Świadkowie Jehowy we Włoszech

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Świadkowie Jehowy we Włoszech
Państwo  Włochy
Liczebność
(2018)
251 502
% ludności kraju
(2018)
0,42%
Liczba zborów
(2018)
2921
Rozpoczęcie działalności 1903
Mapa lokalizacyjna Włoch
Bitonto
Bitonto
Cairo Montenotte
Cairo
Montenotte
Caltanissetta
Caltanissetta
Cameri
Cameri
Forchia
Forchia
Francavilla Angitola
Francavilla Angitola
Imola
Imola
Mediolan
Mediolan
Medole
Medole
Prato
Prato
Roseto degli Abruzzi
Roseto degli Abruzzi
Syrakuzy
Syrakuzy
Solarussa
Solarussa
Treviso
Treviso
Rzym
Rzym
Rzym
Rzym
Geographylogo.svg
Miejscowości we Włoszech, w których znajdują się Sale Zgromadzeń Świadków Jehowy oraz zaznaczone na niebiesko Biuro Oddziału
Pierwsze wydanie „Strażnicy Syjońskiej” w języku włoskim, 1 października 1903 (kwartalnik)

Świadkowie Jehowy we Włoszech – społeczność wyznaniowa we Włoszech, należąca do ogólnoświatowej wspólnoty Świadków Jehowy, licząca w 2018 roku 251 502 głosicieli, należących do 2921 zborów[1]. Największa liczebnie wspólnota Świadków Jehowy w Europie oraz do czasu masowej imigracji w ostatnich latach druga liczebnie wspólnota wyznaniowa we Włoszech[a][2]. Na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej w 2018 roku zebrało się 417 090 osób[3].

Biuro Oddziału koordynujące działalność Świadków Jehowy we Włoszech, w Egipcie, Libanie, Libii[b] oraz San Marino znajduje się w Rzymie[4][5]. Sale Zgromadzeń znajdują się w Rzymie, Bitonto, Cairo Montenotte, Caltanissetta, Cameri, Forchia, Francavilla Angitola, Imola, Mediolanie, Medole, Prato, Roseto degli Abruzzi, Syrakuzach, Solarussa i Treviso. Jest to jedna z 25 wspólnot Świadków Jehowy na świecie, których liczebność przekracza 100 000 głosicieli[c][6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki[edytuj | edytuj kod]

W 1891 roku w trakcie swojej pierwszej podróży do Europy Charles Taze Russell odwiedził Brindisi, Neapol, Pompeje, Herkulanum, Rzym, Florencję, Wenecję i Mediolan. W miasteczku Pinerolo w prowincji Turyn spotkał się z grupą osób zainteresowanych Biblią. Około roku 1900 kilku wyznawców włoskiego pochodzenia z Belgii, Francji i Stanów Zjednoczonych powróciło do kraju, by prowadzić działalność kaznodziejską.

W roku 1903 profesor Daniele Rivoire (1858–1911), były pastor waldensów, przetłumaczył na język włoski książkę C.T. Russella Boski plan wieków i wydał ją w roku 1904 własnym sumptem (oficjalne wydanie tej książki ukazało się w roku 1905). Rivoire, choć sam nie przyjął wierzeń Badaczy Pisma Świętego, rozpoczął również tłumaczenie „Strażnicy Syjońskiej” na język włoski, której pierwsze kwartalne wydanie ukazało się w październiku 1903 roku i było wydawane w Pinerolo[7]. W tym samym roku w Pinerolo powstała grupa osób badających Biblię[8], która w roku 1908 utworzyła pierwszy oficjalny zbór[9]. W tym samym roku około 20 włoskojęzycznych wyznawców ze Szwajcarii przeniosło się do Włoch, aby wspierać tam działalność kaznodziejską. Z orędziem biblijnym dotarli do wszystkich głównych miast i kilkuset wiosek. 1 maja 1910 roku Charles T. Russell ponownie odwiedził Włochy i w sali YMCA w centrum Rzymu wygłosił wykład biblijny do niewielkiego grona słuchaczy[10]. Dwa lata później C.T. Russell odwiedził jedyny włoski zbór w Pinerolo, w którego zebraniach uczestniczyło około 40 osób. Przemawiał także w Brindisi i w Rzymie. W czasie I wojny światowej Badacz Pisma Świętego Remigio Cuminetti (1890–1939) został pierwszym włoskim obdżektorem. Za odmowę pełnienia służby wojskowej i pracy na rzecz wojska w sierpniu 1916 roku został skazany na karę 3 lat i 2 miesięcy więzienia.

W roku 1919 w Pinerolo utworzono biuro do obsługi korespondencji[9][11], a do roku 1945 działalność Świadków Jehowy we Włoszech nadzorowało Biuro Oddziału w Szwajcarii. W roku 1919 powstały pierwsze zbory w środkowej części kraju. Po roku 1920 Badacze Pisma Świętego byli surowo prześladowani przez dyktaturę faszystowską. W tym okresie działalność kaznodziejską prowadziło we Włoszech nie więcej niż 150 osób, spośród których większość zapoznała się z tą religią poprzez krewnych lub znajomych, którzy mieszkali za granicą[9].

W dniach od 23 do 26 kwietnia 1925 roku odbył się pierwszy krajowy kongres w hotelu Grossa w Pinerolo koło Turynu. W latach 20. i 30. XX w. powstały małe zbory w Abruzji i w okolicach Aquilii. W roku 1939 miały miejsce pierwsze aresztowania włoskich Świadków Jehowy, m.in. w Mediolanie aresztowano i skazano 26 osób[12]. W czasie II wojny światowej uwięziono i osadzono w więzieniach ponad 150 włoskich Świadków Jehowy[13].

Powojenny rozwój działalności[edytuj | edytuj kod]

Sala Zgromadzeń Świadków Jehowy w Prato

W roku 1945 Włochy odwiedził Nathan H. Knorr i Milton G. Henschel. W roku 1946 w Mediolanie otworzono Biuro Oddziału. W latach 1946–1947 do grona 120 miejscowych głosicieli dołączyła pierwsza grupa misjonarzy – absolwentów Biblijnej Szkoły Gilead, którzy zostali skierowani do głównych miast włoskich. W roku 1947 w Mediolanie odbył się pierwszy powojenny kongres krajowy z udziałem około 700 obecnych. W roku 1948 Biuro Oddziału przeniesiono z Mediolanu do Rzymu. W roku 1949 misjonarze zostali przez władze wydaleni z Włoch. W październiku tego samego roku w Mediolanie odbył się kongres krajowy.

W październiku 1950 roku w Mediolanie zorganizowano kongres „Rozrost Teokracji”, z udziałem przeszło 1000 osób. W grudniu 1951 roku na kongresie „Czyste wielbienie” w Rzymie obecni byli delegaci z kilku krajów europejskich. Osiągnięta została wtedy liczba 1742 głosicieli. W roku 1955 na kongresie międzynarodowym „Tryumfujące Królestwo” w stolicy obecni byli delegaci z 32 krajów. Rok później liczba głosicieli wzrosła do 3491 osób. W roku 1956 Trybunał Konstytucyjny przyznał Świadkom Jehowy większą wolność wyznania na mocy nowej konstytucji[11]. W tym samym roku Świadkowie Jehowy z Włoch rozpoczęli działalność w San Marino, a w późniejszych latach pomagali również w działalności współwyznawcom w Libii. W latach 50. i 60. XX wieku nastąpił ostry sprzeciw ze strony duchowieństwa. W roku 1957 był on nawet tematem dyskusji na forum włoskiego parlamentu.

W roku 1961 w Turynie odbył się kongres międzynarodowy „Zjednoczeni wielbiciele”. Brały w nim udział 6372 osoby. W roku 1961 zanotowano liczbę ponad 6300 głosicieli, w roku 1962 – 6929, 4 lata później 10 000, a w roku 1970 – 20 000[14]. W roku 1963 – na mediolańskim Vigorelli Velodrome odbył się kongres międzynarodowy „Wiecznotrwała dobra nowina”, podczas którego ochrzczono 1233 osoby[15][9]. W 1967 roku w języku włoskim opublikowano „Pismo Święte w Przekładzie Nowego Świata” („Chrześcijańskie Pisma Greckie” w 1963, a zrewidowany przekład 16 grudnia 2017 roku)[16]. W roku 1969 w Rzymie odbył się kongres międzynarodowy „Pokój na ziemi”.

W roku 1972 otwarto nowe Biuro Oddziału wraz z drukarnią. W roku 1973 w Rzymie z udziałem przeszło 57 tysięcy osób odbył się kongres „Boskie zwycięstwo”. Dwa lata później liczba głosicieli przekroczyła 50 000. W roku 1976 Watch Tower Bible and Tract Society of Pennsylvania otrzymało prawa podobne do praw innych związków wyznaniowych działających we Włoszech[11]. Umożliwiło to włoskiemu rządowi przyznanie Świadkom Jehowy prawa do udzielania ślubów oraz prowadzenia działalności kaznodziejskiej w zakładach karnych[8]. W sierpniu 1978 roku odbyły się dwa kongresy „Zwycięska wiara”, w Mediolanie i Rzymie. Liczba obecnych wyniosła 111 099 osób. W roku 1979 powstała pierwsza Sala Zgromadzeń.

W roku 1980 zorganizowano pomoc humanitarną dla poszkodowanych przez trzęsienie ziemi; podobną pomoc zorganizowano w roku 1997 i 2009. W roku 1981 we Włoszech działało ponad 90 000 głosicieli.

Uznanie prawne i dalszy rozwój[edytuj | edytuj kod]

Kongres w Turynie (2009)
Działalność ewangelizacyjna na ulicy w Mediolanie

30 lipca 1986 roku włoska Rada Państwa zatwierdziła Congregazione Cristiana dei Testimoni di Geova, co zostało oficjalnie potwierdzone dekretem prezydenta z dnia 31 października 1986[11]. W następnym roku liczba głosicieli przekroczyła 149 000 osób[14].

W latach 1991 i 1992 zorganizowano pomoc humanitarną dla współwyznawców z krajów byłego ZSRR, a w 1992 roku dla braci z byłej Jugosławii. Na początku lat 90. XX wieku bracia z Włoch pomagali w działalności kaznodziejskiej niewielkiej wówczas grupie albańskich Świadków Jehowy.

20 marca 2000 roku włoski rząd podpisał umowę z Congregazione Cristiana dei Testimoni di Geova, na mocy której Świadkowie Jehowy uzyskali najwyższy status religijny we włoskim prawie (umowa ta została uaktualniona 4 kwietnia 2007)[11][8]. W sierpniu 2001 roku zorganizowano specjalne kongresy międzynarodowe „Nauczyciele słowa Bożego” w Rzymie (Stadio Olimpico), Mediolanie (Stadion Giuseppe Meazzy, Turynie (Stadio delle Alpi i Bari (Stadio San Nicola)[17][18].

Na początku XXI wieku z możliwości nauki 18 języków obcych skorzystało łącznie przeszło 7200 włoskich Świadków Jehowy, prowadzących działalność głoszenia o Królestwie wśród obcokrajowców. Działali oni w ponad 150 zborach i 300 grupach obcojęzycznych, używających w sumie ponad 25 języków (w tym polskiego) oraz w 15 zborach i 52 grupach posługujących się włoskim językiem migowym, do których należało łącznie ponad 1400 głosicieli. Ponad 400 głosicieli otrzymało oficjalne pozwolenia na odwiedzanie więźniów, dzięki czemu wiele osób odbywających kary więzienia mogło zapoznać się z prawdą biblijną. W więzieniach urządzane są dla nich zebrania zborowe[19][20].

W roku 2004 osiągnięto we Włoszech liczbę 233 527 głosicieli. W 2009 roku odbyły się w czterech włoskich miastach kongresy międzynarodowe pod hasłem „Czuwajcie!”: w Rzymie (obecnych było ponad 70 000 delegatów z ponad 16 krajów), Turynie, Genui i Bari. Pozostałe kongresy okręgowe odbyły się w tym samym czasie w ponad 30 innych miastach włoskich. W listopadzie 2011 roku Świadkowie Jehowy zorganizowali pomoc humanitarną dla poszkodowanych przez powódź na Sycylii[21]. W lipcu 2012 roku delegacja Świadków Jehowy z Włoch uczestniczyła w kongresie specjalnym „Strzeż swego serca!” w Tel Awiwie w Izraelu[22].

W 2013 roku zanotowano liczbę 248 743 głosicieli. W roku 2013 rozpoczęto specjalne świadczenie publiczne na terenach wielkomiejskich, którym objęto 9 największych miast we Włoszech (Bolonia, Florencja, Genua, Mediolan, Neapol, Palermo, Rzym, Turyn i Wenecja)[23]. Wdrożono też program świadczenia publicznego na terenie poszczególnych zborów za pomocą wózków, stojaków lub stolików z literaturą biblijną. W listopadzie 2013 roku zorganizowano pomoc humanitarną dla poszkodowanych przez cyklon Kleopatra na Sardynii[24].

W roku 2014 zanotowano liczbę 251 650 głosicieli, a na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej zebrało się 458 329 osób[25].

W czasie odbywającej się wystawy „Expo 2015” w Mediolanie, w okresie od maja do października 2015 roku Świadkowie Jehowy zorganizowali specjalną publiczną kampanię z pomocą wózków ze specjalnym wydaniem „Przebudźcie się!Czy twoja żywność naprawdę jest bezpieczna?. Publikacja była również dostępna w hotelach w Mediolanie i okolicach. W specjalnej kampanii udział wzięło 450 głosicieli, którzy udostępnili przeszło 360 000 bezpłatnych egzemplarzy tego czasopisma[26]. W dniach 24–26 lipca 2015 roku w Rzymie zorganizowano kongres pod hasłem „Naśladujmy Jezusa!”. Był on pierwszym, podczas którego wszystkie zbory i grupy z Europy mogły wysłuchać programu w języku tagalskim. Uczestniczyło w nim 3239 delegatów[27].

W sierpniu i październiku 2016 roku zorganizowano pomoc humanitarną dla poszkodowanych przez trzęsienia ziemi w centralnych Włoszech[28][29], w styczniu 2017 roku przez zejście lawiny[30], a w sierpniu 2017 roku przez trzęsienie ziemi na wyspie Ischia[31].

W dniach od 21 do 23 lipca 2017 roku w Mediolanie odbył się kongres specjalny „Nie poddawaj się!” z udziałem przeszło 2000 zagranicznych delegatów[32] z Albanii, Chorwacji, Francji, Hiszpanii, Stanów Zjednoczonych i Szwajcarii[17]. W Forum di Assago oraz w Teatro della Luna zgromadziło się przeszło 15 000 osób[33]. W lipcu 2018 roku odbył się kongres specjalny „Bądź odważny!” w Kolombo w Sri Lance z udziałem delegacji z Włoch[34].

24 listopada 2017 roku na Uniwersytecie Padewskim zorganizowano konferencję „Odmowa transfuzji krwi u dorosłych pacjentów: Jakie istnieją opcje leczenia? Oszczędzanie krwi 2017.”, w której uczestniczyło 25 włoskich instytucji i stowarzyszeń naukowych oraz Ministerstwo Zdrowia Republiki Włoskiej. Wzięli w niej udział specjaliści w dziedzinie medycyny, reprezentujący anestezjologię, kardiologię, ginekologię, hematologię, onkologię i ortopedię, a także specjaliści bioetyki oraz prawa medycznego. Była ona poświęcona rozwijaniu programu zarządzania krwią pacjenta (PBM) prowadzonym przez Światową Organizację Zdrowia (WHO). WHO przyjęła rezolucję zobowiązujących wszystkich 193 członków ONZ do przyjęcia strategii PBM opracowanej w celu odkrywania i rozwijania metod alternatywnych wobec transfuzji krwi w związku z odmową transfuzji przez Świadków Jehowy[35].

6 kwietnia 2018 roku sąd w Termini Imerese na Sycylii uznał winnym przestępstwa chirurga, który w obliczu sprzeciwu pacjentki odmawiającej z przyczyn religijnych siłą przetoczył jej krwinki czerwone w grudniu 2010 roku podczas operacji woreczka żółciowego. Sąd nakazał chirurgowi odszkodowanie pacjentce w wysokości 10 tys. euro, a jej mężowi 5 tys. euro. W ten sposób włoski sąd, opierając się na włoskiej konstytucji, po raz pierwszy uznał, że lekarz powinien ponieść odpowiedzialność karną za pogwałcenie prawa pacjenta do decydowania o swoim ciele zgodnie ze swoimi przekonaniami[36].

10 maja 2019 roku na terenie byłego obozu koncentracyjnego Risiera di San Sabba w Trieście, odsłonięto tablicę upamiętniającą więzionych tam Świadków Jehowy[37].

Świadkowie Jehowy prowadzą działalność kaznodziejską wśród uchodźców, w tym w miasteczku Mineo na Sycylii, gdzie znajduje się największy w Europie ośrodek dla imigrantów[38].

Zebrania organizowane są w przeszło 40 językach, m.in.: włoskim, włoskim języku migowym, angielskim, albańskim, amharskim, arabskim, bengalskim, bułgarskim, chińskim, chorwackim, francuskim, ga, gruzińskim, hindi, hiszpańskim, japońskim, keczua (Cuzco), kreolskim (Mauritius), macedońskim, malajalam, ladyńskim, lingala, niemieckim, pendżabskim, perskim, polskim, rosyjskim, romani (Bułgaria, Macedonia, Serbia, Włochy), rumuńskim, rosyjskim, syngaleskim, tagalskim, tamilskim, tigrinia, twi, urdu i wolof.

Kongresy regionalne organizowane są m.in. w językach: włoskim, włoskim języku migowym, angielskim, albańskim, amharskim, arabskim, bengalskim, chińskim, chorwackim, francuskim, hindi, hiszpańskim, kabylskim, mongolskim, niemieckim, pendżabskim, polskim, portugalskim, rosyjskim, rumuńskim, serbskim, syngaleskim, tagalskim, języku twi, urdu i wolof. W 2015 roku oprócz języka włoskiego ponad 24 tysiące Świadków głosiło dobrą nowinę w 37 innych językach[39], także w obozach dla uchodźców[40]. Włoskie Biuro Oddziału nadzoruje tłumaczenie literatury biblijnej na język włoski, język ladyński oraz włoski język migowy[4]. Świadkowie Jehowy korzystają z 1140 Sal Królestwa[41].

Zbory polskojęzyczne[edytuj | edytuj kod]

W Rzymie działa zbór polskojęzyczny, a grupy polskojęzyczne w miastach: Avola, Bolonia, Falerone, Forlì, Genua, Jesi i Moncalieri[42]. Program kongresów odbywających się corocznie w Rzymie jest tłumaczony na język polski.

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Od tego czasu potroiła się liczba obcokrajowców (zob. „Przebudźcie się!” styczeń 2014).
  2. Świadkowie Jehowy w Libii – wspólnota religijna Świadków Jehowy w Libii, której działalność nadzoruje włoskie Biuro Oddziału. Działalność kaznodziejską w Trypolisie zapoczątkowali w kwietniu 1950 roku Świadkowie Jehowy z Egiptu – Michel Antonovic z rodziną, którzy z przyczyn zawodowych, przybyli na pewien okres z Aleksandrii. Znając język włoski prowadzili działalność wśród Włochów. W tym samym roku założono 10 osobowy zbór. W 1953 roku 27 głosicieli odwiedził Milton George Henschel, który wygłosił do nich okolicznościowe przemówienie w Sali Królestwa. W następnym roku zanotowano liczbę 36 głosicieli, w roku 1955 – 65, a w 1959 roku – 90. Do końca lat 50. XX wieku, działalność koordynowało egipskie Biuro Oddziału w Kairze, a następnie włoskie Biuro Oddziału w Rzymie. W roku 1954 policja w Trypolisie aresztowała głosicieli i skonfiskowała Biblie i ich publikacje. W roku 1964 Liga Państw Arabskich wydała dekret, według którego Świadków Jehowy uznano za syjonistów i zobowiązała wszystkie kraje arabskie do zamknięcia Biur Oddziałów oraz zakazu rozpowszechniania ich publikacji na terenie tych państw. Nastąpił zakaz działalności. Cudzoziemcy, członkowie wspólnoty, zmuszeni byli do opuszczenia Libii – wielu z nich wyjechało do Włoch, a pojedyncze osoby do Egiptu, Grecji i innych krajów. W Libii pozostało około 50 głosicieli, którzy byli przedstawicielami różnych narodowości – głównie włoskiej. W następnych latach liczba głosicieli wzrosła do 90. Przez pewien czas w Libii działali Francis i Gloria Malaspina – misjonarze, absolwenci Biblijnej Szkoły Strażnicy – Gilead. Po objęciu władzy przez Muammara Kadafiego nastąpiły kolejne ograniczenia działalności. Z powodu napiętej sytuacji politycznej i prześladowania Świadków Jehowy, w roku 2000 w Libii pozostało tylko 3 głosicieli, a na dorocznej uroczystości Wieczerzy Pańskiej obecnych było 19 osób. W roku 2002 opublikowano ostatnie oficjalne sprawozdanie z tego kraju – działało 26 głosicieli. Działalność w Libii nie jest zalegalizowana i prowadzona jest nieoficjalnie, z tego powodu szczegółowa liczebność członków wyznania nie jest podawana do wiadomości publicznej. Sprawozdanie z działalności w tym kraju dołączane jest do ogólnego z 33 krajów, gdzie działalność Świadków Jehowy jest ograniczona prawnie lub zakazana (Źródła: 1982 Yearbook of Jehovah's Witnesses, s. 234]; Świadkowie Jehowy – głosiciele Królestwa Bożego, s. 476; „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”, 1 stycznia 1995, s. 21, 22).
  3. Pozostałe kraje należące do grona „stutysięczników” to: Angola, Argentyna, Brazylia, Demokratyczna Republika Konga, Filipiny, Francja, Ghana, Hiszpania, Japonia, Kanada, Kolumbia, Korea Południowa, Meksyk, Niemcy, Nigeria, Peru, Polska, Południowa Afryka, Rosja, Stany Zjednoczone, Ukraina, Wenezuela, Wielka Brytania i Zambia.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Włochy – Ilu tam jest Świadków Jehowy. jw.org. [dostęp 2018-12-25].
  2. Cesnur dane za rok 2002.
  3. Watchtower: Sprawozdanie z działalności Świadków Jehowy na całym świecie w roku służbowym 2018. jw.org.
  4. a b Watchtower: Biuro Oddziału we Włoszech. jw.org. [dostęp 2013-12-13].
  5. Watchtower: Kontakt. Liban. jw.org. [dostęp 2017-08-29].
  6. Watchtower: Coraz więcej krajów w „klubie stutysięczników”. jw.org, 2015. [dostęp 2015-09-06].
  7. Dwaj pastorzy, którzy cenili publikacje Russella. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXIII, s. 28, 15 kwietnia 2002. Watchtower. ISSN 1234-1150. 
  8. a b c Jehovah's Witnesses gain greater recognition as a religion in Italy (ang.). jw.media.org; kopia na web.archive.org, 2000-03-21.
  9. a b c d Watchtower: Włochy. Mediolan. jw.org, 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-25)].
  10. C.T. Russell. Brother Russell's European Tour. „Strażnica i Zwiastun Obecności Chrystusa”, s. R-4629b, 15 czerwca 1910. Towarzystwo Strażnica (ang.). 
  11. a b c d e Status prawny w Unii Europejskiej. Watchtower, 2016, s. 3. (ang.)
  12. Rocznik Świadków Jehowy 1982. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 1982, s. 113–260. (ang.)
  13. Watchtower: „Weselcie się narody”. Brooklyn: Towarzystwo Strażnica, 1947, s. 52.
  14. a b Królestwo Boże panuje!. Towarzystwo Strażnica, 2014, s. 88.
  15. Watchtower: Niezapomniany kongres. jw.org. [dostęp 2015-01-01].
  16. Watchtower: “Ben preparato per ogni opera buona” Presentata l’edizione riveduta della Traduzione del Nuovo Mondo delle Sacre Scritture (wł.). jw.org. [dostęp 2018-10-24].
  17. a b Watchtower: Kongresy specjalne 2017 (ang.). jw2017.org, 2016-10-01. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-25)].
  18. Rocznik Świadków Jehowy 2002. Watchtower, 2002, s. 6–8.
  19. Watchtower: Zgoda na otworzenie „Sali Królestwa” we włoskim więzieniu. jw.org, 2016-12-02. [dostęp 2016-12-02].
  20. Watchtower: Fragment wywiadu z zastępcą dyrektora zakładu karnego Bollate. jw.org, 2016-10-14. [dostęp 2016-12-02].
  21. Watchtower: „Jesteście naprawdę przykładni”. jw.org. [dostęp 2014-09-30].
  22. Specjalny kongres w Izrael. jw.org. [dostęp 2017-09-19].
  23. Aspetti salienti del servizio di campo. „Nasza Służba Królestwa”, s. 4, czerwiec 2015 (wł.). 
  24. Watchtower: Cyklon Kleopatra uderza w Sardynię. jw.org, 2013-12-06. [dostęp 2015-11-01].
  25. Rocznik Świadków Jehowy 2015. Nowy Jork: Towarzystwo Strażnica, 2015, s. 186, 187.
  26. Watchtower: Dawanie świadectwa na wystawie Expo w Mediolanie. tv.jw.org. [dostęp 2016-09-12].
  27. Watchtower: Kongres w języku tagalskim w Rzymie – „wielkie rodzinne spotkanie. jw.org, 2016-04-25. [dostęp 2016-04-25].
  28. Watchtower: Świadkowie Jehowy niosą pokrzepienie po trzęsieniu ziemi we Włoszech. jw.org, 2016-10-21. [dostęp 2016-10-30].
  29. Watchtower: Trzęsienia ziemi w środkowych Włoszech. jw.org, 2016-11-01. [dostęp 2016-11-01].
  30. Watchtower: Groźna lawina w środkowych Włoszech. jw.org, 2017-01-26. [dostęp 2017-01-30].
  31. Watchtower: Trzęsienie ziemi na włoskiej wyspie. jw.org, 2017-07-24. [dostęp 2017-07-24].
  32. Mediolanum Forum: più di 30.000 Testimoni di Geova in raduno (wł.). tgcom24.mediaset.it, 2017-07-08. [dostęp 2017-10-20].
  33. Olivia Manola: Testimoni di Geova, in 15 mila ad Assago per il raduno mondiale (wł.). milano.corriere.it, 2017-07-22. [dostęp 2017-10-20].
  34. Watchtower: Kongresy specjalne 2018. jw2018.org, 2017-09-10. [dostęp 2017-09-18].
  35. Watchtower: Uniwersytet Padewski organizuje przełomową konferencję o opiece medycznej bez transfuzji krwi. jw.org, 2018-05-23. [dostęp 2018-06-21].
  36. Watchtower: Sycylijski sąd potwierdza autonomię pacjentów będących Świadkami Jehowy. jw.org, 2018-08-22. [dostęp 2018-09-08].
  37. Ansa: Nazismo: targa ricorda testimoni Geova (wł.). ansa.it, 2018-05-10. [dostęp 2019-04-15].
  38. Watchtower: Uchodźcy przebywający w największym w Europie ośrodku dla imigrantów spotykają się z serdecznym przyjęciem przez Świadków Jehowy. jw.org, 2017-11-22. [dostęp 2018-01-12].
  39. Watchtower. Włochy. „Strażnica Zwiastująca Królestwo Jehowy”. CXXXVI, s. 2, 15 września 2015. Towarzystwo Strażnica. ISSN 1234-1150. 
  40. Watchtower: JW Broadcasting – kwiecień 2017. tv.jw.org, 2017-04-03. [dostęp 2017-04-04].
  41. Watchtower: Kingdom Work (ang.). jw2017.org, 2016-10-01. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-03)].
  42. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2017-01-20].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]