Świętosawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ikona św. Sawy i jego ojca, św. Symeona

Świętosawie (serb. Светосавље, Svetosavlje) – serbska ideologia religijno-narodowa, sformułowana pod wymienioną nazwą w dwudziestoleciu międzywojennym i rozwijana przez prawosławnych duchownych i teologów Mikołaja (Velimirovicia) i Justyna (Popovicia) oraz ich uczniów. Nazwa ideologii odwołuje się do pierwszego zwierzchnika autokefalicznego Serbskiego Kościoła Prawosławnegoświętego Sawy.

Fundamentem świętosawia jest wiara w szczególny związek narodu serbskiego z religią prawosławną oraz powierzenie temu narodowi wyjątkowej misji przez samego Boga. Ideologia ta głosi także budowę w Serbii państwa wyznaniowego z wiodącą rolą religii prawosławnej, przy czym preferowany jest jego ustrój monarchiczny, nawiązujący do średniowiecznego państwa Nemaniczów. Ważnym komponentem świętosawia jest kult świętego Sawy oraz kanonizowanych przez Serbski Kościół Prawosławny władców z dynastii Nemaniczów.

Okoliczności powstania i rozwój[edytuj | edytuj kod]

Propozycja terminu świętosawie jako synonimu „serbskiego prawosławia” pojawiła się po raz pierwszy w kręgu teologów i innych intelektualistów działających w Serbskim Klubie Kulturalnym w Belgradzie w latach 30. XX wieku, redagujących pismo religijno-filozoficzne pod tym samym tytułem[1]. Pierwszą próbę bliższego zdefiniowania tego terminu podjął w 1932 Dimitrije Najdanović, w pracy pod tym samym tytułem, zdaniem którego świętosawie oznaczało „integralną narodową wspólnotę w Chrystusie”[1]. Najdanović rozwijał następnie koncepcję ideologiczną, w której prawosławie miało łączyć się z wiarą w mesjańskie znaczenie narodu serbskiego w historii świata[2].

Idee Najdanovicia poszerzył i spopularyzował biskup Mikołaj (Velimirović), głoszący wybraństwo narodu serbskiego i zawarcie przezeń szczególnego przymierza z Bogiem poprzez postacie św. Sawy oraz Łazarza I Hrebeljanovicia. Biskup interpretował bitwę na Kosowym Polu i jej następstwa jako wynik decyzji Łazarza, by zginąć i zdobyć królestwo niebieskie, nie zaś zwyciężyć i utrwalać swoją władzę na ziemi. W tym momencie jego zdaniem naród serbski otrzymał szczególną misję, ale również został skazany na szczególne, oczyszczające cierpienie[3].

 Osobny artykuł: Mit kosowski.

Na ideologię świętosawia powoływała się w swoich deklaracjach politycznych organizacja nacjonalistyczna ZBOR oraz jej przywódca Dimitrije Ljotić[4]. W 1952 Dimitrije Najdenović twierdził jednak, że jej działalność nie miała nic wspólnego z tworzoną przez niego ideologią, zaś świętosawie jest w praktyce równoznaczne z prawosławiem[5].

Współcześni teologowie prawosławni definiują świętosawie jako „chrześcijaństwo w narodowym wydaniu” (określenie biskupa Atanazego (Jevticia))[6]. Archimandryta Justyn (Popović) tłumaczył natomiast, iż świętosawie to postawa życiowa stanowiąca połączenie miłości, pracy, czynienia dobra oraz walki o ideały chrześcijańskie[7].

Zdaniem Doroty Gil działalność duchownych i świeckich powołujących się na koncepcje świętosawskie (według definicji Justyna (Popovicia)) w rzeczywistości odbiega od deklarowanych założeń teoretycznych[7].

Współczesną serbską organizacją polityczną bezpośrednią podającą świętosawie jako podstawę swojej doktryny jest Serbska Partia Świętosawska protojereja Žarko Gavrilovicia. Ten ostatni definiował świętosawie następująco:

Świętosawie jest nie tylko formą wiary prawosławnej, ale stanowi formę życia serbskiego. Świętosawie oznacza niezależną Cerkiew, wolność i niepodległość państwa i szkoły, narodową armię. Świętosawie to (...) umocniony mur obronny przeciwko napierającym religiom, ideologiom, wszystkim zaborcom i okupantom na Bałkanach. Świętosawie jest duszą narodu serbskiego[8].

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

Świętosawie jest określane w literaturze jako ideologia fundamentalistyczna[9].

Cechy[edytuj | edytuj kod]

Kult św. Sawy[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Święty Sawa.

Jednym z elementów myśli świętosawskiej jest kult osoby św. Sawy, wykraczający poza ramy kultu świętych funkcjonującego w prawosławiu. Według zwolenników koncepcji świętosawskich działalność pierwszego zwierzchnika Serbskiego Kościoła Prawosławnego zapoczątkowała istnienie odrębnego narodu serbskiego oraz nadała mu widoczny do dnia dzisiejszego charakter[10]. W hagiograficznych opracowaniach poświęconych tej postaci, jak również tekstach politycznych na ten temat, św. Sawa określany był jako „zbiorowe imię narodu”, „ojciec serbskiego narodu”, „agapista”, „apostoł”, „największy architekt bogoczłowieczej kultury prawosławnej”[10]. Biskup Mikołaj (Velimirović), jeden z głównych ideologów świętosawia, uważał św. Sawę za twórcę serbskiej myśli narodowej[4] i człowieka, który najpełniej łączył specyficzne cechy duchowości chrześcijańskiego Wschodu i Zachodu[11].

Prawosławie jako religia narodowa[edytuj | edytuj kod]

W ujęciu świętosawia religią narodową Serbów jest prawosławie, zaś zwierzchnik Serbskiego Kościoła Prawosławnego to nie tylko duchowy autorytet społeczeństwa, ale i jeden z przywódców świeckich. Udział duchownych prawosławnych w polityce jest tym samym w pełni dozwolony, czy wręcz zalecany.

Monarchizm i „teodemokracja”[edytuj | edytuj kod]

Świętosawie zawiera w sobie pochwałę monarchii serbskiej w kształcie powstałym w okresie rządów dynastii Nemaniczów, gloryfikację władców z tejże dynastii, ukazywanie ich jako przywódców świeckich i duchowych wszystkich Serbów. Niektórzy autorzy utożsamiający się z tradycją świętosawską nawoływali wprost do powrotu do Serbii średniowiecznej[12].

Jako inny dopuszczalny ustrój państwowy ideologowie świętosawia podawali specyficznie rozumianą demokrację – zachowanie demokratycznych form ustrojowych przy równoczesnym oparciu całości kultury i życia społecznego na etyce chrześcijańskiej („chrystokracja”, „teodemokracja”)[6].

Misja narodu serbskiego[edytuj | edytuj kod]

Ideologowie świętosawia przypisywali Serbom szczególne miejsce w historii ludzkości, określając ich jako nowy naród wybrany, „naród-bogonośca”. Serbowie są w tej ideologii narodem wybranym, w którego losy w szczególny sposób ingeruje sam Bóg[13]. Ich szczególnym zadaniem jest również obrona wiary – stąd wszystkie wojny, w których walczą Serbowie, traktowane są równolegle jako walka w obronie narodu i w obronie prawosławia[14].

Wizja Serbów jako narodu wybranego w etyce świętosawskiej łączy się z przekonaniem o ich szczególnej gotowości do ponoszenia kolejnych ofiar[12].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b D. Gil, Prawosławie..., s. 37
  2. D. Gil, Prawosławie..., ss. 37–38
  3. D. Gil, Prawosławie..., s. 173–177
  4. a b D. Gil, Prawosławie..., s. 38
  5. D. Gil, Prawosławie..., ss. 38–39
  6. a b D. Gil, Prawosławie..., s. 39
  7. a b D. Gil, Prawosławie..., s. 40
  8. Cytat za: Gil D., Świętosawie..., s. 12
  9. D. Gil, Świętosawie..., s. 15
  10. a b D. Gil, Prawosławie..., ss. 20–21
  11. D. Gil, Prawosławie..., s. 22
  12. a b D. Gil, Prawosławie..., s. 139
  13. D. Gil, Świętosawie..., s. 12
  14. D. Gil, Świętosawie..., s. 14

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Dorota Gil, Prawosławie. Historia, naród. Miejsce kultury duchowej w serbskiej tradycji i współczesności, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005, ISBN 83-233-1951-0, OCLC 69347941.
  • Gil D., Świętosawie a dzisiejsze oblicze kultury duchowej Serbów [w:] Przemiany w świadomości i kulturze duchowej narodów Jugosławii po 1991 roku, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 1999, ​ISBN 978-83-233-1254-3​.