Żółtlica owłosiona

Żółtlica owłosiona
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	rośliny
Podkrólestwo	rośliny zielone
Nadgromada	rośliny telomowe
Gromada	rośliny naczyniowe
Podgromada	rośliny nasienne
Nadklasa	okrytonasienne
Klasa	Magnoliopsida
Nadrząd	astropodobne
Rząd	astrowce
Rodzina	astrowate
Podrodzina	Asteroideae
Rodzaj	żółtlica
Gatunek	żółtlica owłosiona
	Nazwa systematyczna
	Galinsoga quadriradiata Ruiz & Pav.; Syst. Veg. Fl. Peruv. Chil. 1: 198 (1798)
Synonimy
	Adventina ciliata Raf.; Ageratum perplexans M.F.Johnson; Baziasa urticifolia (Kunth) Steud.; Galinsoga allaeocarpa Spreng.; Galinsoga aristulata E.P.Bicknell; Galinsoga bicolorata H.St.John & D.White; Galinsoga brachystephana Regel; Galinsoga caracasana (DC.) Sch.Bip.; Galinsoga ciliata (Raf.) S.F.Blake in Rhodora 24: 35 (1922); Galinsoga eligulata Cuatrec.; Galinsoga hispida Benth.; Galinsoga humboldtii Hieron.; Galinsoga parviflora var. caracasana (DC.) A.Gray; Galinsoga parviflora var. hispida DC.); Galinsoga parviflora subsp. hispida (DC.) O.Bolòs & Vigo; Galinsoga plikeri Giacom.; Galinsoga purpurea H.St.John & D.White; Galinsoga urticifolia (Kunth) Benth.; Jaegeria urticifolia (Kunth) Spreng.; Sabazia urticifolia (Kunth) DC.; Stemmatella lehmannii Hieron.; Stemmatella urticifolia (Kunth) O.Hoffm. ex Hieron.; Vargasia caracasana DC.; Vasargia caracasana (DC.) Steud.; Wiborgia brachystephana Heynh.; Wiborgia urticifolia Kunth;
	Multimedia w Wikimedia Commons

Żółtlica owłosiona (Galinsoga quadriradiata Ruiz & Pav.) – gatunek rośliny z rodziny astrowatych.

Zasięg występowania

Pierwotny zasięg występowania żółtlicy owłosionej obejmuje obszar na kontynentach amerykańskich rozciągający się od północnego Meksyku po północną Argentynę i południową Brazylię z wyłączeniem Antyli oraz środkowej i wschodniej części Ameryki Południowej (Paragwaj, znaczna część Brazylii)^[3]. Gatunek został jednak szeroko rozprzestrzeniony na wszystkie kontynenty z wyjątkiem Antarktydy^[3]. Do Europy żółtlica ta została sprowadzona w XIX w. przez ogrody botaniczne, skąd samorzutnie rozprzestrzeniła się w środowisku naturalnym, jest więc ergazjofigofitem^[4]. W niektórych krajach (np. w Anglii, na Litwie) jest bardziej pospolita od sprowadzonej około 50 lat wcześniej żółtlicy drobnokwiatowej Galinsoga parviflora. W Polsce po raz pierwszy zanotowano ją w 1876 roku. Jest obecnie pospolita w całym kraju, choć lokalnie jest rzadsza od żółtlicy drobnokwiatowej. Status gatunku we florze Polski: epekofit^[5].

Morfologia

Łodyga: Wzniesiona lub podnosząca się, silnie rozgałęziona, osiągająca wysokość 20–100 cm. Cała jest gęsto, odstająco owłosiona, szczególnie górą^[6]^[5].

Liście: Ulistnienie naprzeciwległe, liście dołem szerokojajowate, górą jajowatolancetowate lub jajowate, ostro zakończone, o brzegach grubo ząbkowanych. Są wiotkie, bezogonkowe i całe obficie, odstająco owłosione gruczołowymi włoskami^[5].

Kwiaty: Zebrane w drobne (3–5 mm szerokości) koszyczki wyrastające na długich i owłosionych szypułkach. Koszyczki są nieco większe od koszyczków ż. drobnokwiatowej, ponadto są owłosione – gruczołowe włoski u ż. owłosionej występują na listkach okrywy, podczas gdy u ż. drobnokwiatowej koszyczki są nagie. U ż. owłosionej silniej owłosione są także szypułki koszyczków. Okrywa koszyczka składa się z kilku jajowatych listków. Brzeżne kwiaty w koszyczku to 5 kwiatów języczkowych o białych, 3-ząbkowych płatkach. Wewnątrz koszyczka żółte kwiaty rurkowate. Plewinki przeważnie nierozcięte, ich brzegi są tylko frędzlowane^[5].
Owoce: Drobne, grzbietobrzusznie spłaszczone i owłosione niełupki. W koszyczkach występują dwa typy owoców (heterokarpia). Owoce powstające w środku koszyczka z kwiatów obupłciowych mają włoski puchu kielichowego wyciągnięte w wyraźną ość, owoce powstające z brzeżnych kwiatów języczkowych mają tylko szczątkowy puch kielichowy^[5].
Gatunek podobny: Żółtlica drobnokwiatowa różni się słabszym owłosieniem^[5].

Owłosiona szypułka i koszyczek
Owoce
Kwiatostan
Pęd

Biologia i ekologia

Rozwój: Roślina jednoroczna. Kwitnie od maja do października, a nawet do listopada (do pierwszych mrozów). Gatunek ciepłolubny i światłolubny. Rozmnaża się przez nasiona. Jedna roślina wytwarza ich od kilku do kilkudziesięciu tysięcy. Kiełkują w temperaturze 5–27 °C, optymalna wynosi 22 °C. Zachowują zdolność kiełkowania przez około 10 lat^[7]. Nasiona z puchem kielichowym rozsiewane są przez wiatr, nasiona bez puchu pozostają w glebie po obumarciu rośliny (autochoria)^[5].

Siedlisko: Występuje na takich samych siedliskach ruderalnych i segetalnych, jak żółtlica drobnokwiatowa: nieużytki, wysypiska ziemi i gruzu, przychacia, szczeliny murów, place budów, parki, cmentarze. Często obydwa gatunki występują razem. Preferują takie same gleby; piaszczyste, piaszczysto-gliniaste lub próchnicze i obydwa są roślinami azotolubnymi. W uprawach rolnych żółtlica owłosiona jest chwastem, głównie w uprawach roślin okopowych i w ogrodach^[5]. W klasyfikacji zbiorowisk roślinnych gatunek charakterystyczny dla Ass. Galinsogo-Setrietum^[8].

Zmienność

Tworzy mieszańce z żółtlicą drobnokwiatową (Galinsoga × mixta)^[6].

Genetyka: Liczba chromosomów 2n = 32, 36^[6].

Zastosowanie

W ziołolecznictwie ludowym okłady z żółtlicy owłosionej stosowane były przeciw egzemie i innym zmianom skórnym, a także jako środek wzmacniający organizm^[9]. Herbata z ziela jest środkiem mlekopędnym, a zewnętrznie używana jest do przemywania ran. Świeże i suszone ziele zawiera proteiny i witaminę C. Okres zbioru: od maja do października^[10]. Żółtlica owłosiona nigdy nie znajdowała się w oficjalnym wykazie roślin leczniczych. Stosowano ją w postaci soku, maceratów, pogniecionego ziela lub wykonanej z niego maści (utarte ziele zmieszane z olejem lnianym i tranem)^[9].
Młode pędy lub same liście można przyrządzać po zmieleniu jak szpinak, można też robić z nich sałatki z oliwą. Mają własności odżywcze i odtruwające^[9].
Wyciąg z żółtlicy w postaci toniku, kremu lub oleju można używać do pielęgnowania cery suchej, łuszczycowej, alergicznej i naczyńkowej, rumieniowej, zaskórnikowej, z przebarwieniami i wysiękami^[9].

Przypisy

↑ Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
↑ Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).
↑ ^a ^b ^c ^d Galinsoga quadriradiata Ruiz & Pav., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-05-31] .
↑ Ekoportal (zarchiwizowane przez Internet Archive, wersja z 21 marca 2007 roku. [dostęp 2007-03-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (21 marca 2007)].
↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.
↑ ^a ^b ^c Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
↑ Horst Klaaβen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limburgerhof: BASF Aktiengeselschaft, 2004.
↑ Matuszkiewicz Władysław. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2006. ISBN 83-01-14439-4
↑ ^a ^b ^c ^d Żółtlica – Galinsoga w ziołolecznictwie – Medycyna dawna i współczesna [online] [dostęp 2018-01-20] .
↑ Czesław Bańkowski, Eugeniusz Kużniewski "Ziołolecznictwo ludowe"

[ruggiero-1] Michael A.M.A. Ruggiero Michael A.M.A. i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).

[apweb-2] Peter F.P.F. Stevens Peter F.P.F., Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2010-04-15] (ang.).

[powo-3] Galinsoga quadriradiata Ruiz & Pav., [w:] Plants of the World online [online], Royal Botanic Gardens Kew [dostęp 2025-05-31] .

[ekoportal-4] Ekoportal (zarchiwizowane przez Internet Archive, wersja z 21 marca 2007 roku. [dostęp 2007-03-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (21 marca 2007)].

[sudnik-5] ↑ ^a ^b ^c ^d ^e ^f ^g ^h Barbara Sudnik-Wójcikowska: Rośliny synantropijne. Warszawa: Multico, 2011. ISBN 978-83-7073-514-2. OCLC 948856513.

[rutkowski-6] Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.

[horst-7] Horst Klaaβen, Joachim Freitag: Profesjonalny atlas chwastów. Limburgerhof: BASF Aktiengeselschaft, 2004.

[matuszkiewicz-8] Matuszkiewicz Władysław. Przewodnik do oznaczania zbiorowisk roślinnych Polski. Wyd. Naukowe PWN, Warszawa, 2006. ISBN 83-01-14439-4

[rozanski-9] Żółtlica – Galinsoga w ziołolecznictwie – Medycyna dawna i współczesna [online] [dostęp 2018-01-20] .

[bankowski-10] Czesław Bańkowski, Eugeniusz Kużniewski "Ziołolecznictwo ludowe"

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]