Świadkowie Jehowy w Demokratycznej Republice Konga

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Świadkowie Jehowy w Demokratycznej Republice Konga
Państwo  Demokratyczna Republika Konga
Liczebność
(2018)
229 740
% ludności kraju
(2018)
0,27%
Liczba zborów
(2018)
3772
Rozpoczęcie działalności ok. 1930
Mapa lokalizacyjna Demokratycznej Republiki Konga
Bandundu
Bandundu
Beni
Beni
Butembo
Butembo
Goma
Goma
Isiro
Isiro
Bumba
Bumba
Kikwit
Kikwit
Kisangani
Kisangani
Lisala
Lisala
Lubumbashi
Lubumbashi
Mbuji-Mayi
Mbuji-Mayi
Nioki
Nioki
Kinszasa
Kinszasa
Geographylogo.svg
Miejscowości w Demokratycznej Republika Konga, w których znajdują się Sale Zgromadzeń oraz Biuro Oddziału i Sala Zgromadzeń (kolor niebieski).

Świadkowie Jehowy w Demokratycznej Republice Konga – społeczność wyznaniowa w Demokratycznej Republice Konga, należąca do ogólnoświatowej wspólnoty Świadków Jehowy, licząca w 2018 roku 229 740 głosicieli, należących do 3772 zborów[1]. Na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w 2018 roku zebrało się 1 220 046 osób (ok. 1,5% mieszkańców)[2][3].

Działalność miejscowych głosicieli oraz w Kongu koordynuje Biuro Oddziału w Kinszasie[4]. Sale Zgromadzeń znajdują się w Bandundu, Beni, Bumbie, Butembo, Gomie, Isiro, Kikwit, Kinszasie, Kisangani, Lisala, Lubumbashi, Mbuji-Mayi i Nioki. Jedna z 25 wspólnot Świadków Jehowy na świecie, których liczebność przekracza 100 000 głosicieli[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

Trudno ustalić dokładną datę rozpoczęcia działalności Świadków Jehowy w tym kraju. Z zapisków Biur Oddziałów Towarzystwa Strażnica w sąsiednich krajach wiadomo, że w roku 1930 z Konga Belgijskiego (wówczas była to belgijska kolonia) wysyłane były prośby o przysłanie publikacji Świadków Jehowy[6].

Począwszy od maja 1932 roku Biuro Oddziału Świadków Jehowy w Afryce Południowej wiele razy występowało do władz belgijskich z prośbą o wpuszczenie do Konga pełnoczasowych głosicieli (pionierów). Nie uzyskano na to zgody. Jedynie głosiciele z Rodezji Północnej (dzisiejsza Zambia) prowadzili w tym okresie działalność kaznodziejską, gdy czasowo przebywali w Kongu[6].

W okresie tym publikacje religijne Towarzystwa Strażnica były szeroko wykorzystywane przez zwolenników ruchu religijno-politycznego Kitawala (powstały w Kongo ok. 1923–1925) do propagowania poglądów społeczno-politycznych niezgodnych z nauczaniem Świadków Jehowy[7][3].

Zakaz działalności i prześladowania[edytuj | edytuj kod]

W latach 40. XX wieku władze Konga Belgijskiego sprzeciwiały się działalności Świadków Jehowy w kraju i zabraniały dystrybuowania ich publikacji. Członkowie wyznania byli zsyłani do specjalnego obozu pracy w Kasai. 12 stycznia 1949 zakaz ten został usankcjonowany przez gubernatora generalnego[3]. Za prowadzenie działalności religijnej wyznawcom groziło uwięzienie lub wysoka grzywna. Wielu odsiadywało w więzieniu bezterminowe wyroki za świadczenie o swojej religii[8].

Pomimo prześladowań prowadzono konspiracyjną działalność ewangelizacyjną. W 1953 roku szacowano, że bierze w niej udział co najmniej 250 głosicieli. Nadal zdarzały się konfiskaty literatury Świadków Jehowy, którą do swych celów politycznych wykorzystywali członkowie ruchu Kitawala. Głosicieli, którzy przybywali do Konga z Rodezji Północnej, by wspierać na tym terenie działalność kaznodziejską, aresztowano i deportowano[9].

W listopadzie 1957 roku Milton George Henschel, sekretarz Towarzystwa Strażnica, zwrócił się do rządu Konga Belgijskiego z prośbą o uchylenie zakazu działalności Świadków Jehowy. Udał się w tym celu do Léopoldville. Interweniowano w placówkach dyplomatycznych w Nowym Jorku i w Brukseli. Również pewnemu przedstawicielowi belgijskich władz, specjalizującemu się w tematyce spraw afrykańskich, który odwiedził Biuro Oddziału Towarzystwa Strażnica w Rodezji Północnej, wyjaśniono dokładnie, na czym polega działalność prowadzona przez Świadków Jehowy[10].

Większe swobody religijne[edytuj | edytuj kod]

10 czerwca 1958 roku władze kolonialne wydały dekret o tolerancji, umożliwiający przeprowadzanie spotkań religijnych w zamkniętych obiektach. Choć nie oznaczało to jeszcze całkowitego zniesienia ograniczeń działalności, umożliwiało urządzanie zebrań religijnych, z której to możliwości stopniowo zaczęto korzystać w coraz większym zakresie. W 1959 roku w pięciu zborach w stołecznym Léopoldville zorganizowano uroczystość Pamiątki, na którą przybyło łącznie 1019 osób[11].

W 1960 roku Kongo uzyskało niepodległość i zaczął się okres tolerancji religijnej. Zaczęto regularnie urządzać zebrania w Salach Królestwa. W stolicy istniało wówczas 6 zborów[12]. Pierwszym nadzorcą obwodu na terenie Demokratycznej Republiki Konga i Republiki Konga w roku 1960 został Pontien Mukanga (ur. 1930)[13][14].

W 1962 w Léopoldville (obecnie Kinszasa) zostało otwarte Biuro Oddziału[3]; otwarto też pierwszą Salę Królestwa. Do kraju przyjechali pierwsi misjonarze, absolwenci Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead. Zorganizowano projekcje filmu Szczęśliwe społeczeństwo Nowego Świata w Léopoldville, także dla niektórych przedstawicieli władz. Na pierwsze cztery projekcje przybyły ogółem 1294 osoby. W całym kraju było ponad 2000 głosicieli[12]. Podjęto starania, by wyjaśniać przedstawicielom władz, że Towarzystwo Strażnica nie jest związane z ruchem Kitawala[15].

W 1964 roku w stolicy kraju zorganizowano dwa pierwsze zgromadzenia obwodowe[16].

W latach 1964–1966 oraz 1969[17] i kolejnych do Konga skierowano kolejnych misjonarzy, absolwentów Szkoły Gilead; do roku 1986 było to w sumie ponad 60 osób[18]. Otwarto kilka domów misjonarskich.

W 1965 roku w kraju było blisko 4000 głosicieli. Biuro Oddziału przeniesiono do nowego obiektu – zaadaptowanego domu w Kinszasie[19][20].

Prawna rejestracja[edytuj | edytuj kod]

9 czerwca 1966 zarejestrowano Les Témoins de Jéhovah, osobę prawną reprezentującą Świadków Jehowy, co umożliwiło legalną działalności na terenie kraju[19][3]. Zorganizowano 11 zgromadzeń obwodowych, w których uczestniczyło 11 214 osób, a 465 przyjęło chrzest, zorganizowano również kongres „Synowie Boży – synami wolności[21].

W 1970 roku w kraju istniały w sumie 194 zbory, skupiające łącznie około 14 tysięcy głosicieli. W styczniu 1971 roku do Konga przyjechał Nathan H. Knorr; ustalono plan rozbudowy Biura Oddziału[22].

Delegalizacja[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1971 władze wydały rozporządzenie, ustalające zasady funkcjonowania wyznań religijnych. Jego konsekwencją było unieważnienie wcześniejszej legalizacji Świadków Jehowy[22][3]. Zaprzestano organizować duże zgromadzenia wyznawców. Sytuacja głosicieli w poszczególnych rejonach kraju zależała od nastawienia lokalnych władz. W niektórych częściach kraju aresztowano i uwięziono setki wyznawców, w innych działali oni bez przeszkód i organizowali zebrania religijne[23]. Niektórych więziono nawet przez kilka lat[24][17].

Od 1978 roku miało miejsce szereg napaści na Świadków Jehowy ze strony członków plemienia Rega, wyznających kult ducha Kimbilikiti. Spalili oni wiele Sal Królestwa, niektórych Świadków Jehowy wypędzili z ich domów i dokonali grabieży ich mienia. W 1983 roku zamordowali ośmiu Świadków Jehowy. Sprawcy zostali postawieni przed sądem i skazani prawomocnym wyrokiem na karę śmierci[25][26].

Ponowna legalizacja[edytuj | edytuj kod]

30 kwietnia 1980 roku ponownie uzyskano legalizację Les Témoins de Jéhovah[27][3]. W kraju odbyło się 5 dużych kongresów „Miłość Boża[28].

W 1981 roku w kraju było 25 753 głosicieli[25]. W latach 1981–1983 otwarto kilka kolejnych domów misjonarskich, m.in. w Gomie, w Likasi i w Kikwicie. Wznowiono działalność kilku wcześniej zamkniętych, tak iż w roku 1986 liczba tych placówek wyniosła 11[29].

W 1983 roku w kraju zanotowano liczbę ponad 28 tysięcy[24], a w roku 1985 – blisko 35 tysięcy głosicieli[30].

W grudniu 1985 roku w Kinszasie, odbył się kongres międzynarodowy „Lud zachowujący prawość[30][31], w którym uczestniczyło 32 tysiące delegatów z ponad 20 krajów, a 604 z nich ochrzczono.

Kolejny zakaz działalności i prześladowania[edytuj | edytuj kod]

12 marca 1986 wprowadzono kolejny zakaz działalności Świadków Jehowy[3]. W tym czasie działalność kaznodziejską prowadziło blisko 35 tysięcy głosicieli[30][24]. Wielu wyznawców aresztowano, a ich dobytek rozkradziono. 26 czerwca tegoż roku urząd bezpieczeństwa nakazał opuszczenie Zairu misjonarzom Towarzystwa Strażnica[30]. W związku z brakiem możliwości urządzania większych zgromadzeń ich program przedstawiano w ramach zebrań poszczególnych zborów[32].

W październiku 1988 lokalni naczelnicy przywłaszczyli sobie teren budowy Biura Oddziału w Kinszasie i skonfiskowali tony literatury religijnej. Sporą część tych publikacji rozkradli żołnierze i potem sprzedawali. W ten sposób wiele osób zaznajomiło się z tą religią[33].

W 1989 roku liczba głosicieli wynosiła 40 707. Nastąpiła kolejna fala aresztowań wyznawców oraz ich dzieci[33].

24 kwietnia 1990 roku prezydent Zairu obiecał publicznie przywrócenie wolności religijnej Świadkom Jehowy w kraju. W tym czasie działalność kaznodziejską prowadziło 50 677 głosicieli[34].

We wrześniu 1991 roku Biura Oddziałów Świadków Jehowy w RPA i we Francji zorganizowały pomoc materialną dla wyznawców, którzy ucierpieli wskutek zamieszek i grabieży podczas wojskowej rewolty, a także dla uchodźców z Angoli i Sudanu[33].

Ponownie zalegalizowana działalność[edytuj | edytuj kod]

8 stycznia 1993 Sąd Najwyższy uchylił zakaz działalności z roku 1986[34][35][3]. Zniesienie zakazu umożliwiło ponowne uzyskanie zezwolenia na sprowadzenie misjonarzy, wybudowanie nowych obiektów oraz import publikacji biblijnych[31]. Nowe Biuro Oddziału otwarto w kwietniu 1996 roku. W październiku liczba głosicieli po raz pierwszy osiągnęła 100 tysięcy[20].

W październiku 1996 roku we wschodnich rejonach kraju wybuchła wojna domowa, która szybko objęła duże rejony kraju. Około 50 Świadków Jehowy zginęło, a kilkuset straciło domy i dobytek. Spalono kilka Sal Królestwa. Wielu Świadków znalazło się w sytuacji grożącej im śmiercią głodową. Dzięki współwyznawcom z Belgii, Francji i ze Szwajcarii od kwietnia do czerwca 1997 roku do Konga dostarczono samolotami ponad 30 ton żywności, 90 ton odzieży i 500 kg lekarstw, a także 18 500 par obuwia i 1000 koców. Łącznie do 1998 roku dostarczono ponad 400 ton darów[36][37][38].

W styczniu 2002 roku Świadkowie Jehowy z Belgii, Francji i Szwajcarii zorganizowali pomoc humanitarną dla współwyznawców z okolic Gomy, poszkodowanych w wyniku erupcji wulkanu Nyiragongo[39].

W 2003 roku liczba głosicieli wynosiła 122 857 (0,22% ludności)[40], a w 2008 przekroczyła 150 tysięcy osób.

3 lipca 2009 roku ogłoszono wydanie „Pisma Świętego w Przekładzie Nowego Świata” w języku lingala[41]. 28 sierpnia 2015 roku ogłoszono wydanie „Pisma Świętego w Przekładzie Nowego Świata” w języku kongo[42]. 24 sierpnia 2018 roku w Lubumbashi opublikowano pełną edycję Pisma Świętego w Przekładzie Nowego Świata w językach luba i suahili (Kongo)[43].

Pod koniec 2009 roku do kraju dotarli kolejni misjonarze, absolwenci 127 klasy Szkoły Gilead. Liczba głosicieli przekroczyła 160 tysięcy.

Wiosną 2011 roku przybyli kolejni misjonarze Szkoły Gilead. Zanotowano liczbę 173 416 głosicieli (0,24% ludności). Odbyło się 126 kongresów w 12 językach. Zorganizowano pomoc humanitarną dla poszkodowanych przez powodzie, dla przebywających w obozach dla uchodźców oraz chorych na cholerę[44].

Niektóre grupy religijne w dalszym ciągu prześladują Świadków Jehowy. Doszło do porwań i brutalnych pobić, których sprawcami byli członkowie plemiennej religii Kimbilikiti. Przestępstwa uchodzą bezkarnie, gdyż niektórzy przedstawiciele lokalnych władz sami należą do tego kultu. W obliczu takiego łamania prawa przedstawiciele Świadków Jehowy złożyli skargi do sądów wyższej instancji[45].

Ponieważ dzieci Świadków Jehowy w Demokratycznej Republice Konga nie zgadzały się na branie udziału w zajęciach religijnych, przez szereg lat były one usuwane ze szkół finansowanych przez związki wyznaniowe. Problem ten szczególnie się nasilił, gdy w 2005 roku ze szkoły w Abumombazi w Prowincji Równikowej ze szkół usunięto 52 młodych Świadków Jehowy, którzy poprosili władze szkolne o zwolnienie z udziału w nabożeństwach. Podobne przypadki miały miejsce również w innych prowincjach kraju. Od tego czasu z tego powodu ze szkół usunięto przeszło 300 dzieci Świadków Jehowy, włączając w to również uczniów, którzy wkrótce mieli zakończyć naukę. Szkoły te przedkładały swoje wewnętrzne przepisy ponad obowiązujące ustawy państwowe oraz nie respektowały praw uczniów należących do niektórych wyznań. By temu przeciwdziałać władze podjęły stanowcze działania. W 2011 roku minister edukacji prowincji Kiwu Północne, Bazizane Maheshe, rozesłała pismo okólne „Zakaz dyskryminacji na tle religijnym”. 4 września 2013 roku minister edukacji narodowej, Mwangu Famba, wydał rozporządzenie „Pismo okólne o zakazie dyskryminacji religijnej”, dotyczące szkół w całym kraju. 12 czerwca 2014 roku minister edukacji wystosował memorandum do szkół, które nie przyjęły z powrotem wszystkich wydalonych uczniów. Przypomniał w nim rozporządzenie z września 2013 roku oraz odwołał się do zatwierdzonej przez prezydenta nowej ustawy o systemie oświaty[46].

26 maja 2012 roku oddano do użytku nowe, rozbudowane Biuro Oddziału[47].

W roku 2014 osiągnięto liczbę ponad 216 tysięcy głosicieli[48]. W grudniu 2016 roku zorganizowano pomoc humanitarną dla współwyznawców poszkodowanych w wyniku powodzi[49].

W całym kraju odpowiednio przygotowani kaznodzieje systematycznie odwiedzają więzienia, w których regularnie odbywają się zebrania chrześcijańskie i zgromadzenia oraz prowadzone są indywidualne lub grupowe studia biblijne. Tylko w więzieniu w Buluo w 2014 roku ochrzczono 7 skazanych, a do roku 2016 – ponad 30[50].

W rejony najuboższe Świadkowie Jehowy wysyłają misje humanitarne, w których uczestniczą grupy medyczne m.in. Świadków Jehowy z Francji[51].

W 2017 roku Świadkowie Jehowy rozpoczęli organizowanie pomocy humanitarnej dla ofiar konfliktów zbrojnych i fali przemocy powstałej na tle etnicznym w prowincji Kasai. Wśród uchodźców, którzy schronili się w sąsiedniej Angoli jest ponad 870 Świadków Jehowy i ich dzieci. Przynajmniej 10 z nich zostało rannych, a 22 Świadków Jehowy zostało zabitych. Biurem Oddziału w Angoli wraz z Biurem w Demokratycznej Republice Konga zapewniło uchodźcom wsparcie materialne, emocjonalne oraz duchowe. Grupa uchodźców z DRK organizuje spotkania religijne w języku tshiluba[52]. W wyniku walk na tle etnicznym pomiędzy plemionami Hema i Lendu w prowincji Ituri od grudnia 2017 roku około 200 głosicieli schroniło się w dwóch obozach w Ugandzie. Do czerwca 2018 ponad 1000 głosicieli ewakuowało się ze strefy walk do stolicy prowincji miasta Bunia. W celu zapewnienia niezbędnej pomocy uciekinierom Komitet Oddziału w Kenii zorganizował Komitet Pomocy Doraźnej[53].

We wrześniu 2019 roku delegacja z Demokratycznej Republiki Konga wzięła udział w kongresie międzynarodowym pod hasłem „Miłość nigdy nie zawodzi!” w Johannesburgu[54], a w 2020 roku będzie brała udział w kongresie specjalnym pod hasłem „Zawsze się radujcie!” w Lomé w Togo[55].

Strażnica” jest tłumaczona w Biurze Oddziału na osiem języków, a broszury i traktaty na 30 dalszych języków[4]. Publikacje są drukowane w południowoafrykańskim Biurze Oddziału[56], a w miejscowym „Kompleksie Kursów Biblijnych” odbywają się zajęcia Kursu dla Ewangelizatorów Królestwa[57]. Kongresy odbywają się w 13 językach[a], a zebrania zborowe w ponad 30[58].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Kongresy odbywają się w języku alur, amerykańskim migowym, bemba, francuskim, kiluba, kongo, ligala, pende, songe, suahili (Kongo), tetela, tshiluba i uruund.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Kongo (Demokratyczna Republika Konga) – Ilu tam jest Świadków Jehowy. jw.org. [dostęp 2018-12-25].
  2. Watchtower: Sprawozdanie z działalności Świadków Jehowy na całym świecie w roku służbowym 2018. jw.org.
  3. a b c d e f g h i Watchtower: Sytuacja prawna i prawa człowieka. Demokratyczna Republika Konga. jw.org. [dostęp 2016-08-11].
  4. a b Watchtower: Biuro Oddziału w Demokratycznej Republice Konga. jw.org. [dostęp 2015-01-05].
  5. Watchtower: Coraz więcej krajów w „klubie stutysięczników”. jw.org, 2015. [dostęp 2015-09-06].
  6. a b Rocznik Świadków Jehowy 2004 ↓, s. 167, 168.
  7. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 164–167
  8. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 170–175
  9. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 179–180
  10. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 181
  11. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 182
  12. a b Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 183–187, 197, 203
  13. Rocznik Świadków Jehowy 2004 ↓, s. 189.
  14. Watchtower: Pontien Mukanga: Jehowa daje wzrost. tv.jw.org, 2017-10-04. [dostęp 2017-10-25].
  15. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 185–194
  16. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 198
  17. a b Watchtower: Susanne i Dayrell Sharp: Przyrzekliśmy służyć Jehowie całą duszą. tv.jw.org, 2016-10-10. [dostęp 2016-10-10].
  18. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 199–203
  19. a b Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 207
  20. a b Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 240–241
  21. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 208
  22. a b Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 217
  23. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 218
  24. a b c Refworld: Jehovah's Witnesses in Zaire, www.refworld.org, 1 listopada 1990 (ang.)
  25. a b Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 223–227
  26. '„Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy” nr 17/1985, s. 2–9
  27. Dekret prezydenta kraju: „Decree No. 124”
  28. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 221
  29. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 222–223
  30. a b c d Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 228–230
  31. a b Królestwo Boże panuje!. Strażnica – Towarzystwo Biblijne i Traktatowe, 2014, s. 143, 144.
  32. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 231
  33. a b c Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 232–234
  34. a b Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 236–237
  35. U.S. Department of State: Zaire Human Rights Practices, 1993, 31 stycznia 1994, dosfan.lib.uic.edu (ang.)
  36. Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 15 stycznia 1998
  37. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 242–246
  38. Watchtower: Cała społeczność naszych braci. jw.org, 2001. [dostęp 2015-12-18].
  39. Goma relief supplies being sent (ang.). jw-media.org, 2002-01-24. [zarchiwizowane z tego adresu (2008-06-24)].
  40. Rocznik Świadków Jehowy 2004, s. 255
  41. Bible translation now available in Lingala, jw-media.org kopia na web.archive.org, 3 lipca 2009 (ang.)
  42. Rocznik Świadków Jehowy 2016. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2016, s. 30.
  43. Watchtower: Wydanie Przekładu Nowego Świata w języku kiluba, ndebele (Zimbabwe) i suahili (Kongo). jw.org, 2018-08-27. [dostęp 2018-08-28].
  44. Watchtower: Miłość w działaniu po kataklizmie. jw.org. [dostęp 2014-08-10].
  45. Demokratyczna Republika Konga — podstawowe informacje. jw.org. [dostęp 2015-10-30].
  46. Watchtower: Demokratyczna Republika Konga zajmuje stanowisko w sprawie dyskryminacji religijnej w szkołach. jw.org, 2015-03-12. [dostęp 2015-03-25].
  47. Rocznik Świadków Jehowy 2013, New York: Towarzystwo Strażnica, s. 33, ISBN 978-83-61557-32-6.
  48. Rocznik Świadków Jehowy 2015. New York: Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 178–187.
  49. Watchtower: Świadkowie Jehowy niosą pomoc ofiarom powodzi w Demokratycznej Republice Konga. tv.jw.org, 2017-01-16. [dostęp 2017-01-20].
  50. Watchtower: Głoszenie w pilnie strzeżonym więzieniu w Buluo. tv.jw.org, 2016-07-04. [dostęp 2016-07-05].
  51. Watchtower: Miłość w działaniu — niesienie pomocy w Demokratycznej Republice Konga. tv.jw.org. [dostęp 2017-06-05].
  52. Watchtower: Świadkowie Jehowy organizują pomoc humanitarną dla ofiar konfliktów zbrojnych w Demokratycznej Republice Konga. tv.jw.org, 2017-07-25. [dostęp 2017-08-09].
  53. Watchtower: Bracia w północno-wschodnim Kongu uciekają przed walkami na tle etnicznym. jw.org, 2018-07-18. [dostęp 2018-08-06].
  54. Watchtower: Kongresy międzynarodowe 2019. jw2019.org, 2018-08-08. [dostęp 2019-09-08].
  55. Watchtower: Kongresy specjalne 2020. jwevent.org, 2018-09-02. [dostęp 2019-09-02].
  56. Watchtower: Dostarczanie literatury biblijnej w Demokratycznej Republice Konga. tv.jw.org, 2016-02-29. [dostęp 2016-02-29].
  57. Watchtower: Kursy teokratyczne w sercu Afryki. tv.jw.org, 2015-12-05. [dostęp 2015-12-05].
  58. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2016-06-04].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]