Święty Wojciech (Gdańsk)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kościół pw. św. Wojciecha (XIV wiek do 2-giej połowy XVII wieku[1])
Gdańsk Święty Wojciech - Kanał Raduni, widok w kierunku ujścia

Święty Wojciech (kaszb. Swiãti Wòjcech[2], niem. St. Albrecht) – część Gdańska położona w dzielnicy administracyjnej Orunia-Św. Wojciech-Lipce, na południowym krańcu miasta, nad Radunią i Kanałem Raduni. Miejsce pierwszego pochówku świętego Wojciecha.

Położenie administracyjne[edytuj]

Radunia w Gdańsku św. Wojciechu

Święty Wojciech jest najbardziej wysuniętą na południe częścią dzielnicy i całego Gdańska. Jego południowa granica pokrywa się częściowo z granicą miasta.

Sąsiednie jednostki[edytuj]

Jednostki morfogenetyczne[edytuj]

W skład Świętego Wojciecha wchodzą:

Położenie geograficzne[edytuj]

Osiedle leży w dolinie nad Radunią i Kanałem Raduni. Na zachodzie osiedla znajduje się wzniesienie zwane Wzgórzem Świętego Wojciecha, o wysokości 65 m n.p.m., na którym umiejscowione jest Sanktuarium św. Wojciecha. Wschodnia część osiedla znajduje się na Żuławach Gdańskich, stąd osiedle posiada największe dysproporcje terenowe w dzielnicy.

Historia[edytuj]

Swoją nazwę miejscowość zawdzięcza odprawionej w 997 roku mszy, przez świętego Wojciecha, na obecnym wzgórzu świętego Wojciecha.

W XII wieku do Świętego Wojciecha przybyli benedyktyni. Na początku XIV wieku zbudowali obecny kościół, w jego pierwotnym kształcie[3]. Pierwszy cmentarz został założony w Świętym Wojciechu na terenie przykościelnym, prawdopodobnie w XII wieku (podczas powstawania miejscowej parafii). W XIX wieku zaprzestano grzebania świeckich zmarłych bezpośrednio przy kościele, a miejscem pochówków stał się nowy cmentarz (założony około 1820 r.), umiejscowiony powyżej Kanału Raduni. Ze względu na ograniczoną powierzchnię cmentarza, stare groby były likwidowane[4].

W XIII w. benedyktyni z Mogilna zbudowali tu drewniany kościół z klasztorem[5] (I wzmianka o ich obecności we wsi pochodzi z 1222 roku)[6]. Obecny, murowany kościół postawiono w latach 1348-59, w XV w. pojawiła się też murowana dzwonnica, podwyższona w 1680 o część szachulcową. Klasztor skasowano w 1500 r.[7], a w 1537 r. zabudowania kościelne spłonęły wraz z całą wsią. W 1575 r. kościół odbudowano, a w 1713 r.[8] oddano księżom misjonarzom. W roku 1818 zgromadzenie zostało rozwiązane, a w jego miejsce utworzono parafię.

Święty Wojciech został włączony w granice administracyjne miasta w 1828 jako eksklawa. W 1864 do osady dołączyła Plebanka, która obecnie jest jej podjednostką morfogenetyczną. Święty Wojciech należy do okręgu historycznego Niziny.

Miejscowy kościół parafialny św. Wojciecha posiada barokowy ołtarz główny z obrazem patrona z 1604 r.; barokowe ołtarze z XVII i XVIII wieku, pochodzącą z Włoch marmurową figurę św. Wojciecha (z XVII w. (?), na miejscu od 1825 r.), nagrobek Leonarda Wojanowskiego z 1533 r., epitafium Feliksa i Wojciecha Wojanowskich z 1587 r. oraz organy Hildebrandta z 1771 r. (1741?). W prezbiterium znajduje się gotycki tryptyk z 1500 roku. Najcenniejszym zabytkiem jest nastawa głównego ołtarza, ukazująca żywot Jezusa. Pochodzi ona z XV wieku. Hełm wieży kościoła uzyskał swój kształt w 1680 r., kiedy proboszczem był Joachim Pastorius-Hirterberg. W 2013 konstrukcja wieży przeszła kapitalny remont[9].

Na Wzgórzu św. Wojciecha znajduje się gotycka kaplica z XV w., przebudowana i odnowiona w 1880 r. Wewnątrz umieszczone są freski ze scenami z życia św. Wojciecha.

W latach 1865-1908 w Świętym Wojciechu funkcjonował browar Brauerei J. Gramm, St. Albrecht 49/51 (Św. Wojciech); wcześniejsze nazwy: Brauerei H.Penner (od 1865), Brauerei Wilhelm Penner (od 1895).

25 marca 1945 Święty Wojciech został zajęty przez Armię Czerwoną.

Obecnie osiedle spełnia funkcję przedmieścia, a mieszkańcy zajmują się głównie produkcją ogrodniczą i rzemieślniczą.

21 lipca 2016 na południowym skraju dzielnicy odsłonięto pomnik św. Wojciecha, stojący wcześniej (od 2000) przed gdańskim kościołem św. Trójcy.

Transport i komunikacja[edytuj]

Przez Święty Wojciech przebiega droga krajowa nr 91 (E75), w postaci ulicy Trakt św. Wojciecha i Linia kolejowa nr 9, na trasie której znajdował się przystanek kolejowy Gdańsk Święty Wojciech. Połączenie z centrum miasta umożliwiają autobusy komunikacji miejskiej (linie nr 151, 207, 232, N5 oraz 200 i 205).


Przypisy

  1. Rejestr zabytków nieruchomych. kobidz.pl.
  2. Dr. Florjan Cenôva, Skôrb Kaszébskosłovjnskjè mòvè, str. 84, Svjecè, 1866
  3. Parafia rzymskokatolicka pw. Św. Wojciecha, Gdańsk Św. Wojciech. diecezja.gda.pl.
  4. Cmentarz Parafialny Świętego Wojciecha. zdiz.gda.pl.
  5. Jakub Gilewicz "Zobacz kościół w Świętym Wojciechu" [dostęp 12.12.2013]
  6. Piotr Celej "Odwiedziliśmy Orunię. 13. dzielnica? Niekoniecznie..."
  7. M. Orłowicz w "Przewodniku po Gdańsku" z 1921 r. jako datę kasaty klasztoru benedyktynów podaje rok 1541
  8. Orłowicz podaje datę 1711
  9. Piotr Celej "Na kościele św. Wojciecha w Gdańsku postawiono nową wieżę" [dostęp 25.08.2013]