Żyto zwyczajne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Żyto zwyczajne
Ilustracja
Żyto zwyczajne
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj żyto
Nazwa systematyczna
Secale cereale L.
Sp. pl. 1:84. 1753
Synonimy
  • Secale fragile M.Bieb.
  • Triticum cereale (L.) Salisb.
  • Secale turkestanicum Bensin

Żyto zwyczajne (Secale cereale) – gatunek zbóż z rodziny wiechlinowatych, najważniejszy pod względem gospodarczym przedstawiciel rodzaju żyto. Pochodzi z Bliskiego Wschodu[2], ale uprawiany jest głównie w północno-wschodniej, wschodniej i środkowej Europie[3]. Gatunek uprawiany jest jako jednoroczna roślina ozima, rzadziej jara. Uprawiana na glebach lekkich. Cechuje się dużą odpornością na mróz i małymi wymaganiami glebowymi i cieplnymi. Rozmieszczenie upraw związane jest z tradycją upraw, wykorzystaniem żyta jako paszy dla zwierząt gospodarskich oraz spożyciem żytniego chleba. Po jego skrzyżowaniu z pszenicą uzyskano pszenżyto[4].

Morfologia[edytuj]

Pokrój
Trawa silnie krzewiąca się, o długich źdźbłach, łatwo wylegających, płytko zakorzeniona[2].
Kwiaty
Zebrane w 4-kanciasty kłos złożony. Kłoski zwykle 2-kwiatowe[2].
Owoce
Ziarniaki nieoplewione, szarozielone[2].

Uprawa[edytuj]

Żyto uprawiane jest w chłodniejszych częściach Europy północnej i środkowej a także w Rosji, Argentynie, Afryce Południowej, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych[5]. Jest jednym z najbardziej odpornych zbóż, można je uprawiać na wszystkich rodzajach gleb, a rodzaj gleby nie wpływa znacząco na plony. Odporne jest również na susze i zimne temperatury. Najkorzystniejsze temperatury: od siewu do kiełkowania to 10-13 °C, w czasie wegetacji wiosennej - średnia dobowa temp. czyli ok. 7-8,3 °C, lecz roślina może również przetrwać pewien czas pokryta śniegiem. Pola obsiane żytem nie muszą być silnie nawadniane (najwięcej wody potrzebne jest w początkowej fazie wzrostu, tj. od zasiania do wykiełkowania) gdyż sama roślina, ze względu na dobre ukorzenienie oraz mniejsze ulistnienie, potrzebuje mniej wody niż inne zboża[6].

Choroby[edytuj]

Żyto jest bardzo podatne na rozwój sporysza powodowanego przez grzyb – buławinkę czerwoną. Spożycie zarażonego nim żyta przez człowieka lub zwierzę może powodować ergotyzm. Ergotyzm może wyrządzać zarówno szkodę fizyczną, jak i psychiczną, w tym drgawki, poronienia, martwice palców, omamy, a nawet śmierć. W przeszłości w krajach północnych, w których jako zboże głównie uprawiano i spożywano żyto, zdarzały się okresowo masowe przypadki ergotyzmu[7].

Zastosowanie[edytuj]

Roślina wykorzystywana jest w całości, ew. słoma lub ziarno, jako pasza. Mąka żytnia może być używana do produkcji pieczywa żytniego, razowego i chleba na zakwasie[2], lecz ciasto jest mniej elastyczne niż pszeniczne i trzyma mniej dwutlenku węgla. Żytni chleb posiada więcej smaku niż pszeniczny, ma mniej kalorii i wyższą zawartość minerałów. Żyto również jest używane w Stanach Zjednoczonych do robienia whisky, ginu w Holandii, a w Rosji do produkcji piwa. W Polsce jest składnikiem bimbru o nazwie Żytko jako produkt regionalny produkowany na terenach zamieszkałych przez Białych Górali. Dojrzała słoma rośliny ma zastosowanie w produkcji strzechy, pościeli, papieru i słomianych kapeluszy[5].

Wartość odżywcza
Żyto zwyczajne, ziarno
(100 g)
Wartość energetyczna 1361 kJ (325 kcal)
Białka 8,5 g
Węglowodany 74,2 g
Tłuszcze 2,2 g
Woda 14,5 g
Dane liczbowe na podstawie: [8]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[9]

Produkcja żyta zwyczajnego w Polsce i na świecie[edytuj]

W latach 1961-2012 w Polsce wytwarzano średnio 6 milionów ton żyta rocznie. Najwyższy poziom 9.540.277 ton produkcja osiągnęła w roku 1984. Od tego czasu zbiory żyta systematycznie malały, by w roku 2011 osiągnąć minimum 2.600.676 ton[10].

ziarna Żyta zwyczajnego

Produkcja żyta w Polsce w latach 1961-2012. Źródło - Faostat

Łan żyta zwyczajnego

Produkcja zyta zwyczajnego na swiecie.png

Najwięksi producenci, eksporterzy i importerzy żyta zwyczajnego na świecie[edytuj]

Produkcja żyta zwyczajnego na rok 2005.
Najwięksi producenci żyta zwyczajnego — 2005
(mln ton3)
 Unia Europejska 9,2
 Rosja 3,6
 Polska 3,4
 Niemcy 2,8
 Białoruś 1,2
 Ukraina 1,1
 Chiny 0,6
 Kanada 0,4
 Turcja 0,3
 Stany Zjednoczone 0,2
 Austria 0,2
Łącznie 13,3
Źródło: FAO[11]


Najwięksi eksporterzy żyta zwyczajnego - 2012

(tys. ton)

 Polska 312,4
 Rosja 281,4
 Niemcy 214,5
 Kanada 167,1
 Łotwa 129,0
 Litwa 81,3
 Holandia 69,8
Źródło: FAO[11]
Najwięksi importerzy żyta zwyczajnego - 2012

(tys. ton)

 Niemcy 366,5
 Holandia 195,2
 Hiszpania 189,4
 Stany Zjednoczone 178,8
 Łotwa 80,1
 Polska 69,9
 Finlandia 53,9
Źródło: FAO[11]

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-09-17].
  2. a b c d e Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 1057. ISBN 83-214-1305-6.
  3. Rye-gene.de
  4. Botany.Hawaii.edu
  5. a b Rye - Secale cereale - Overview - Encyclopedia of Life, Encyclopedia of Life [dostęp 2017-03-11] (ang.).
  6. Żyto zwyczajne (Secale cereale) - PPR, www.ppr.pl [dostęp 2016-02-14].
  7. George J. Wong, Ergot of Rye: History, www.botany.hawaii.edu [dostęp 2017-05-01].
  8. Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 351. ISBN 978-83-200-5311-1.
  9. Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  10. FAOSTAT (ang.). [dostęp 2014-05-20].
  11. a b c Statystyki FAO