwoju przestrzennego Śródmieścia miasta Bydgoszczy. Miejska Pracownia Urbanistyczna. Bydgoszcz, grudzień 2004 r.
  3. Jastrzębska-Puzowska Iwona: Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920
  4. na podstawie Jastrzębska-Puzowska, Iwona: Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920
  5. Bręczewska-Kulesza Daria: Przegląd stylów występujących w bydgoskiej architekturze drugiej połowy XIX i początku XX stulecia
  6. Bartoszyńska-Potemska Albina: Dzieje i architektura kościoła i klasztoru Klarysek w Bydgoszczy. In. Prace komisji sztuki t. I: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria D: 1965

Bibliografia[edytuj]

  • Biskup, Marian (red.): Historia Bydgoszczy, Tom I do roku 1920, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe Warszawa-Poznań 1991
  • Biskup, Marian (red.): Historia Bydgoszczy, Tom II 1920-1939, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 1999
  • Bręczewska-Kulesza, Daria: Przegląd stylów występujących w bydgoskiej architekturze drugiej połowy XIX i początku XX stulecia
  • Bręczewska-Kulesza Daria, Derkowska-Kostkowska Bogna, Wysocka A., [i inni]: Ulica Gdańska. Przewodnik historyczny, Bydgoszcz 2003
  • Derenda, Jerzy: Piękna stara Bydgoszcz, tom I z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach, Praca zbiorowa, Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, Bydgoszcz 2006
  • Derenda, Jerzy: Bydgoszcz w blasku symboli, tom II z serii Bydgoszcz miasto na Kujawach. Towarzystwo Miłośników Miasta Bydgoszczy, Bydgoszcz 2008
  • Jastrzębska-Puzowska, Iwona: Od miasteczka do metropolii. Rozwój architektoniczny i urbanistyczny Bydgoszczy w latach 1850-1920
  • Umiński, Janusz: Bydgoszcz. Przewodnik, Regionalny Oddział PTTK „Szlak Brdy” Bydgoszcz 1996
  • Winter, Piotr: Ulica Augusta Cieszkowskiego w Bydgoszczy. Zespół architektoniczny z przełomu XIX i XX wieku, Bydgoszcz 1996

Linki zewnętrzne[edytuj]