Špania Dolina

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Špania Dolina
Ilustracja
Widok na Szpanią Dolinę ze szczytu Panský diel (1100 m n.p.m.), w centrum widoczna hałda. W tle zaśnieżony masyw Krížnej w Wielkiej Fatrze
Herb
Herb
Państwo  Słowacja
Kraj  bańskobystrzycki
Powiat Bańska Bystrzyca
Starosta Martina Wilhelmerová[1]
Powierzchnia 12,725[2] km²
Wysokość 711[3] m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

189[3]
14,85 os./km²
Nr kierunkowy 048
Kod pocztowy 974 01 (pošta Banská Bystrica 1)
Tablice rejestracyjne BB
Położenie na mapie kraju bańskobystrzyckiego
Mapa lokalizacyjna kraju bańskobystrzyckiego
Špania Dolina
Špania Dolina
Położenie na mapie Słowacji
Mapa lokalizacyjna Słowacji
Špania Dolina
Špania Dolina
48°48′29″N 19°07′59″E/48,808056 19,133056
Strona internetowa

Špania Dolina (do 1927 także Baňa, niem. Herrengrund, węg. Úrvölgy, do 1882 Urvölgy) – wieś (obec) w środkowej Słowacji w kraju bańskobystrzyckim, w powiecie Bańska Bystrzyca, ok. 11 km na północ od Bańskiej Bystrzycy; liczy 189 mieszkańców (2011 r.). Centrum leży na wysokości 730 m n.p.m. Dawna osada górnicza i centrum wydobycia rud miedzi. Od 10 stycznia 1979 r. rezerwat architektury ludowej, w którym zinwentaryzowano 76 chronionych obiektów[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze prace górnicze prowadzono tu już z końcem neolitu (młodszej epoki kamiennej). Świadczą o tym liczne znalezione tu młoty kamienne. Rozwój tej działalności przypadł na początek epoki brązu. Z 1263 r. pochodzą pierwsze pisemne wzmianki o osadzie, nazywanej wówczas Montana. Później występuje pod nazwą Grueb (1458) i Herrengrund (1535).

Już w XIII w., w miarę wyczerpywania się łożysk powierzchniowych, następuje przejście do wydobycia głębinowego (sztolnie drążone wzdłuż żył). Prawo wydobycia złota i srebra posiadali przedstawiciele rodów Karoli, Jung, Ernst, Königsberger, Mühlstein, Kolmann oraz Lang[5]. Z biegiem XV w. płytkie złoża wyczerpały się. W 1494 r. szpaniodoliński rewir górniczy przejęła nowo utworzona spółka „Der Ungarischer Handel”, utworzona przez Jana Thurzo i Jakuba Fuggera. W 1496 r. Jan Thurzo uruchomił pierwszy szyb wydobywczy „Ferdynand”. Następnie spółka wprowadziła napęd wodny do wydobywania urobku i pomp odwadniających kopalnie. W okresie jej istnienia (do 1546 r.) Bańska Bystrzyca była ośrodkiem zarządzania i obsługi górniczych osad: Szpania Dolina, Piesky (dziś już zanikłej) i Staré Hory. W tym czasie bańskobystrzycki „kombinat” górniczo-hutniczy był największym producentem miedzi na świecie. W samej tylko Szpaniej Dolinie zatrudniał ok. 2 tys. pracowników[4]. Szacuje się, że w latach 1494–1545 z tutejszego złoża wydobyto ok. 67 tys. ton miedzi, a wraz z nią znaczne ilości srebra.

Zakończenie eksploatacji rud miedzi w Szpaniej Dolinie miało miejsce w 1888 r. W 1964 r. rozpoczęto przeróbkę materiału ze starych hałd w Pieskach i Richtarovej, dowożonego do Szpaniej Doliny kolejką wąskotorową. W 1970 r. miejscowość miała jeszcze 473 stałych mieszkańców. W 1986 r. nastąpił koniec tej działalności. Przez kilkanaście lat zakład przerabiał potem jeszcze rudy ołowiu z Malachova. Obecnie jest już nieczynny.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół Przemienienia Pańskiego
  • Kościół Przemienienia Pańskiego, katolicki. Murowany, jednonawowy, zbudowany na wzniesieniu nad centrum dawnej osady górniczej. Pierwotny kościół (dzisiejsze prezbiterium) został wybudowany w stylu romańskim i poświęcony w 1254 r. W 1593 r. przebudowany w stylu gotyckim i powiększony przez dobudowę dzisiejszej nawy z dwiema kaplicami bocznymi (Męki Pańskiej i Bożego Grobu). W 1723 r. dobudowano wieżę, na którą przeniesiono dzwony ze starej dzwonnicy zwanej Filágoria, w tym ważący 1596 kg dzwon z 1619 r. (zarekwirowany w 1916 r.). Wystrój wnętrza barokowy z połowy XVIII w. Kościół został odnowiony w latach 1821–1824. Wnętrze wymalowane w 1934 r. przez znanego słowackiego malarza Jozefa Hanulę. Kościół otoczony jest murem obronnym z I połowy XVI w., do którego nawiązują sąsiednie budowle: dawna baszta „turecka” z 1644 r., później przebudowana na cele mieszkalne, a także budynek dawnej fary – pierwotnie późnorenesansowej, z połowy XVII w. Wiodą do niego z Rynku XVII-wieczne kryte, drewniane schody o 162 dębowych stopniach.
  • Klopačka, czyli budynek nadzoru kopalń z XVI w. Właściwa klopačka była to poziomo zawieszona deska z twardego drewna, w którą uderzano drewnianym młotkiem zwołując górników do pracy lub w innym ważnym celu. Znajdowała się w wysokiej, czworobocznej wieżyczce, wznoszącej się nad budynkiem. Po pożarze z 1981 r. budynek odbudowano z zachowaniem renesansowego wystroju fasady. Obecnie mieści się tu pensjonat z restauracją oraz niewielka ekspozycja poświęcona górniczej historii osady[6].
  • Domy górników z XVI – XVIII w. – drewniane, konstrukcji zrębowej, kryte gontem, z wysokimi kominami. Często oklejone gliną i malowane na biało. Wznoszone na kamiennych podmurówkach, ze względu na stromość stoków często znacznej wysokości. Łącznie na terenie wsi znajduje się 78 budynków mieszkalnych chronionych jako zabytki.
  • Sztolnie wydobywcze i odwadniające, budowane od końca XV do początków XIX w., w tym położona w samym centrum tzw. Denna štôlňa (Sztolnia Dzienna), którą w 1764 r. odwiedzili przyszli cesarze Józef II i Leopold II.
  • Pozostałości akweduktu z XVI – XVIII w., wiodącego aż spod grzbietu Niżnych Tatr wodę, niezbędną do poruszania kół wodnych, napędzających urządzenia górnicze i hutnicze (słabo widoczne w terenie).
  • Wielka, górująca nad wsią hałda skały płonej dawnej kopalni „Maksymilian”, funkcjonującej w latach 1563–1810.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Zoznam zvolených starostov a primátorov podľa obcí, miest a mestských častí (słow.). Štatistický úrad Slovenskej republiky, 2014. [dostęp 2017-11-27].
  2. Registre obnovenej evidencie pozemkov (słow.). Úrad geodézie, kartografie a katastra SR, 2017-08-10. [dostęp 2017-11-27].
  3. a b Slovakia: Banskobystrický kraj (ang.). W: City Population [on-line]. [dostęp 2017-09-24].
  4. a b Kiripolský František: Špania Dolina – pamiatková rezervácia ľudovej architektúry, w: „Krásy Slovenska” R. LVI, nr 7/79, s. 327–328.
  5. Historia regionu (słow.). [dostęp 2017-09-24].
  6. Barański Mirosław J.: Miedzianą ścieżką przez Szpanią Dolinę, w: „Gazeta Górska” R. XXIII, nr 3 (91), lato 2015, s. 36–39.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Bédi Daniel: Kostol Premenenia Pána. 750. výročie posvätenia Špaňodolinského kostola, w: „Bystrický Permon” R. II, číslo 2, jún 2004, s. 1 i 3.
  • Adamec Vladimír, Jedličková Nora: Slovensko. Turistický lexikon. wyd. Šport, slovenské telovýchovné vydavateľstvo, Bratislava 1991, ​ISBN 80-7096-152-X​.
  • Kiripolský František: Špania Dolina – pamiatková rezervácia ľudovej architektúry, w: „Pamiatky a príroda” nr 4 (1979), s. 13–16.
  • zbior.: Špania Dolina, w: „Vlastivedný slovník obcí na Slovensku” t. III, wyd. Veda, Bratislava 1978, s. 133–134.