Żelazów (województwo mazowieckie)
52°24′07″N 21°52′59″E/52,401944 21,883056
| wieś | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2024) |
121[2] |
| Strefa numeracyjna |
25 |
| Kod pocztowy |
07-120[3] |
| Tablice rejestracyjne |
WWE |
| SIMC |
0675867[4] |
Położenie na mapie gminy Korytnica  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |
Położenie na mapie powiatu węgrowskiego  | |
| 52°24′07″N 21°52′59″E/52,401944 21,883056[1]
| |
Żelazów – wieś w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie węgrowskim, w gminie Korytnica[4][5]. Ma status sołectwa[6].
Miejscowość leży we wschodniej części Mazowsza, na terenie historycznego Podlasia, w dolinie rzeki Liwiec. Znajduje się ok. 5 km na północ od Korytnicy, 18 km na zachód od Węgrowa i około 65 km na północny wschód od Warszawy. Przez wieś przebiega droga powiatowa łącząca Korytnicę z Liwem.
Etymologia
[edytuj | edytuj kod]Nazwa wsi pochodzi od przezwiska Żelazo, znanego w Polsce średniowiecznej. Kazimierz Pacuski w "Materiałach do słownika historyczno-geograficznego ziemi liwskiej w średniowieczu i w XVI wieku" łączy ją z osobą Jana Żelazo z Bogusławic, który w 1428 r. nabył 10 łanów ziemi zwanych Szostkowo Rzepisko i mógł gospodarować w tym rejonie do ok. 1440 r.; od jego przydomka uformować się miała nazwa Żelazowo, później Żelazów[7].
Wieś pojawia się w źródłach jako Zelazowo (1464), Szelazowo / Żelazowo (1475), Zielazowo (1531), Żelazowo (1563), Zelazow (1783–1784) – obecna forma Żelazów utrwaliła się w XIX w.[7]
Historia
[edytuj | edytuj kod]Średniowiecze
[edytuj | edytuj kod]Kalendarium[7]:
- 1464 r. – Andrzej z Żelazowa (Andreas de Zelechowo) toczy proces z witrykami kościoła w Korytnicy o 1 włókę ziemi zapisaną tej parafii; wzmiankowany również szlachcic Wszebor z Żelazowa.
- 1475 r. – książę mazowiecki Konrad III sprzedaje braciom z Żelazowa (Wojciechowi, Pawłowi i Stanisławowi) 2 włóki w Turnie za 7 kóp groszy.
- 1476 r. – tenże książę Konrad III uwalnia braci z Żelazowa, Mikołaja Komorowskiego, Wielątka i ich działy w Żelazowie oraz Komorach wraz z mieszkańcami od robót przy zamkach książęcych.
- 1503 r. – Jan Żelazowski występuje na rokach sądowych w Liwie jako zastępca starosty liwskiego.
- 1539 r. – potwierdzono akt sprzedaży 2 włók z 1475 r. na prośbę Wojciecha Pękula z Żelazowa.
- 1563 r. – w parafii Korytnica odnotowano 10 łanów ziemi szlachty drobnej, niemającej kmieci, czyli bez ludności chłopskiej.
- 1783–1784 r. – według Regestru Diecezjalnego wieś stanowiła własność pięciu rodzin drobnej szlachty.
Okres nowożytny i XIX wiek
[edytuj | edytuj kod]W XIX wieku Żelazów liczył 16–18 domów i ok. 120 mieszkańców. Wszystkie gospodarstwa należały do rodzin drobnoszlacheckich. Wieś wchodziła w skład gminy Jaczew i parafii Korytnica[8].
Dwudziestolecie międzywojenne
[edytuj | edytuj kod]Po odzyskaniu niepodległości Żelazów znalazł się w woj. lubelskim (od 1933 r. warszawskim). W ramach reformy administracyjnej siedzibę gminy Jaczew przeniesiono z Jaczewa do Żelazowa, co czyniło wieś przez pewien czas centrum administracyjnym okolicy[9].
Ludność wsi, wywodząca się z drobnej szlachty, sympatyzowała z ruchem narodowym. W wyborach 1919 r. w gminie Jaczew Narodowa Demokracja uzyskała ponad 99% głosów[10].
II wojna światowa
[edytuj | edytuj kod]Podczas okupacji niemieckiej Żelazów należał do struktur Armii Krajowej w Ośrodku III Korytnica (obwód Węgrów)[11]. Równocześnie aktywne były tu Narodowe Siły Zbrojne. Po 1944 r. część mieszkańców była represjonowana przez władze komunistyczne za udział w ruchu oporu[10].
Czasy powojenne
[edytuj | edytuj kod]Po 1945 r. Żelazów włączono do gminy Korytnica. Wieś zachowała rolniczy charakter, a większość gospodarstw pozostaje w rękach potomków dawnych rodzin szlacheckich. W latach 1975–1998 miejscowość należała administracyjnie do województwa siedleckiego, od 1999 r. znów do woj. mazowieckiego (pow. węgrowski)[12][13].
Demografia
[edytuj | edytuj kod]| Rok | Liczba domów | Liczba mieszkańców |
|---|---|---|
| 1827 | 18 | 126[8] |
| 1895 | 16 | 121[8] |
| 2022[14] | 120 | |
| 2023[15] | 123 | |
| 2024[16] | 121 |
W Żelazowie znajduje się jedna przydomowa oczyszczalnia ścieków. 27 działek należało do nieruchomości gminy Korytnica. W 2024 zrealizowano przebudowę dróg wewnętrznych[16].
W Żelazowie działa też Ochotnicza Straż Pożarna[17].
Dziedzictwo
[edytuj | edytuj kod]Wierni Kościoła rzymskokatolickiego należą do parafii św. Wawrzyńca w Korytnicy[18].
Wieś zachowuje układ zaścianka drobnoszlacheckiego i ciągłość osadniczą sięgającą XV wieku. Na jej terenie zachowały się przykłady tradycyjnej zabudowy drewnianej oraz kapliczki przydrożne z XX wieku. Większość mieszkańców wywodzi się z rodzin obecnych tu od kilku stuleci[7][19][20][21][22].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 163572.
- ↑ Raport o stanie gminy Korytnica za rok 2024. Liczba mieszkańców w dn. 31.12.2024 s. 4-5
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1621 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
- ↑ a b GUS. Wyszukiwarka TERYT
- ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz. U. z 2013 r. poz. 200)
- ↑ Raport o stanie gminy Korytnica za rok 2023. Fundusz sołecki s. 23-24
- ↑ a b c d Kazimierz Pacuski, Materiały do słownika historyczno-geograficznego ziemi liwskiej w średniowieczu i w XVI wieku, Marek Słoń, Bogumił Szady (red.), Warszawa: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla PAN, 2015 (seria „Atlas Źródeł i Materiałów do Dziejów Dawnej Polski” nr 4), s. 204–205 [dostęp 2025-10-16].
- ↑ a b c Żelazów, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 764.
- ↑ Akta gminy Jaczew powiat Węgrów (zespół 56439) [online], Archiwum Państwowe w Siedlcach [dostęp 2025-10-08].
- ↑ a b Wiesław Charczuk, Walka Narodowych Sił Zbrojnych przeciwko władzy komunistycznej w powiecie węgrowskim w latach 1944-1950, „Niepodległość i Pamięć”, 2006, s. 91-99 [dostęp 2025-10-08].
- ↑ Piotr Matusak, Okupacja i ruch oporu w Węgrowie 1939-1944, „Szkice Podlaskie”, 13, 2005, s. 57-100, patrz s. 85, 88 [dostęp 2025-10-16].
- ↑ Rada Ministrów, Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 sierpnia 1998 r. w sprawie utworzenia powiatów. [online], isap.sejm.gov.pl, 7 sierpnia 1998 [dostęp 2025-10-08].
- ↑ Główny Urząd Statystyczny, Rocznik Statystyczny Województw 1998 [online], Główny Urząd Statystyczny, 1999, s. 14-15 [dostęp 2025-10-08].
- ↑ Raport o Stanie Gminy 2022 [online], Gmina Korytnica, 11 czerwca 2025 [dostęp 2025-10-08].
- ↑ Raport o Stanie Gminy 2023 [online], Gmina Korytnica, 11 czerwca 2025 [dostęp 2025-10-08].
- ↑ a b Raport o Stanie Gminy 2024 [online], Gmina Korytnica, 11 czerwca 2025 [dostęp 2025-10-08].
- ↑ OCHOTNICZA STRAŻ POŻARNA W ŻELAZOWIE | Rejestr.io [online], rejestr.io [dostęp 2025-10-08].
- ↑ Opis parafii na stronie diecezji
- ↑ Atlas historyczny województwa mazowieckiego, red. A. Gieysztor, Warszawa: Instytut Historii PAN, 1998, s. 55–56 (mapa i opis okolicy Korytnicy – kontynuacja osadnictwa drobnoszlacheckiego od XV w.).
- ↑ M. Głosek, Drobna szlachta Mazowsza w kulturze i tradycji regionu, w: Studia nad kulturą Mazowsza, Warszawa: PAN, 2004, s. 121–137 (opis typów zaścianków i ciągłości rodzinnej na Mazowszu wschodnim).
- ↑ „Raport o stanie Gminy Korytnica za rok 2018”, Urząd Gminy Korytnica, Korytnica 2019, s. 6–8 (opis zachowanej zabudowy drewnianej i kapliczek przydrożnych w sołectwach Korytnica, Roguszyn, Żelazów).
- ↑ Zeszyty Korytnickie, nr 3, 2017, Towarzystwo Przyjaciół Ziemi Korytnickiej, s. 14–17 (artykuł: „Zaścianki szlacheckie parafii Korytnica – dziedzictwo i pamięć mieszkańców”).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Żelazów (1), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 764.
