Żarnów (powiat opoczyński)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miejscowości w powiecie opoczyńskim. Zobacz też: Żarnów w powiecie sieradzkim.
Żarnów
Herb
Herb Żarnowa
Żarnów – plac Piłsudskiego z kościołem św. Mikołaja24 kwietnia 2012 r.
Żarnów – plac Piłsudskiego z kościołem św. Mikołaja
24 kwietnia 2012 r.
Państwo  Polska
Województwo łódzkie
Powiat opoczyński
Gmina Żarnów
Liczba ludności (31.12.2012 r.) 1149
Strefa numeracyjna (+48) 44
Kod pocztowy 26-330
Tablice rejestracyjne EOP
SIMC 0558274
Położenie na mapie gminy Żarnów
Mapa lokalizacyjna gminy Żarnów
Żarnów
Żarnów
Położenie na mapie powiatu opoczyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu opoczyńskiego
Żarnów
Żarnów
Położenie na mapie województwa łódzkiego
Mapa lokalizacyjna województwa łódzkiego
Żarnów
Żarnów
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Żarnów
Żarnów
Ziemia51°14′50″N 20°10′14″E/51,247222 20,170556
Strona internetowa miejscowości

Żarnów – dawne miasto, obecnie wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie opoczyńskim, w gminie Żarnów.

Do 1954 roku siedziba gminy Topolice. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa piotrkowskiego, zaś przed 1975 r. do woj. kieleckiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Żarnów.

Przez miejscowość przebiega droga krajowa nr 74 oraz dwie drogi wojewódzkie: 726 i 746.

Historia[edytuj]

Wieś założona przed 1065 (pierwsza wzmianka w tzw. Falsyfikacie Mogileńskim), jedna z najstarszych polskich kasztelanii. W 1136 r. Bulla papieża Innocentego II wydana dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego wymieniła wśród innych grodów Polski Centralnej Sarnov – czyli Żarnów. Był to gród wiązany z tzw. kasztelaniami zapilickimi – grupą trzech ośrodków administracji państwowej – Żarnowa, Skrzynna/Skrzyńska i Małogoszczy. Z 1191 r. pochodzi wzmianka wymieniająca kościół (capella) w Żarnowie, pośród siedmiu świątyń znajdujących się w uposażeniu kolegiaty sandomierskiej. Powstanie kościoła należy być może wiązać z osobą księcia Kazimierza Sprawiedliwego. W XII wieku był więc Żarnów znaczącym ośrodkiem, siedzibą przedstawiciela książęcej administracji, posiadającym własny gród i kościół. W roku 1224 wymieniony jest Falibóg, kasztelan żarnowski. W 1243 na dokumencie Konrada Mazowieckiego wystąpił palatinus żarnowski. W latach 14151876 miejscowość posiadała prawa miejskie. Mimo upadku znaczenia Żarnowa w XIV w. na korzyść Opoczna, tytuł kasztelana żarnowieckiego przetrwał do końca I Rzeczypospolitej. Podczas potopu szwedzkiego miała miejsce bitwa pod Żarnowem.

W 1869 roku utracił prawa miejskie, była to m.in. kara za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Od 1876 r. Żarnów pozostawał pod rządami wójta. W czasie I wojny światowej na zachód od Żarnowa przebiegł front bojowy. W czasie II wojny światowej osada była silnym ośrodkiem Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych. Po okresie zastoju inwestycyjnego lat osiemdziesiątych, lata dziewięćdziesiąte przyniosły znaczny postęp. Centrum Żarnowa uległo znacznym zmianom. Grodzisko wygląda bardzo podobnie jak w poprzednich latach.

W 1998 roku do Żarnowa przyłączono sąsiednie wsie: Trestę Wesołą i Drobną Wieś (nazwa oboczna: Dorobna Wieś).

Zabytki[edytuj]

Kościół św. Mikołaja
Kazimierz Jagiellończyk ustanawia w mieście Żarnowie jarmark na 15 sierpnia.

Według rejestru zabytków NID[1] na listę zabytków wpisane są obiekty:

Kościół parafialny pw. św. Mikołaja[edytuj]

W pierwszej połowie XII wieku wzniesiono kościół z kamienia ciosowego, który pomimo kolejnych przebudów zachował swoje pierwotne romańskie cechy architektoniczne w części zachodniej. Cechy romańskie ma także wieża łącząca się z frontem kościoła.

Nawet opracowania bardziej ogólne, dotyczące sztuki romańskiej w Polsce wskazują na Żarnów. Ogromnym zainteresowaniem profesjonalistów cieszą się dwa komponenty części romańskiej, empora i okrągła wieża, która uchodzi za jedną z najlepiej zachowanych w kraju.

Kościół zbudowano na dawnym podgrodziu grodu kasztelańskiego, który za czasów Piastów kontrolował ważny szlak drogowy od Sandomierza do Wielkopolski.

Pierwsze przęsło nawy głównej to nawa kościółka romańskiego. Ze ściany dawnej nawy, od strony południowej i północnej pozostały resztki. Sklepienie pochodzi z czasów rozbudowy w XX wieku. Gdy poszukiwano miejsc dla wiernych starano się powiększyć wnętrze przez przybudowanie kaplic - udało się to jeszcze w czasach romańskich i dobudowano ją od strony północnej. W 1510 powstało prezbiterium gotyckie od strony wschodniej, natomiast w południowej części wybudowano kaplice Matki Boskiej Różańcowej i św. Anny. Przez całe stulecia nie wprowadzano żadnych zmian w części zachodniej, która jest to najbardziej interesującą częścią kościoła i poprzez swą wieżę z emporą jest bardzo charakterystyczna dla epoki romańskiej. Wieża ma 18,5 metrów wysokości, w górnej części grubość muru wynosi 0,80 m , a w dolnej 1,30 m. Pokryta jest stożkowym dachem z blachy miedzianej. Wewnątrz do połowy biegną kamienne schody, kręcone spiralnie i stanowią przejście na emporę. W wieży są dwa prostokątne okna romańskie i trzy ostrołukowe gotyckie oraz otwór zamknięty półkoliście nad szczytem dachu, jest to prawdopodobnie pamiątka po dawnej latrynie. Empora zachowała się prawie kompletnie. Z dołu przez otwór ostrołukowy wchodzi się na emporę kamiennymi schodami, z empory zaś na wieżę. W ścianie północnej zamurowany otwór drzwiowy stanowił przejście na galerię prowadzącą do pomieszczenia zamkowego. Inne źródła wskazują iż jest przebiciem nowożytnym, wychodzącym na poddasze dawnej przybudówki. Pierwotna balustrada nie istnieje dziś, jednak zachowały się dwa pilastry przyścienne, które świadczą o zamiarze oddzielania empory od nawy za pomocą galerii arkadowej. Zamysłu jednak tego nie wykonano. Cześć gotycka stanowi wschodnie ramię kościoła, z 1510 roku pochodzi pierwsza wzmianka, że romańską świątynię powiększono poprzez dobudowanie od strony wschodniej gotyckiego prezbiterium. Zbudowane jest na planie prostokąta, ułożonego w szychty. Bogate sklepienie trójprzęsłowe, gwieździste żebrowane. Żebra połączone ze wspornikami stożkowymi zakończone dzbanuszkiem lub wazonikiem. Wbudowane dwa okna ostrołukowe wyposażone w nowoczesne witraże. Ścianę północną ożywiają drzwi od dawnej zakrystii, a obecnie kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej. W szczycie ściany wschodniej widać tarcze z herbami Habdank, Poraj i Lis zaś w południowej tarcza z herbem Wąż. Wszystkie są z godłami biskupimi. Herb Wąż odnosi się do Stanisław Przyłęckiego plebana żarnowskiego, Poraj do dziedzica Dłużniewic Andrzeja Róży Boryszowskiego.

Kościół św. Mikołaja

Habdankiem pieczętował się Jan Konarski, biskup krakowski, który jest związany pokrewieństwem z okolicami Żarnowa. Część neogotycką zaprojektował profesor Stefan Szyller. Jest to układ bazylikowy, zespół trzech naw, gdzie nawa główna, środkowa jest znacznie wyższa i potężniejsza od pozostałych bocznych. Posiada dodatkowe oświetlenie oknami z naw bocznych. Ksiądz Jan Wencel zaprojektował bez okien w nawie środkowej. Kierował się uzyskaniem średniowiecznego półmroku nawy głównej oraz tym, że okna mogłyby osłabić wytrzymałość ścian na ciśnienie sklepienia. Wszystko pokryto dwuspadowym dachem.

Zabudowania miasteczka wznoszą się z południowej i zachodniej strony kościoła. Z części wschodniej widać pobliskie łąki oraz niedalekie lasy. Po stronie północnej od rzeczki Wąglanki, widać grodzisko o nieregularnym kształcie.

Góra Szwedzka[edytuj]

W centrum Żarnowa znajduje się średniowieczne grodzisko funkcjonujące od końca X do połowy XIII wieku[2].

Na początku było ono oddzielone od wzgórza kościelnego ogrodzeniem z potężną zabudową. Stał tam zamek kasztelana żarnowskiego. Archeologowie twierdzili, że była to drewniano-ziemna budowla obronna. Wokół grodu wykopana była głęboka fosa.

Współcześnie grodzisko to nosi nazwę Góra Szwedzka. Nazwa związana jest z Bitwą pod Żarnowem, do której doszło 16 września 1655 r. między wojskami króla Jana Kazimierza a armią szwedzką).

Góra Szwedzka
Dzwonnica
Kaplliczka

Na samym szczycie Szwedzkiej Góry w dniu 3 maja 1923 roku postawiono pomnik z piaskowca (z godłem polskim, krzyżem i aniołem pokoju) dla uczczenia bojowników walczących o wolność Ojczyzny w latach 1831, 1848, 1863, 1918, 1920 (data zatarta podczas profanacji pomnika) i 1929. Co roku w dniach 3 maja i 11 listopada żarnowscy mieszkańcy oddają hołd poległym za wolność ojczyzny.

Śródmieście dawnego miasta[edytuj]

Początkiem Żarnowa był średniowieczny gród znajdujący się na bardzo wysokim nasypie o podstawie kolistej, którego średnica wynosiła 50 m. Wokół grodu biegła głęboka fosa, zasilana wodami rzeki Scepy (inna nazwa rzeki to Żarnów, w XVI w. nazwę zapisywano jako Sczepe[3]. Prawdopodobnie mieściła się tu siedziba książąt plemiennych, z której wywodził się możnowładca Odrowąż Prandota Stary (dynasta kasztelański) i jego potomkowie: Iwo i Jan, biskupi krakowscy, którzy żyli w XII wieku. Żarnów w średniowieczu leżał na jednym z głównych szlaków z Wielkopolski na Ruś. Właśnie tą trasą podróżowali kupcy na wschód. Osada miała ogromne znaczenie handlowe, o którym świadczy herb przyozdobiony w srebrną misę i pięć złotych kłosów. Na temat nazwy tego wczesnośredniowiecznego grodu istnieje wiele legend, zazwyczaj mówi się o dwóch hipotezach. Pierwsza sugeruje nazwę Żarnów od niepamiętnych czasów istniejącego ośrodka kamieniarskiego (Sygut 1996). Funkcjonował silny ośrodek i wyrabiano tutaj żarna z miejscowego piaskowca stąd nazwa Żarnów. Drugą hipoteza wskazuje na nazwę kulturową oznaczającą miejsce żarne (wyżarzony las), czyli obszar wypalony w puszczańskiej kniei, przeznaczony pod uprawy i intensywne zasiedlenie.

Drewniana dzwonnica z I polowy XIX wieku[edytuj]

Drewniana dzwonnica pochodząca z połowy XIX wieku w Żarnowie słynęła z krystalicznego dźwięku dzwonów, z których najstarsze pochodziły z 1533 i 1731 roku. Zostały one zrabowane przez hitlerowców. Budowla stoi na placu kościelnym. Dziś już tylko spełnia funkcje zabytku, którego każdy może podziwiać zarówno na zewnątrz jak i w środku.

Kapliczka choleryczna[edytuj]

Na Placu 900-lecia w 1864 roku wzniesiono kapliczkę za sprawą żarnowianina Mikołaja Millaka. Zbudowano ją w podziękowaniu za uratowanie mieszkańców w czasie wielkiej epidemii cholery. Za patronkę tej oryginalnej kapliczki wybrano świętą Rozalię.

Podczas przebudowy skrzyżowania na Placu 900-lecia kapliczkę zdemontowano (7 maja 2009 r.).

Żarnowianie byli bardzo związani z tym miejscem. Mimo wielu podejmowanych prób, wzmożonego zainteresowania mediów i interwencji u władz różnych szczebli, historycznej kapliczki św. Rozalii nie udało się uratować. Jej konstrukcja w żaden sposób nie pozwalała na przeniesienie w inne miejsce, każda próba przesunięcia groziła rozpadnięciem się ścian. Podjęto jedyną słuszną decyzję o budowie nowej kapliczki, a rozbiórka starej była nieunikniona, ze względu na modernizację dróg. W krótkim czasie zbudowano nową kapliczkę św. Rozalii, którą wiernie odwzorowano na tej starej, historycznej, która od dawien dawna stała na rozstaju dróg do Kielc oraz Końskich. Obecnie stoi w pewnym oddaleniu od jezdni. Cały teren jest oświetlony.

Ludzie związani z Żarnowem[edytuj]

Z Żarnowa pochodził superstulatekIzrael Kryształ, liczący w dniu śmierci (11 sierpnia 2017 r.) 113 lat, mieszkający w Hajfie[4][5].

Sport[edytuj]

W miejscowości działa klub piłki nożnej, Kasztelan Żarnów, grający obecnie w klasie A.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. NID: Rejestr zabytków nieruchomych, województwo łódzkie. [dostęp 18 września 2008].
  2. Wczesnośredniowieczne zaplecze osadnicze kościoła w Żarnowie, [w:] Początki architektury sakralnej w Polsce Centralnej, red. L. Kajzer, Łódź-Warszawa 2013
  3. Żarnów w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. XIV: Worowo – Żyżyn. Warszawa, 1895.
  4. Andrzej Witkowski, Najstarszy na świecie człowiek pochodzi ...spod Opoczna; [w:] "Polska. Dziennik Łódzki", 26 I 2016, nr 20, s. 7.
  5. Anna Gronczewska, Pamiętał Żarnów, ale zawsze z dumą prezentował zdjęcie z herbem Łodzi; [w:] "Polska. Dziennik Łódzki", 25 VIII 2017, nr 197, s. 17.

Linki zewnętrzne[edytuj]