Świątynia grecka
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Athen_Erechtheum_BW_2017-10-09_13-47-38.jpg/200px-Athen_Erechtheum_BW_2017-10-09_13-47-38.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Temple_of_Athena_Nike.jpg/200px-Temple_of_Athena_Nike.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Temple_Of_Olympian_Zeus_-_Olympieion_%28retouched%29.jpg/200px-Temple_Of_Olympian_Zeus_-_Olympieion_%28retouched%29.jpg)
Świątynia grecka – budowla w starożytnej Grecji pełniąca funkcję „domu bóstwa”, mieszcząca posąg będący przedmiotem kultu[1].
Historia
Pierwsze obrzędy religijne ludów greckich odbywały się pod gołym niebem, na symbolicznie wydzielonej przestrzeni nazywanej temenos[2]. Stawiano tam ołtarz, kopiec lub kapliczkę. Przykładem takiego obszaru są Delfy. Najstarszą znaną świątynię grecką odkryto na wyspie Keos[potrzebny przypis]. Pochodzi ona z XVIII–XVII wiek p.n.e. Jednak okres rozwoju budowy świątyń, na podstawie zachowanych obiektów, ich ruin i wykopalisk, datuje się dopiero na czasy od VIII–VII wiek p.n.e.
Forma świątyni wykształciła się ok. 1050 p.n.e. – struktura z drewna z kolumnami otaczającymi centralne pomieszczenie[2]. Konstrukcja ta mogła imitować temenos – z kolumnami symbolizującymi drzewa[2]. Świątynie wznoszono początkowo z drewna i cegieł glinianych – grecki geograf Pauzaniasz w swoim opisie Olimpii wspominał o dębowej kolumnie w świątyni Hery (wczesny VI w. p.n.e.[3])[4]. Później do budowy świątyń używano kamienia – wapienia i marmuru[4].
Świątynie pochodzące z VIII w. p.n.e. mają kształt megaronu. Wzorowane są na ówczesnych domach mieszkalnych, bowiem budowano „dom bóstwa”. Pomieszczenie, w którym stał posąg – cella (naos), przykryte było płaskim dachem. Przed wejściem stały dwie kolumny. Za nimi znajdował się mały taras – pronaos – umieszczony pomiędzy dwiema wysuniętymi ścianami zakończonymi antami (templum in antis). Ten typ świątyni nazywa się distylos in antis. Przykładem takiej świątyni jest dorycka świątynia Temidy w Rammos z około roku 500 p.n.e. Częściej korzystano z takiego rozwiązania przy budowie skarbców świątynnych. Po dodaniu opistodomosu i dwóch kolumn z tyłu takiej świątyni otrzymano typ świątyni zwany amfidistylos in antis.
Dalszy rozwój świątyń to wysunięcie kolumn przed front świątyni, przy jednoczesnym skróceniu ścian bocznych. W ten sposób powstał prostylos oraz amfiprostylos – po dodaniu szeregu kolumn za świątynią (np. świątynia Nike Bezskrzydłej – Apteros w Atenach).
Kolejny etapy rozwoju świątyń greckich to otoczenie kolumnadą, najczęściej w jednym lud dwóch rzędach: peripteros (dorycka świątynia Zeusa w Olimpii), pseudoperipteros, dipteros (jońska świątynia Artemidy w Efezie) oraz pseudodipteros. Na kolumnadzie spoczywało belkowanie (architraw, fryz i gzyms) a na nim dwuspadowy dach. Pomiędzy dachem a belkowaniem, z przodu i z tyłu, znajdował się trójkątny tympanon, gładki lub wypełniony rzeźbą.
Plan typowej świątyni greckiej
Centralną częścią świątyni był naos – cella – gdzie przechowywano posąg bóstwa, któremu poświęcona była świątynia[4]. W tylnej części znajdował się zazwyczaj adyton. Do naosu prowadził przedsionek – pronaos – często z dwoma kolumnami pomiędzy antami[4]. Z tyłu, za cellą mieścił się opistodomos[4]. Naos był zazwyczaj otoczony (pojedynczą lub podwójną) kolumnadą[4].
Typy świątyń greckich
źródło[1]
Ze względu na układ kolumn
- prostylos – z kolumnadą tylko przed pronaosem, zwykle są to cztery kolumny
- amfiprostylos – z kolumnada, złożoną na ogół z czterech kolumn w elewacjach frontowej i tylnej, np. świątynia Ateny Nike na Akropolu w Atenach.
- peripteros (perypter) – świątynia otoczona pojedynczą kolumnadą, np. Partenon na Akropolu w Atenach.
- pseudoperipteros (pseudoperypteros, pseudoperypter) – układ gdzie kolumnadę dookoła naosu zastąpiono półkolumnami wtopionymi w ścianę celli[5].
- dipteros (dypteros) – świątynia, którą otacza podwójna kolumnada. Szczególnie popularna w architekturze jońskiej. Najsłynniejszym przykładem dipterosu jest świątynia Artemidy w Efezie, tzw. Artemizjon
- pseudodipteros – podobnie jak dipteros ma dwa rzędy kolumn biegnące dookoła, ale drugi rząd jest wtopiony w ścianę budynku. Pseudodipterosem był na przykład Herajon (świątynia Hery) niedaleko Paestum w południowych Włoszech.
- tripteros (trypteros) – otoczony potrójną kolumnadą, był zdecydowanie rzadziej stosowany niż peripteros i dipteros.
Ze względu na liczbę kolumn w fasadzie
- distylos – z dwoma kolumnami w fasadzie
- tetrastylos – z czterema kolumnami w fasadzie
- pentastylos – z pięcioma kolumnami w fasadzie
- heksastylos – z sześcioma kolumnami w fasadzie
- heptastylos – z siedmioma kolumnami w fasadzie
- oktostylos – z ośmioma kolumnami w fasadzie
- enneastylos – z dziewięcioma kolumnami w fasadzie
- dekastylos – z dziesięcioma kolumnami w fasadzie
- dodekastylos – z dwunastoma kolumnami w fasadzie, np. dorycka świątynia Telesterion w Eleuzis (ok. 430 r. p.n.e.)
Ze względu na odległość między kolumnami
- pyknostylos – o wąskim rozstawie kolumn (1 1/2 średnicy kolumn)
- systylos – o szerszym rozstawie kolumn niż pyknostylos (2 średnice kolumn)
- eustylos – typowy rozstaw kolumn (2 1/4 średnicy kolumn)
- diastylos – poszerzony rozstaw kolumn (3 średnice kolumn)
- aerostylos – najszerszy rozstaw kolumn (3 1/2 średnicy kolumn)
-
Distylos in antis
-
Amfidistylos in antis
-
Prostylos
-
Amfiprostylos
-
Peripteros
-
Dipteros
Starożytne świątynie greckie
- Świątynia Apollina w Bassaj
- Świątynia Apollina w Didim
- Świątynia Apollina w Kurionie
- Świątynia Artemidy w Efezie
- Świątynia Artemidy w Brauron
- Świątynia Ateny Alea w Tegei
- Świątynia Ateny Nike
- Erechtejon
- Partenon
- Hefajstejon
- Herajon na Samos
- Świątynia Hery w Paestum
- Świątynia Posejdona na Sunionie
- Świątynia Zeusa Olimpijskiego w Atenach
- Świątynia Zeusa w Aizanoi
Zobacz też
Przypisy
- ↑ a b Historia Sztuki. Tom 19 Słownik terminów artystycznych i architektonicznych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2011, s. 145-146. ISBN 978-83-62095-59-9.
- ↑ a b c Leland M. Roth, Amanda Roth Clark: Understanding Architecture: Its Elements, History, and Meaning. Westview Press, 2013, s. 234. ISBN 978-0-8133-4903-9. [dostęp 2016-08-07].
- ↑ Janina K. Darling: Architecture of Greece. Greenwood Publishing Group, 2004, s. 195. ISBN 978-0-313-32152-8. [dostęp 2016-08-02].
- ↑ a b c d e f Fred S. Kleiner: Gardner’s Art through the Ages: The Western Perspective. Cengage Learning, 2009, s. 95. ISBN 978-0-495-57360-9. [dostęp 2016-08-07].
- ↑ S. Parnicki-Pudełko: Architektura starożytnej Grecji. Arkady, 1985, s. 74.