Żagiew (czasopismo)
 Numer drugiej „Żagwi” ze stycznia 1943 | |
| Państwo | |
|---|---|
| Adres | |
| Tematyka |
pismo konspiracyjne |
| Język |
polski |
| Pierwszy numer |
luty 1942 |
| Ostatni numer |
luty 1943 |
| Redaktor naczelny |
Adam Szajn (prawdopodobnie od grudnia 1942) |
Żagiew – konspiracyjne czasopismo wydawane w getcie warszawskim przez Żydów będących zwolennikami asymilacji.
W pierwszej połowie 1942 roku ukazało się pięć numerów czasopisma o tym tytule. Nie wiadomo, kim były osoby odpowiedzialne za jego wydawanie. Działalność „Żagwi” zamarła latem 1942 roku, podczas wielkiej akcji deportacyjnej. Pod koniec tego samego roku w getcie ponownie zaczęło się jednak ukazywać czasopismo występujące pod szyldem „Żagwi”. Publikowano w nim informacje o sytuacji na frontach II wojny światowej oraz wezwania do biernego i czynnego oporu przeciwko kolejnej deportacji. Cele, które przyświecały grupie stojącej za drugą odsłoną „Żagwi”, są trudne do jednoznacznego określenia. Jej redaktor naczelny, Adam Szajn, został zabity przez Żydowską Organizację Bojową w lutym 1943 roku.
Po wojnie wokół „Żagwi” narosło wiele mitów i przekłamań. Opisywano ją jako agenturę Gestapo (o nazwie „Żydowska Gwardia Wolności”), jednocześnie zaliczając do niej niemal wszystkich żydowskich konfidentów i kolaborantów w getcie warszawskim. Brakuje jednak dowodów na to, że „Żagiew”, a w szczególności jej pierwsza odsłona, miała jakiekolwiek związki z niemieckim aparatem bezpieczeństwa.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Przed „Wielką Akcją”
[edytuj | edytuj kod]Czasopismo „Żagiew” było wydawane w warunkach konspiracyjnych przez Żydów – zwolenników asymilacji, którzy na mocy nazistowskich ustaw rasowych zostali osadzeni w getcie warszawskim[1][2]. Ukazywało się między lutym a sierpniem 1942 roku. Wydano łącznie pięć numerów[2]. Zachowały się trzy – z czego pierwszy wydany w lutym, a ostatni z zachowanych pod koniec maja. Tytuł nawiązywał do nazwy czasopisma wydawanego w Polsce przed wojną przez środowiska asymilacyjne[1].
Redakcja „Żagwi” demonstrowała jednoznaczną lojalność wobec państwa polskiego, opowiadając się m.in. za nienaruszalnością granic II Rzeczpospolitej. Potępiała także wszelkie formy kolaboracji z Niemcami. Jednocześnie „Żagiew” miała wyraźnie antykomunistyczny profil ideowy[1]. Między innymi ze względu na fakt, iż zwolennicy asymilacji byli izolowani w społeczności getta, nie udało się zidentyfikować osób, które wydawały czasopismo[2][3].
Pojawienie się „Żagwi” zostało początkowo przyjęte z pewną nieufnością przez Polskie Państwo Podziemne. Informatorzy referatu spraw żydowskich Komendy Głównej Armii Krajowej donosili, że środowiska asymilacyjne w getcie odżegnują się od tego pisma. W późniejszych raportach nie kwestionowano już jednak związków „Żagwi” z tym środowiskiem[4].
Działalność „Żagwi” zamarła latem 1942 roku, na skutek prowadzonej w tym czasie przez Niemców wielkiej akcji deportacyjnej w getcie warszawskim[3].
Druga odsłona „Żagwi”
[edytuj | edytuj kod]Między grudniem 1942 roku a lutym 1943 roku w dzielnicy zamkniętej ponownie zaczęło ukazywać się czasopismo występujące pod szyldem „Żagwi”. Zachowało się jego jedenaście numerów[2]. Pierwszy nosił nazwę „Biuletyn Informacyjny Organizacji Żagiew. Komunikaty Wojenne”, natomiast kolejne ukazywały się pod tytułem „Biuletyn Informacyjny Żagiew”[3]. Redaktorem naczelnym miał być Adam Szajn (Sztejn)[5]. Według Dawida Efroza, autora jednej z relacji z getta warszawskiego, Szajn przebywał na terenie szopu szczotkarzy i posiadał radio. Miał być uważany za użytecznego ze względu na pewne kontakty, które jakoby utrzymywał z Niemcami[6].
Druga „Żagiew”, podobnie jak jej pierwsza odsłona, była prawdopodobnie inicjatywą żydowską, stojącą jednakże na gruncie polskiego patriotyzmu[7]. W biuletynie publikowano przede wszystkim informacje o sytuacji na frontach II wojny światowej, uzyskane dzięki odsłuchowi audycji BBC oraz podporządkowanej Sowietom polskojęzycznej radiostacji im. Tadeusza Kościuszki. Stosunkowo mniej liczne były odniesienia do sytuacji w samym getcie[5]. Biuletyn podawał m.in. nazwiska najbardziej aktywnych w getcie konfidentów i kolaborantów, podkreślając konieczność ich likwidacji[7]. Pojawiały się w nim również – zwłaszcza po akcji styczniowej – wezwania do biernego i czynnego oporu przeciw kolejnym próbom „wysiedlenia”[8].
Pewne przesłanki wskazują, że osoby związane z grupą „Żagiew” mogły utrzymywać kontakty z działającą w getcie konspiracją rewizjonistyczną[9]. Z meldunku sporządzonego w maju 1943 roku przez wywiadowcę AK Antoniego Janiszewskiego ps. „Karol”, wynika, że oba środowiska nawiązały kontakt jeszcze przed akcją styczniową, jednakże do współpracy nie doszło, gdyż „Żagiew” negatywnie nastawiała do siebie ludzi, publikując ogłoszenia rzekomo w imieniu rządu polskiego albo tworząc listy proskrypcyjne z nazwiskami kolaborantów, na których jednak widniały również osoby niewinne, a nawet (jak Aleksander Landau) związane z żydowską konspiracją[10].
Jednoznacznie wrogie stanowisko wobec „Żagwi” zajęła natomiast Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB), uznając ją za prowokację Gestapo, mającą na celu wywołanie przedwczesnego wybuchu powstania w getcie[2]. Jak wynika z datowanej na 3 marca 1943 roku odezwy ŻOB, Adam Szajn został zlikwidowany przez jej bojowców 28 lutego tego samego roku za „redagowanie łajdackiego pisma gestapowców »Żagiew«” oraz „donosicielstwo i demoralizację żydowskiego życia politycznego”[8][a]. Na liście osób zlikwidowanych przez ŻOB, sporządzonej przez Emanuela Ringelbluma, Szajn („Adaś Szejn”) jest opisany jako „gestapowiec, redaktor nielegalnej prowokacyjnej »Żagwi«”[11].
Mit żydowskiej agentury Gestapo
[edytuj | edytuj kod]Po wojnie wokół „Żagwi” narosło wiele mitów[2]. Był to w dużej mierze efekt działalności Tadeusza Bednarczyka – kombatanta i historyka amatora, będącego jednym ze spiritus movens wieloletniego procederu fałszowania historii Żydowskiego Związku Wojskowego (ŻZW)[1]. Pod kryptonimem „Żagiew” rzekomo miała kryć się organizacja o nazwie „Żydowska Gwardia Wolności” – będąca jakoby rozbudowaną agenturą Gestapo w getcie warszawskim[b]. O działanie na rzecz niemieckich interesów oskarżano przy tym nawet wydawców „Żagwi” z pierwszej połowy 1942 roku. Z czasem do grona członków „Żagwi” zaczęto zaliczać w zasadzie wszystkich żydowskich kolaborantów i konfidentów Gestapo w Warszawie, w tym Abrahama Gancwajcha i członków kierowanej przez niego „Trzynastki”[2]. Bednarczyk utrzymywał, że ŻZW rzekomo toczył z „Żagwią” nieustanną i zwycięską walkę[12]. Bojownicy tej organizacji rzekomo mieli zlikwidować aż 59 członków „Żagwi”[13]. Jak wskazują Dariusz Libionka i Laurence Weinbaum: „bzdury te zakorzeniły się niestety również w poważnej literaturze historycznej”[14].
W rzeczywistości nie ma jakichkolwiek przesłanek, które świadczyłyby, że czasopismo „Żagiew” ukazujące się w pierwszej połowie 1942 roku było inspirowane przez niemiecki aparat bezpieczeństwa[3].
Do tezy, iż druga „Żagiew” była prowokacją Gestapo, przychylał się Maciej Wójcicki. Jego zdaniem na niemiecką inspirację wskazują zwłaszcza pojawiające się na łamach biuletynu wezwania do organizowania w getcie warsztatów rzemieślniczych (tzw. szopów)[13]. W opracowanej przez Żydowski Instytut Historyczny Encyklopedii getta warszawskiego „Żagiew” jest natomiast zaliczana do kategorii pism konspiracyjnych[15].
Libionka i Weinbaum kwestię domniemanej współpracy drugiej „Żagwi” z Gestapo pozostawiają otwartą. Wskazują jednak, że treść zachowanych numerów sugeruje, iż linia redakcyjna tego biuletynu – w szczególności publikowane na jego łamach wezwania do zbrojnego oporu wobec prób likwidacji getta warszawskiego – była zasadniczo sprzeczna z interesami okupanta, któremu zależało na sprawnym przeniesieniu zakładów produkcyjnych działających w getcie, wraz z maszynami i robotnikami, do obozów pracy na Lubelszczyźnie[8].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Adam Janiszewski ps. „Karol” błędnie przypisał likwidację Sztajna Żydowskiemu Związkowi Wojskowemu, datując ją przy tym na pierwszą połowę kwietnia 1943 roku. Patrz: Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 690.
- ↑ Bernard Ber Mark w książce Powstanie w getcie warszawskim z 1953 roku opisywał z kolei „Żagiew” jako „tubę propagandową reakcji londyńskiej”. Patrz: Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 1164.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 685.
- ↑ a b c d e f g Warszawa Walczy 2014 ↓, s. 819.
- ↑ a b c d Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 687.
- ↑ Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 686–687.
- ↑ a b Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 688.
- ↑ Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 1166.
- ↑ a b Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 688–689.
- ↑ a b c Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 689.
- ↑ Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 689–690.
- ↑ Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 690.
- ↑ Ringelblum 1988 ↓, s. 181.
- ↑ Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 684–685.
- ↑ a b Wójcicki 2006 ↓, s. 45.
- ↑ Libionka i Weinbaum 2012 ↓, s. 1164.
- ↑ Ewa Koźmińska-Frejlak: Konspiracyjna prasa żydowska w Warszawie (1940–1943). delet.jhi.pl. [dostęp 2025-11-19].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Krzysztof Komorowski (red.): Warszawa walczy 1939–1945. Leksykon. Warszawa: Fundacja Warszawa Walczy 1939–1945 i Bellona SA, 2014. ISBN 978-83-1113474-4.
- Dariusz Libionka, Laurence Weinbaum: Bohaterowie, hochsztaplerzy, opisywacze. Wokół Żydowskiego Związku Wojskowego [e-book/epub]. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2012. ISBN 978-83-63444-15-0.
- Emanuel Ringelblum: Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej: uwagi i spostrzeżenia. Warszawa: Czytelnik, 1988. ISBN 83-07-01686-X.
- Maciej Wójcicki. Żydowski Związek Wojskowy w getcie warszawskim. „Kwartalnik Historii Żydów”. 1 (217), 2006. Żydowski Instytut Historyczny im. Emanuela Ringelbluma. ISSN 1899-3044.