(136108) Haumea

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(136108) Haumea
Ilustracja
Zdjęcie z Kosmicznego Teleskopu Hubble’a
Odkrywca

Mike Brown i in., José Ortiz i in.

Data odkrycia

7 marca 2003[1]

Numer kolejny

136108

Oznaczenie tymczasowe

2003 EL61

Charakterystyka orbity (J2000)
Przynależność
obiektu

obiekt transneptunowy[1],
rodzina planetoidy Haumea

Półoś wielka

42,94[1] au

Mimośród

0,1997[1]

Peryhelium

34,36[1] au

Aphelium

51,52[1] au

Okres obiegu
wokół Słońca

281,4[1] lat

Inklinacja

28,21[1]°

Charakterystyka fizyczna
Średnica

ok. 1595[2] km

Masa

(4,006 ± 0,040)[3] × 1021 kg

Średnia gęstość

1,757 – 1,885[4] g/cm3

Okres obrotu

ok. 3,9154[1] h

Albedo

0,51[2]

Jasność absolutna

ok. 0,23[1]m

Satelity naturalne

2 księżyce:
Hiʻiaka i Namaka

Haumea (symbol: Haumea symbol (fixed width).svg)[5]planeta karłowata z Pasa Kuipera, należąca do grupy plutoidów, odkryta 7 marca 2003 roku.

Odkrycie i nazwa[edytuj | edytuj kod]

Choć odkrycie ogłoszono 29 lipca 2005 roku, Haumea została sfotografowana już w 1955 roku i odnaleziona pół wieku później na kliszach z Obserwatorium Palomar. Odkrycie zostało zgłoszone przez grupę José L. Ortiza z Obserwatorium Sierra Nevada w Hiszpanii, chociaż obiekt był obserwowany niezależnie przez grupę Mike'a Browna z Caltech w Stanach Zjednoczonych. Początkowo Brown uznał pierwszeństwo Ortiza, lecz sprawa stała się kontrowersyjna, kiedy pojawiły się wątpliwości, czy Ortiz nie wykorzystał danych zebranych przez grupę z Caltechu[6].

Kontrowersje wokół odkrycia przyspieszyły ogłoszenie dwóch innych odkryć zespołu Mike'a Browna – Makemake, którego średnica wynosi około 60% średnicy Plutona, oraz ciała o wielkości zbliżonej do Plutona – Eris.

17 września 2008 roku Międzynarodowa Unia Astronomiczna zakwalifikowała Haumeę jako planetę karłowatą i nadała jej obecną nazwę. Jej nazwa pochodzi od Haumei, bogini płodności i porodu w mitologii hawajskiej[7]. Wcześniej nosiła ona tymczasowe oznaczenie 2003 EL61, a także używana była nieoficjalna nazwa – „Santa” (Święty Mikołaj).

Orbita[edytuj | edytuj kod]

Orbity Haumei (żółta) i Plutona (czerwona)

(136108) Haumea obiega Słońce po orbicie o mimośrodzie 0,20 i nachyleniu do ekliptyki 28,2° w czasie ok. 281 lat. Średnia odległość tego ciała od Słońca wynosi 42,9 j.a. Początkowo Haumea została zaklasyfikowana do klasycznych obiektów Pasa Kuipera (cubewano)[8], ale później została skreślona z tej listy[9].

Rozmiary i właściwości fizyczne[edytuj | edytuj kod]

Artystyczna wizja Haumei i jej księżyców

Ciało to nie ma kształtu sferycznego, choć jego rozmiary i masa (ponad 30% masy (134340) Plutona) pozwalały, by w przeszłości uformowało się w obiekt prawie kulisty. Jednak bardzo szybki ruch obrotowy wokół najkrótszej osi (niespełna 4 godziny – jeden z najkrótszych spośród wszystkich ciał Układu Słonecznego o średnicach przekraczających 100 km) spowodował rozciągnięcie planetoidy. Według pomiarów przeprowadzonych za pomocą teleskopu Kecka miał to być obiekt o kształcie grubego cygara o rozmiarach ~1960×1518×996 (średnio 1500) km. Nowsze oszacowania mówią jednak o średnicy około 1595 km[2].

Przypuszcza się, że w okresie kształtowania się planet ta planetoida transneptunowa mogła wziąć udział w jakiejś ogromnej kosmicznej kolizji z innym ciałem niebieskim. Wtedy właśnie doszło do przyśpieszenia ruchu obrotowego i utworzenia satelitów tego obiektu oraz innych jeszcze ciał, które nie są już powiązane grawitacyjnie z Haumeą. Wskazuje na to odkrycie pięciu planetoid o orbitach zbliżonych do orbity Haumei, których symulacje orbit prowadzą do wspólnego dla tych obiektów punktu. Byłaby to pierwsza znaleziona w Pasie Kuipera rodzina planetoid powstała w trakcie jednej kosmicznej katastrofy.

Około 75% powierzchni Haumei jest pokryte lodem[10][11].

Naturalne satelity[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Księżyce Haumei.

Obserwacje z użyciem optyki adaptacyjnej wykazały, że (136108) Haumea ma dwa księżyce. Większy z nich – Hiʻiaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 1) – obiega tę planetoidę po orbicie o mimośrodzie 0,05 w średniej odległości 49 100 km w ciągu 49,12 dni. Jego masa stanowi ok. 1% masy głównego ciała. Ma średnicę szacowaną na ok. 320 km[2]. Nazwa tego księżyca pochodzi od hawajskiej bogini o imieniu Hiʻiaka, jednej z córek Haumei. Wcześniej był on nieoficjalnie nazywany „Rudolph” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Mniejszy księżyc – Namaka (tymczasowe oznaczenie: S/2005 (136108) 2) – krąży w średniej odległości 39 300 km w czasie 34,7 dnia. Orbity obydwu satelitów nachylone są względem siebie o ok. 40°. Jego średnica wyliczona na podstawie współczynnika odbijania światła wynosi ok. 160 km[2]. Jego nazwa pochodzi od Namaki, ducha wody zrodzonego z ciała Haumei. Księżyc ten był nieoficjalnie nazywany „Blitzen” (jeden z reniferów Świętego Mikołaja z wiersza A Visit from St. Nicholas).

Na podstawie obserwacji ruchów tych ciał obliczono masę układu, która wynosi ok. 4,0×1021 kg[3].

Pierścień[edytuj | edytuj kod]

W październiku 2017 poinformowano o odkryciu wokół Haumei pierścienia. Zaobserwowano go dzięki analizie zjawiska zakrycia gwiazdy przez Haumeę 21 stycznia 2017 roku[12].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f g h i j JPL Small-Body Database Browser: 136108 Haumea (2003 EL61) (ang.). 2022-05-11 last obs. used. [dostęp 2022-06-28].
  2. a b c d e Wm. Robert Johnston: List of Known Trans-Neptunian Objects (ang.). Johnston's Archive, 2021-08-29. [dostęp 2021-11-13].
  3. a b D. Ragozzine, M.E. Brown. Orbits and Masses of the Satellites of the Dwarf Planet Haumea = 2003 EL61. „The Astronomical Journal”. 137 (6), s. 4766, 2009. DOI: 10.1088/0004-6256/137/6/4766. arXiv:0903.4213. Bibcode2009AJ....137.4766R. 
  4. J.L. Ortiz i inni. The size, shape, density and ring of the dwarf planet Haumea from a stellar occultation. „Nature”. 550 (7675), s. 219–223, 2017. DOI: 10.1038/nature24051. Bibcode2017Natur.550..219O. 
  5. JPL/NASA, What is a Dwarf Planet?, Jet Propulsion Laboratory, 22 kwietnia 2015 [dostęp 2022-01-19] (ang.).
  6. Michael E. Brown: The electronic trail of the discovery of 2003 EL61 (ang.). W: CalTech [on-line]. [dostęp 2006-08-16].
  7. News Release - IAU0807: IAU names fifth dwarf planet Haumea (ang.). IAU, 17 września 2008. [dostęp 2008-09-18].
  8. MPEC 2006-X45 : DISTANT MINOR PLANETS (2006 DEC. 21.0 TT). „Minor Planet Electronic Circular”, 2006-12-12. IAU. Minor Planet Center. 
  9. MPEC 2010-H75 : DISTANT MINOR PLANETS (2010 MAY 14.0 TT). „Minor Planet Electronic Circular”, 2010-04-30. IAU. Minor Planet Center. 
  10. Dwarf Planet Haumea Shines With Crystalline Ice, www.sciencedaily.com (ang.)
  11. High-contrast observations of (136108) Haumea, www.aanda.org (ang.)
  12. J.L. Ortiz i inni: The size, shape, density and ring of the dwarf planet Haumea from a stellar occultation (ang.). 2017-10-12.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]