Żupan (ubranie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zobacz też: Żupan (urząd).
Janusz Radzwiłł w żupanie

Żupan – staropolska męska szata noszona w XVI wieku jako szata wierzchnia, a od połowy XVII wieku pod kontuszem. W czasach Stefana Batorego i Zygmunta III Wazy traktowany był jako strój reprezentacyjny, noszony samodzielnie bądź widoczny spod szuby, delii czy ferezji. W 2 ćwierci XVII wieku pojawiło się uzupełnienie dla żupana w postaci kontusza. O reprezentacyjności i bogactwie żupana decydowała głównie tkanina. Żupan miał postać długiej sukni z rękawami, zapinana na rząd guzów, drobnych guzików, haftek bądź szamerowana[1][2].

Codzienne żupany szyto z cienkiego, wełnianego polskiego sukna, natomiast odświętne były z reguły jedwabne. Wzorzyste adamaszki i połyskujące atłasy sprowadzano najczęściej z Włoch. W 1 połowie XVII wieku spotykało się paradne żupany ze wschodniego złotogłowiu o mieniących się barwach. W tym samym czasie zaczęły napływać do Rzeczypospolitej miękkie pasy perskie i tureckie, które noszono na żupanie. Noszono też na żupanie metalowe pasy, złożone z wąskich ogniw spiętych ozdobną klamrą[3]. W Polsce noszony przez szlachtę od XVI[1][2] do połowy XIX w.[1][4].

Od połowy XVII wieku żupan noszony pod kontuszem stanowił wraz z nim szlachecki ubiór narodowy[5], kontusz i żupan, noszony nie tylko przez szlachtę, ale także przez mieszczaństwo, a czasem co bogatszych chłopów, od XVII w. były powszechnie uważane za część polskiego stroju narodowego[6].

Pochodzi zapewne od muzułmańskiej długiej koszuli zwanej diszdasz. Część historyków, w tym Jacek Komuda podają mu inne pochodzenie - od średniowiecznych, rycerskich koszul. Ludowym odpowiednikiem żupana była sukmana.

Pochodzenie nazwy[edytuj]

Nazwa pochodzi od włoskiego giubbone, giuppone[1] (zazwyczaj szeroki kaftan męski z grubego materiału), od giubba (kaftan, frak, kurtka wojskowa), które pochodzi od arabskiego: dżubba (spodnia szata z bawełny)[5][4][7][8].

Opis[edytuj]

W ramionach był dopasowany, z wąskimi rękawami[2][7]. Żupan posiadał stojący kołnierz[1][2][7], pierwotnie z tyłu lekko podwyższony, później był jednakowej wysokości, ale z przodu rozchylony. Osoby zamożne nosiły aksamitne, jedwabne bądź brokatowe żupany z pozłacanymi haftkami lub guzikami, uboga szlachta poprzestawała na białych (latem) i szarych lub brązowych wełnianych (zimą). Mieszczanie nosili żupany wykonane z tkaniny z łyka konopnego (stąd zwano ich łykami, łyczkami)[5].

Uzupełnieniem żupana w XVI wieku był pas z metalowych wąskich ogniw i zdobionej klamry lub pas siatkowy, pasy jedwabne z fragmentów materiałów, a od 2 połowy XVII wieku osobno wytwarzany szeroki i długi pas (np. z wzorzystego jedwabiu), którym opasywano się kilkakrotnie wokół. Przed połową XVII wieku na żupan zaczęto zakładać kontusz[7].


Przypisy[edytuj]

  1. a b c d e Słownik Wyrazów Obcych. Warszawa: PWN, 1980, s. 817. ISBN 83-01-00521-1.
  2. a b c d Słownik Języka Polskiego tom 3. Warszawa: PWN, 1981, s. 1095.
  3. Anna Sieradzka, Tysiąc lat ubiorów w Polsce, Arkady, Warszawa 2003, s.83
  4. a b Elżbieta Sobol, Mały Słownik Języka Polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN 1995, ​ISBN 83-01-11737-0​.
  5. a b c Nowa Encyklopedia Powszechna - tom 6.. Warszawa: PWN, 1996, s. 1087. ISBN 83-01-11969-1.
  6. Najnowsza Encyklopedia Powszechna A-Z,. Kraków: Wydawnictwo Zielona Sowa, 1980, s. 1062, 462.
  7. a b c d Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1975, s. 1057.
  8. Władysław Kopaliński, Podręczny słownik wyrazów obcych, Rytm 1999, ​ISBN 83-87893-78-1​.