Żyto zwyczajne

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Żyto zwyczajne
Ilustracja
Żyto zwyczajne
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj żyto
Nazwa systematyczna
Secale cereale L.
Sp. pl. 1:84. 1753
Synonimy
  • Secale fragile M.Bieb.
  • Triticum cereale (L.) Salisb.
  • Secale turkestanicum Bensin

Żyto zwyczajne (Secale cereale) – gatunek zbóż z rodziny wiechlinowatych, najważniejszy pod względem gospodarczym przedstawiciel rodzaju żyto. Pochodzi z Bliskiego Wschodu[2], ale uprawiany jest głównie w północno-wschodniej, wschodniej i środkowej Europie[3]. Gatunek uprawiany jest jako jednoroczna roślina ozima, rzadziej jara. Uprawiana na glebach lekkich. Cechuje się dużą odpornością na mróz i małymi wymaganiami glebowymi i cieplnymi. Rozmieszczenie upraw związane jest z tradycją upraw, wykorzystaniem żyta jako paszy dla zwierząt gospodarskich oraz spożyciem żytniego chleba. Po jego skrzyżowaniu z pszenicą uzyskano pszenżyto[4].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Pokrój
Trawa silnie krzewiąca się, o długich źdźbłach, łatwo wylegających, płytko zakorzeniona[2].
Kwiaty
Zebrane w 4-kanciasty kłos złożony. Kłoski zwykle 2-kwiatowe[2].
Owoce
Ziarniaki nieoplewione, szarozielone[2].

Uprawa[edytuj | edytuj kod]

Żyto uprawiane jest w chłodniejszych częściach Europy północnej i środkowej a także w Rosji, Argentynie, Afryce Południowej, Kanadzie i Stanach Zjednoczonych[5]. Jest jednym z najbardziej odpornych zbóż, można je uprawiać na wszystkich rodzajach gleb, a rodzaj gleby nie wpływa znacząco na plony. Żyto można uprawiać na glebach bardzo lekkich nawet w monokulturze. Odporne jest również na susze i zimne temperatury. Najkorzystniejsze temperatury: od siewu do kiełkowania to 10-13 °C, w czasie wegetacji wiosennej - średnia dobowa temp. czyli ok. 7-8,3 °C, lecz roślina może również przetrwać pewien czas pokryta śniegiem. Przyjmuje się, że optymalnym rozwiązaniem jest, kiedy od momentu siewu żyto ma do dyspozycji około 50 dni na odpowiednie przygotowanie się do nadejścia niskich temperatur. Celem minimum jest natomiast rozpoczęcie procesu krzewienia przed przejściem w stan zimowego spoczynku[6]. Pola obsiane żytem nie muszą być silnie nawadniane (najwięcej wody potrzebne jest w początkowej fazie wzrostu, tj. od zasiania do wykiełkowania) gdyż sama roślina, ze względu na dobre ukorzenienie oraz mniejsze ulistnienie, potrzebuje mniej wody niż inne zboża[7].

Choroby[edytuj | edytuj kod]

Żyto jest bardzo podatne na rozwój sporysza powodowanego przez grzyb – buławinkę czerwoną. Spożycie zarażonego nim żyta przez człowieka lub zwierzę może powodować ergotyzm. Ergotyzm może wyrządzać zarówno szkodę fizyczną, jak i psychiczną, w tym drgawki, poronienia, martwice palców, omamy, a nawet śmierć. W przeszłości w krajach północnych, w których jako zboże głównie uprawiano i spożywano żyto, zdarzały się okresowo masowe przypadki ergotyzmu[8].

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Roślina wykorzystywana jest w całości, ew. słoma lub ziarno, jako pasza. Mąka żytnia może być używana do produkcji pieczywa żytniego, razowego i chleba na zakwasie[2], lecz ciasto jest mniej elastyczne niż pszeniczne i trzyma mniej dwutlenku węgla. Żytni chleb posiada więcej smaku niż pszeniczny, ma mniej kalorii i wyższą zawartość minerałów. Żyto również jest używane w Stanach Zjednoczonych do robienia whisky, ginu w Holandii, a w Rosji do produkcji piwa. W Polsce jest składnikiem bimbru o nazwie Żytko jako produkt regionalny produkowany na terenach zamieszkałych przez Białych Górali. Dojrzała słoma rośliny ma zastosowanie w produkcji strzechy, pościeli, papieru i słomianych kapeluszy[5].

Wartość odżywcza
Żyto zwyczajne, ziarno
(100 g)
Wartość energetyczna 1361 kJ (325 kcal)
Białka 8,5 g
Węglowodany 74,2 g
Tłuszcze 2,2 g
Woda 14,5 g
Dane liczbowe na podstawie: [9]
Wartości RDA i AI wyznaczone na podstawie danych Institute of Health[10]

Produkcja żyta zwyczajnego w Polsce i na świecie[edytuj | edytuj kod]

W latach 1961-2012 w Polsce wytwarzano średnio 6 milionów ton żyta rocznie. Najwyższy poziom 9.540.277 ton produkcja osiągnęła w roku 1984. Od tego czasu zbiory żyta systematycznie malały, by w roku 2011 osiągnąć minimum 2.600.676 ton[11].

Ziarna żyta zwyczajnego

Produkcja żyta w Polsce w latach 1961-2012. Źródło - Faostat

Łan żyta zwyczajnego

Produkcja zyta zwyczajnego na swiecie.png

Najwięksi producenci, eksporterzy i importerzy żyta zwyczajnego na świecie[edytuj | edytuj kod]

Produkcja żyta zwyczajnego na rok 2005.
Najwięksi producenci żyta zwyczajnego – 2005
(mln ton3)
 Unia Europejska 9,2
 Rosja 3,6
 Polska 3,4
 Niemcy 2,8
 Białoruś 1,2
 Ukraina 1,1
 Chiny 0,6
 Kanada 0,4
 Turcja 0,3
 Stany Zjednoczone 0,2
 Austria 0,2
Łącznie 13,3
Źródło: FAO[12]


Najwięksi eksporterzy żyta zwyczajnego - 2012

(tys. ton)

 Polska 312,4
 Rosja 281,4
 Niemcy 214,5
 Kanada 167,1
 Łotwa 129,0
 Litwa 81,3
 Holandia 69,8
Źródło: FAO[12]
Najwięksi importerzy żyta zwyczajnego - 2012

(tys. ton)

 Niemcy 366,5
 Holandia 195,2
 Hiszpania 189,4
 Stany Zjednoczone 178,8
 Łotwa 80,1
 Polska 69,9
 Finlandia 53,9
Źródło: FAO[12]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-09-17].
  2. a b c d e Alicja Szweykowska, Jerzy Szweykowski (red.): Słownik botaniczny. Warszawa: Wiedza Powszechna, 2003, s. 1057. ISBN 83-214-1305-6.
  3. Rye-gene.de
  4. Botany.Hawaii.edu
  5. a b Rye - Secale cereale - Overview - Encyclopedia of Life, Encyclopedia of Life [dostęp 2017-03-11] (ang.).
  6. MojaRola.pl, Optymalne terminy siewu żyta ozimego, 2 września 2018 [dostęp 2018-09-02] (pol.).
  7. Żyto zwyczajne (Secale cereale) - PPR, www.ppr.pl [dostęp 2016-02-14].
  8. George J. Wong, Ergot of Rye: History, www.botany.hawaii.edu [dostęp 2017-05-01].
  9. Hanna Kunachowicz; Beata Przygoda; Irena Nadolna; Krystyna Iwanow: Tabele składu i wartości odżywczej żywności. Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2017, s. 351. ISBN 978-83-200-5311-1.
  10. Dietary Reference Intakes Tables and Application. Institute of Health. The National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (ang.)
  11. FAOSTAT (ang.). [dostęp 2014-05-20].
  12. a b c Statystyki FAO