15 Pułk Piechoty „Wilków”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
15 Pułk Piechoty „Wilków”
pułk piechoty Ziemi Bocheńskiej
Ilustracja
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

1 stycznia 1919

Rozformowanie

IX 1939

Nazwa wyróżniająca

„Wilki”

Tradycje
Święto

5 września

Nadanie sztandaru

6 sierpnia 1921

Rodowód

pułk piechoty Ziemi Bocheńskiej
16 pułk piechoty

Kontynuacja

15 pułk piechoty (PSZ)
15 pp AK (Puławy)
15 pp AK (Warszawa)
15 Wileński bs

Dowódcy
Pierwszy

ppłk Wilhelm Fryś

Ostatni

mjr Józef Ratajczak

Działania zbrojne
wojna polsko-ukraińska
wojna polsko-bolszewicka
bitwa pod Stodoliczami (16–17 II 1920)
bitwa pod Barbarowem (5–6 III 1920)
bitwa pod Borowikami (17 III – 4 IV 1920)
Bitwa pod Łojowem (V i VI 1920)
bitwa pod Rzeczycą (V 1920)
bitwa nad Wkrą (14–18 VIII 1920)
bitwa pod Stepankowicami (5 IX 1920)
bitwa nad Niemnem (20–26 IX 1920)
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja

Bochnia
Ostrów Mazowiecka
Dęblin (1921-1939)

Rodzaj sił zbrojnych

wojsko

Rodzaj wojsk

piechota

Podległość

9 Dywizja Piechoty
28 Dywizja Piechoty

Odznaczenia
Ag virtuti.jpg
Tereny działań pułku w latach 1919-1920
Bitwa mozyrz 1920.png
Bitwa szacilki 1920.png
Ofensywa 4lipca1920.png

15 Pułk Piechoty „Wilków” (15 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego w II Rzeczypospolitej.

Pułk sformowany został w 1919 jako pułk piechoty Ziemi Bocheńskiej. Walczył w wojnie polsko-ukraińskiej i polsko-bolszewickiej. Szczególnie wsławił się w boju pod Stepankowicami[1].

3 lipca 1920 dowódca pułku swoim rozkazem nadał pułkowi przydomek „Wilków”[2].

W okresie międzywojennym Pułk stacjonował w Dęblinie i wchodził w skład 28 Dywizji Piechoty. W kampanii wrześniowej walczył w składzie macierzystej dywizji w pasie obrony Armii „Łódź”, a potem w obronie Modlina.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1918, w Bochni, z inicjatywy por. Ludwika Piątkowskiego, popartej czynnie przez majora Józefa Wolfa, rozpoczęto formowanie pułku piechoty Ziemi Bocheńskiej. 1 stycznia 1919 dowództwo pułku objął podpułkownik Wilhelm Fryś, który wydał pierwszy rozkaz pułkowy. W styczniu 1919 oddział został przemianowany na 16 pułk piechoty, a następnie 15 pułk piechoty[3].

Z ochotników z powiatów: bocheńskiego, grybowskiego i gorlickiego został sformowany I batalion w składzie trzech kompanii strzeleckich i oddziału karabinów maszynowych o ogólnym stanie szesnastu oficerów i chorążych oraz 436 szeregowych. Ponadto zostały utworzone zawiązki dwóch batalionów pod dowództwem podporucznika Władysława Leona Uldanowicza i podporucznika Władysława Kucharskiego[a]

Latem zorganizowano pozostałe, przewidziane etatem, pododdziały pułku: II batalion, III batalion, batalion zapasowy, kompanię szturmową, kompanię techniczną i pluton telefoniczny. W drugiej połowie sierpnia 1919 wymienione wyżej pododdziały zostały skierowane na front, z wyjątkiem batalionu zapasowego, który pod dowództwem kapitana Włodzimierza Rachmistruka 20 sierpnia przybył do Ostrowi Mazowieckiej[5]. 25 stycznia w Ogoliczach zebrały się wszystkie bataliony i oddziały sztabowe pułku. Rozformowano kompanię szturmowa, a w jej miejsce utworzono 4 kompanię karabinów maszynowych[6]. W grudniu 1919 batalion zapasowy pułku stacjonował w Ostrowie Łomżyńskim[7].

Po Bitwie Warszawskiej wcielono do pułku batalion alarmowy 13 pułku piechoty i utworzono batalion sztabowy[8][b]

Pułk w walce o granice[edytuj | edytuj kod]

Pułk w wojnie polsko-ukraińskiej[edytuj | edytuj kod]

13 marca 1919 na front wojny polsko-ukraińskiej wyruszył nowo sformowany I batalion mjr. Józefa Wolfa. Liczył wówczas 16 oficerów i 436 szeregowców. W składzie grupy gen. Franciszka Aleksandrowicza pomaszerował na odsiecz Lwowa[3]. 16 marca z Sądowej Wiszni uderzył na obsadzone przez Ukraińców wzgórze „Blich”. Opanował je i zajął Dołhomościska. Był to chrzest bojowy pododdziałów 15 pułku piechoty[9].
Następnego dnia batalion odpierał kontrataki Ukraińców. 24 marca, współdziałając z grupą ppłk. Beckera, nacierał z powodzeniem na Czołhynie i Przyłbice[10]. 1 kwietnia bronił rubieży Bereźniaki–stacja kolejowa Wiszenka. Ze stanowisk obronnych przeprowadzał też wypady przed przedni skraj obrony[3]. Po zluzowaniu przeszedł do Rodatycz i zorganizował pozycję obronną pod Dołhomościskami[11].

15 maja ruszyła ofensywa wojsk polskich w kierunku Zbrucza. 2. i 3. kompania strzelecka zajęły wioski Milatyn i Milczyce. W następnych dniach batalion opanował Rozdziałowice, Dublany, Łąkę, następnie przez Drohobycz, Borysław, Mrażnicę, Schodnicę dotarł do Synowódzka Niżnego i Wyżnego, skąd działał w kierunku na Tuchlę i Ławoczne[12].

Działania w wojnie polsko-bolszewickiej[edytuj | edytuj kod]

6 czerwca I batalion podporządkowany został dowódcy grupy operacyjnej „Bug" generała Henryka Minkiewicza. Zluzował 31 pułk piechoty i zajął stanowiska pod Suchodołami[13], a kilka dni później, już w składzie Grupy płk. Stanisława Pallego luzował stanowiska I/23 pułku piechoty w okolicach Buczyny[13][14]. Tam prowadził służbę patrolową[13]. 28 czerwca przeszedł do natarcia i opanował Ożydów. Atakując dalej, we współdziałaniu z oddziałami Grupy mjr. Władysława Bończy-Uzdowskiego i z 2 pułkiem strzelców podhalańskich zdobył Olesko i Podhorce. W Brodach uzupełniony został kompanią marszową. 8 lipca zajął pozycje na wschód od Klekotowa[11].

11 lipca I batalion został zluzowany przez 2 pułk ułanów i odjechał do Kowla, a dalej marszem pieszym przeszedł do Czartoryska[15]. Tu walczył w obronie Kopyla, Kołków i Maniewicz. 26 lipca wszedł w skład Grupy płk. Stanisława Słupskiego i prowadził działania w rejonie Ośnicy. Potem, w Grupie płk. Stanisława Sochaczewskiego, działał w obszarze Dąbrowicy[11].

W drugiej połowie sierpnia nowo sformowany II batalion pułku przewieziony został w strefę przyfrontową, rozlokował się w Sarnach i stanowił odwód 4 Dywizji Piechoty[15]. W tym czasie I batalion otrzymał uzupełnienia, które pozwoliły mu zorganizować 4 kompanię strzelecką[11].

W tym samym czasie III batalion, kompania techniczna i szturmowa oraz dowództwo pułku stało w Brześciu w odwodzie Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego[16][17]. Pod koniec września pułk bez dwóch batalionów wszedł w skład 9 Dywizji Piechoty, a w grudniu walczył w rejonie Iwaszkiewicz. 25 stycznia 1920 stacjonował w Ogoliczach. Tu zebrały się wszystkie bataliony i oddziały sztabowe pułku[16]. W tym czasie dowódcą pułku był mjr Józef Wolf[6].

2 lutego II batalion kpt. Antoniego Brodzikiewicza zluzował 32 pułk piechoty i zajął pozycje nad Ptyczą na odcinku Iwaszkiewicze-Kopytkowicze[18]. 12 lutego III batalion dowódca kpt. Roberta Zawadzkiego luzował 22 pułk piechoty na pozycji Stodolicze–Hrebień. Tu w walce wsławiła się 10 kompania por. Filipa Smiłowskiego[6]. W jej składzie walczyło 75 żołnierzy uzbrojonych między innymi w 4 ciężkie karabiny maszynowe[19]. Polski wywiad doniósł, że Sowieci w najbliższym czasie planują uderzyć na Stodolicze i Hrebeń[20]. Dowódca 9 Dywizji Piechoty płk Władysław Sikorski nakazał przygotowanie działań uprzedzających i przeprowadzenie wypadu na tyły przeciwnika. Grupa wypadowa w składzie batalion 22 pułku piechoty i dwie kompanie 15 pułku piechoty wyruszyła nocą z 16 na 17 lutego z zadaniem zorganizowania pod Hrebeniem zasadzki na maszerujące na Stodolicze oddziały sowieckie[21]. Tej samej nocy dowództwo sowieckiej 47 Dywizji Strzelców skierowało na tę miejscowość 422 pułk strzelców, wzmocniony baterią artylerii. Sowiecki pułk poszedł inną drogą niż oczekiwali Polacy i uniknął przygotowanej zasadzki; dwie godziny po wymarszu polskiej grupy wypadowej pojawił się pod Stodoliczami i uderzył na osamotnioną polską kompanię[19]. Obroną Stodolicz kierował osobiście dowódca III/15 pp kpt. Robert Zawadzki[20]. Atak nastąpił około 22.00. Przeciwnik dotarł na odległość stu metrów do polskich okopów i ruszył do szturmu „na bagnety”. Dopiero wówczas zaczęły strzelać cztery ciężkie karabiny maszynowe 10 kompanii, ustawione na skrzydłach obrony. W ich ogniu kilkakrotnie załamały się próby szturmu. Krytyczny moment boju nastąpił w chwili, kiedy oddział czerwonoarmistów wyszedł na tyły obrony i zaatakował stanowiska polskiej broni maszynowej. Obsługi, nie opuszczając stanowisk, obróciły ckm-y w stronę nieprzyjaciela, zasypały go ogniem i zmusiły do odwrotu. Po czterech godzinach walki napór przeciwnika osłabł[22]. Wówczas kpt. Zawadzki wydał rozkaz do kontrataku[23]. Dzięki dobrze ufortyfikowanej obronie Sowieci nie potrafili wykorzystać olbrzymiej przewagi liczebnej jaką posiadali w chwili rozpoczęcia ataku. Słabo wyszkoleni i źle dowodzeni czerwonoarmiści ponieśli wysokie straty i nie zdołali przełamać polskiej obrony. O świcie 17 lutego sowiecki pułk wycofał się, ponownie omijając polski oddział wypadowy czekający w zasadzce pod Hrebeniem[19].

 Osobny artykuł: bitwa pod Stodoliczami.

20 lutego, będąca w składzie grupy mjr. Feliksa Jaworskiego, 11 kompania przyczyniła się do rozbicia sowieckiego 423 pułku piechoty i zdobycia jego sztandaru[24]. W tym samym dniu I/15 pp, współdziałając z batalionem 34 pp i szwadronem jazdy tatarskiej, opanował Skryhałów[6].

Na początku marca pułk nacierał na MozyrzKalenkowicze. I i II batalion działał w składzie 2 Brygady Jazdy, a III batalion w składzie XVIII Brygady Piechoty[25]. W następnych dniach pułk bronił linii kolejowej SzaciłkiKalenkowicze od ujścia Żerdzianki do Berezyny do miejscowości Sałatucha i Domanowicze[6].

14 marca kontratakowali bolszewicy[26]. 16 i 17 marca I batalion, oraz 5 i 6. kompania walczyły o Słobodę Jakimowską[26]. Po zaciętych walkach obroniono pozycje i zepchnięto nieprzyjaciela do Berezyny. W tym samym czasie III batalion bronił się w wioskach Szwed i Borowiki. W kwietniu batalion na rozkaz dowódcy 2 Brygady Jazdy wycofał się w rejon Chomicz i Wiązownicy[27].

Działania nad Dnieprem

25 kwietnia ruszyła polska ofensywa na Kijów. 9 Dywizja Piechoty wykonywała uderzenie pomocnicze. Miała opanować linię Dniepru i Berezyny do Szaciłek[28]. 3 maja 15 pułk piechoty został zluzowany, a część jego pododdziałów weszła w skład XVIII Brygady Piechoty. W jej składzie z powodzeniem walczyły o Mikulicze, Szkuryły, Horodyszcze, Brahin, Petrych. 12 maja Brygada uderzyła na Łojów i 14 maja zdobyła go wychodząc na linię Dniepru[29].

 Osobny artykuł: bitwa pod Łojowem (1920).

Tu 15 pp podporządkowany został dowódcy XVII Brygady Piechoty i przeszedł do obrony[30]. Jego I batalion bronił Łojowa, II batalion odcinek na północ od miejscowości, a III batalion ześrodkował się u ujścia Prypeci i przeszedł w podporządkowanie dowódcy 2 Brygady Jazdy. 11 i 12 kompania pozostawała w dyspozycji dowódcy Flotylli Pińskiej[29]. Na początku czerwca II batalion por. Bolesława Mirgałowskiego powstrzymywał uderzenia bolszewickie na miasto. On także organizował także wypady za Dniepr. 15 czerwca wzmocniony pluton pod dowództwem por. Piotra Łaszkiewicza uderzył na Radul, rozbijając stacjonujący tam oddział kawalerii wroga[31].

Pułk w działaniach odwrotowych

5 czerwca 1 Armia Konna Siemiona Budionnego przerwała front wołyński. Rozpoczął się odwrót wojsk polskich. 21 i 22 czerwca II batalion walczył w rejonie Zahala[32]. Prowadząc działania opóźniające, poniósł duże straty pod Ogrodnikami. Później walczył w Prudku, a 25 czerwca wycofał się do Hulewicz. Tam też dotarł I batalion wcześniej walczący pod Antucewiczami Wielkimi z sowieckim 4 pułkiem kawalerii. W kolejnych dniach pułk bronił rejonu Łubnie–Szarejki, a 30 czerwca przeszedł do odwodu w rejonie Żytkowicz. Na początku lipca jego kompania techniczna wzmocniła obsadę między Kopatkiewiczami a ujściem Młynka[33].

4 lipca do ofensywy przeszedł Front Zachodni Michaiła Tuchaczewskiego. Oddziały polskie cofały się w głąb kraju. 9 lipca pułk przetransportowany został do Pińska, a cztery dni później zorganizował obronę nad Styrem na odcinku od Prywitówki do Myszkowic[34]. W kolejnych walkach wycofał się nad Młynek, później zamykał drogę Kobryń-Kowel, a na początku sierpnia walczył we Włodawie[33].

Udział w Bitwie Warszawskiej

6 sierpnia Naczelny Wódz, marszałek Józef Piłsudski podjął decyzję o przeprowadzeniu zwrotu zaczepnego znad Wieprza i stoczenia walnej bitwy na przedpolach Warszawy. W tym celu rozpoczęto koncentrację jednostek, które miały wejść w skład grupy uderzeniowej, a także przegrupowywano oddziały mające bronić samej Warszawy i osłaniać tę obronę od północy. 5 Armia gen. Władysława Sikorskiego miała osłonić lewe skrzydło 1 Armii gen. Franciszka Latinika walczącej na przedpolach Warszawy do czasu, aż wojska uderzające znad Wieprza nie wejdą na tyły nieprzyjaciela

W ramach przegrupowania wojsk polskich i przygotowań do bitwy pod Warszawą, 11 sierpnia Pułk został zawagonowany i przewieziony do Modlina[35]. Tu, w składzie 9 Dywizji Piechoty, stanowił odwód 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego[33] Już 16 sierpnia wyruszył na linię frontu i zluzował w Nasielsku 22 pułk piechoty. Z pozycji obronnych uderzył na Poniaty Wielkie i Poniaty Kęczki, a 17 sierpnia wyzwolił Pułtusk[36]. 18 sierpnia dwie kompanie III batalionu wspierane III/16 pal opanowały Białowieżę i Olszak. Do 29 sierpnia pułk oczyszczał z nieprzyjaciela teren północnego Mazowsza[37].

Pułk w ofensywie jesiennej

Na początku września pułk przerzucony został transportem kolejowym do Chełma. Tam wszedł w skład 3 Armii gen. Władysława Sikorskiego[38]. Wzmocniony I i II dywizjonem 9 pułku artylerii polowej, zgrupował się w Putnowicach i Komanowie, a następnie przeszedł do Raciborowic i dalej maszerował na Stepankowice i Kopyłów. Będące w odwrocie oddziały kawalerii Budionnego broniły wzgórz w okolicach Kułakowic. 5 września uderzyły na nie z powodzeniem cztery kompanie polskiej piechoty z II i III/15 pp. Kawaleria sowiecka kontratakowała ze wzgórza Moniatycz bez powodzenia. Po odparciu kontrataków, 15 pułk piechoty nacierał dalej i opanował Stepankowice, Ubrodowice i Moniatycze. Tu został zatrzymany. Późnym popołudniem bolszewicy odbili Janki, a tym samym zostało odsłonięte prawe skrzydło pułku. Dokonując głębokiego obejścia, nieprzyjaciel uderzył na tyły i dowództwo pułku stacjonujące w Stepankowicach. Otoczone trzy kompanie 15 pp stawiały zacięty opór. Straty po obu stronach były znaczne[8].

Po bitwie pułk został uzupełniony kompanią alarmową z 29 pułku Strzelców Kaniowskich[1]. 6 września 15 pp atakował powtórnie. Zajął Kopyłów, Kobło oraz Hrebenne i po kilku dniach wyszedł na linię Bugu. W drugiej dekadzie pułk wziął udział w ofensywie 3 Armii na Wołyniu. 19 września zajął Dubno, następnego dnia wyruszył przez Łuck do Kowla[39]. Później przewieziony został koleją do Jędrzejówki, a następnie obsadził na linię graniczną w rejonie JuraciszkiTraby[40].

Bilans walk[edytuj | edytuj kod]

W działaniach wojennych 15 pułk piechoty zdobył 5 dział, około 100 karabinów maszynowych, parę tysięcy karabinów powtarzalnych, przeszło 1500 jeńców, około 100 koni, kilka parowozów i dziesiątki wagonów kolejowych, znaczną ilość wozów taborowych i wózków pod karabiny maszynowe, liczne magazyny żywności, mundurów i sprzętu, dziesiątki aparatów telegraficznych, setki aparatów telefonicznych wraz ze znaczną ilością przewodu telefonicznego oraz jedną chorągiew pułku sowieckiego[39].


Żołnierze pułku polegli i zmarli z ran[41]
Oficerowie
pchor. Athanaskowiez Edward ppor. Jaworski Aleksander ppor. Świątkowski Józef
ppor. Czauderna Tadeusz ppor. Łazowski Stefan ppor. Wasylewiez Jan
ppor. Czauderna Tadeusz ppor. Mińezakowski Władysław kpt. Zawadzki Robert
ppor. Gelwinowski Aleksander por. Smiłowski Filip
Szeregowi
szer. Abrahamowicz Teodor szer. Angiczowicz Leon szer. Arominiak Stanisław
szer. Arymatys Józef szer. Augustyniak Stanisław szer. Augustyniak Piotr
szer. Auguszezyński Franciszek szer. Bajda Stanisław szer. Bakalarezyk Roman
szer. Bartnicki Jan szer. Bednarski Czesław szer. Bekerman Icek
szer.Biedziński Stanisław szer. Bieńkiewicz Izrael szer. Bodzan Aleksander
plut. Bogusz Stanisław szer. Brejnok Feliks sierż. Burzawa Stanisław
szer. Celejewski Stanisław st.szer. Chała Walenty szer. Chmura Ludwik
szer. Cholewa Antoni szer. Chrabąszcz Jan szer. Cichoński Roman
szer. Ciempka Stanisław kpr. Cygan Władysław szer. Cymbelman Mordko
szer. Czaporowski Zdzisław szer. Czeczółka Władysław szer. Darun Franciszek
szer. Dąbkowski Władysław szer. Dąbrowski Jan szer. Dąbski Stefan
szer. Dobrzak Władysław szer. Dukaczewski Jan szer. Dukaczewski Leon
szer. Dulik Stefan plut. Dziuban Wojciech szer. Dziurdzia Jan
szer. Elszyn Konstanty szer. Fortuna Piotr szer. Furmańczyk Stanisław
szer. Giński Adam st.szer. Głąbała Józef szer. Godlewski Józef
szer. Gomułowski Józef szer. Gondarczyk Stanisław szer. Gorzałczany Symeha-Pinkus
szer. Góralczyk Stanisjaw szer. Górecki Feliks szer. Graniczny Józef
szer. Grundlat Gerszon szer. Grybel Józef szer. Gurbała Bolesław
st. szer. Gut Wojciech szer. Hejda Walenty szer. Hołka Marcin
szer. Hołub Rudolf szer. Humieńczyk Józef szer. Jdezak Emil
szer. Jakubczak Jan szer. Jarząbek Marjan st. szer. Jóźwik Józef
szer. Kamiński Jan szer. Kamiński Władysław szer. Karnas Józef
szer. Kawa Bronisław szer. Kawecki Władysław szer. Kipiel Józef
szer. Kirszenbaum Ernest szer. Kleine Lucjan szer. Klimczak Władysław
szer. Klimowicz Antoni szer. Kmieć Kazimierz szer. Kobiclski Stefan
szer. Kobus Jan szer. Kosela Władysław szer. Kostur Tomasz
szer. Kotyliński Franciszek szer. Kowalczyk Stanisław szer. Kowalski Michał
szer. Kowara Jan szer. Kozioł Antoni szer. Krae Piotr
szer. Kreda Dawid szer. Kret Antoni szer. Kruż Mikołaj
szer. Krzemiński Józef szer. Krzykawski Jan szer. Krzyżaniak Wacław
kpr. Książek Jan szer. Kuczyński Antoni szer. Kulasiński Stefan
szer. Kułakowski Władysław plut. Kurek Józef szer. Kurowski Jan
szer. Kurszenbaum Henryk szer. Laska Stanisław szer. Laska Wacław
st. szer. Lizak Jan sierż. Lyszezarz Jan szer. Lyszezarz Józef
szer. Majewski Jan szer. Maleńka Jan szer. Malusiak Józef
st.szer. Maniak Jan szer. Mańkiewiez Michał szer. Marciniak Aleksander
szer. Marczak Karol szer. Maruszezak Michał szer. Mech Aleksander
szer. Michalik Stanisław szer. Miecznik Stanisław plut. Mikło Andrzej
szer. Mikołajczyk Michał szer. Mirek Franciszek szer. Molka Józef
szer. Mucha* Antoni szer. Naukiewicz Michał szer. Nogal Stanisław
szer. Nowak Jan st. szer. Nowak Józef szer. Oleksy Józef
szer. Ostrowski Michał szer. Owsianka Franciszek szer. Pabis Stanisław
szer. Pająk Franciszek szer. Parafiński Piotr szer. Paryż Józef
szer. Patyna Antoni szer. Pawłowski Jakób szer. Perman Uszer
plut. Piasecki Jan szer. Piąstka Kazimierz szer. Pichit Jan
szer. Piechota Władysław szer. Piesiak Roman szer. Piekarski Józef
szer. Piwowarski Leon szer. Plachecki Józef plut. Polak Jan
szer. Popławski Stanisław szer. Porębski Jan szer. Pośpiech Wojciech
szer. Potas Jan szer. Potok Jan szer. Psamski Jan
szer. Puchalski Bolesław szer. Pudkowski Aleksander st. szer. Pyrczak Tadeusz
sierż. Pyrz Karol szer. Rabiniak Michał szer. Racław Jan
szer. Radomski Jan szer. Rak Jan szer. Rak Leon
szer. Ramaszko Jan szer. Rewers Adam szer. Robak Andrzej
szer. Rogodzimski Antoni szer. Roguski Czesław szer. Roman Franciszek
szer. Sadurski Antoni szer. Serwicki Stefan szer. Skomecki Stanisław
szer. Ślusarz Aleksander szer. Słodkowski Franciszek szer Sobczak Władysław
szer. Soląc Józef szerstępień Józef szer. Stępień Wacław
szerstruski Józef szer. Styrczewski Józef sierżsuder Stanisław
szer. Sułkowski Piotr szer. Szczepański Michał szer. Szlaski Szmul
szer. Szmidt Szczepan szer. Sztejman Israel szer. Szymanik Stanisław
szer. Szymański Jan szer. Szymański Józef szer. Szymański Paweł
szer. Szymański Stanisław kpr. Szymczyk Władysław plut. Świątek Antoni
szer. Świątek Władysław szer. Śwież Józef szer. Tafii Mar Jan
szer Tatarz Adam szer. Tatar Józef szer. Tejpendiner Bernard
szer. Tomczak Aleksander szer. Totoś Jan plut. Trąbacz Wojciech
szer. Trzęsowski Stanisław szer. Tygeł Zygmunt szer. Waszczuk Antoni
szer. Wawrzyniak Antoni szer. Wcisło Augustyn szer. Weber Dawid
szer. Wejs Izaak szer. Wejsbainn Icek szer. Wejsman Dawid
szer. Wejsmehl Jakób szer. Węgrzyński Jan szer. Widłak Marcin
szer. Wielawski Władysław szer. Wierzbiński Marceli szer. Wiśnicki Jan
szer. Włodarczyk Piotr szer. Wnuk Józef szer. Wojciechowski Jan
szer. Wójcik Karol szer. Wójcik Stanisław szer. Wojtczak Marjan
szer. Wolbaeh Władysław szer. Woźniak Andrzej szer. Wszołek Wojciech
szer. Wysocki Piotr szer. Zaręba Stanisław szer. Zastawny Władysław
szer. Zawada Hersz szer. Zawieja Stanisław szer. Zawistowski Franciszek
sz.er. Zegleń Stanisław kpr. Ziemba Jan szer. Ziółkowski Józef
szer. Ziółkowski Stanisław szer. Zwolak Michał szer. Zwolenik Jan
szer. Żaba Ignacy szer. Żelazkowski Stanisław szer. Żeliga Piotr
szer. Żuławiak Piotr szer. Żygadło Stanisław

Straty w zmarłych z powodu chorób, nabytych w czasie działań pułku na froncie to 153 szeregowych[42].

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Order Virtuti Militari
Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari za wojnę 1920 roku[43][44]
Chorągiew pułkowa nr 2915 sierż. Michał Biniaszczyk szer. Kazimierz Błachowicz,
sierż. Tadeusz Brudnik plut. Michał Burkiewicz szer. Jan Ciepielowski
st. szer. Andrzej Chyliński sierż. Ignacy Dąbrowski por. Ludwik Dujanowicz
ppor. śp. Aleksander Jaworski szer. Aleksander Kacprzyk plut. Józef Kawalec
sierż. Stanisław Kielar kpt. Kazimierz Kiwała st. sierż. Antoni Kołodziej
ppor. Stanisław Kowalski ppor. Stefan Lebensztejn kpt. Piotr Łaszkiewicz
ppor. Paweł Łuczak kpr. Stanisław Macha sierż. Antoni Malaga
ppor. Eugeniusz Małecki plut. Eugeniusz Micek por. Bolesław Mirgałowski
podch. Piotr Nowosielski kpr. Adam Rak szer. Antoni Rok
por. Gracjan Samek plut. Władysław Jan Sekuła ppor. Władysław Suwalski
sierż. Czesław Szperka ppor. Władysław Leon Uldanowicz por. Augustyn Waluś
plut. Stanisław Widła mjr Bolesław Zaleski sierż. Jan Żabiński

Ponadto Krzyżem Walecznych odznaczonych zostało 480 żołnierzy, a w liczbie tej: 62 oficerów, 3 chorążych, 3 podchorążych i 284 szeregowych. Powyższe liczby obejmują:

  • odznaczonych czterokrotnie 8 oficerów, 2 chorążych, 1 podchorążego, 2 szeregowych,
  • odznaczonych trzykrotnie 13 oficerów, 4 szeregowych,
  • odznaczonych dwukrotnie 19 oficerów, 2 podchorążych i 34 szeregowych[43].

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Oficerowie 1 Pułku Szwoleżerów oraz 15 Pułku Piechoty; 1930
Poświęcenie świetlicy i przedszkola Związku Rezerwistów RP w osadzie Irena k. Dęblina. W pierwszym rzędzie widoczni gen. Bolesław Frej, weteren powstania styczniowego Aleksander Uchnast i d-ca 15 pp ppłk Władysław Wojakowski; 1933
Powitanie w osadzie Irena k. Dęblina żołnierzy 15 pp powracających z ćwiczeń - dziewczynki wręczają kwiaty d-cy ppłk. Władysławowi Wojakowskiemu; 1934

Dowody cnót żołnierskich, złożone przez 15 pp. w dwuletniej wojnie z wrogami Polski, spotkały się z wysokim uznaniem Naczelnego Wodza, Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego, który 4 grudnia 1920 r. o godz. 14 na polach Łazdun koło Lidy własnoręcznie dokonał uroczystego aktu dekoracji chorągwi i trąbek artyleryjskich pułków 9 DP najwyższym odznaczeniem wojskowym, „Virtuti Militari” V klasy. 15 pp. nie posiadał wówczas własnej chorągwi. Jej brak zastąpiono wypożyczoną z Warszawy, na której zawisł Krzyż Orderu „Virtuti Militari” nr 2915[45].

19 sierpnia 1921 roku do Dęblina przybył batalion zapasowy 15 pp[46].

Po dwuletnich trudach wojennych i prawie jednorocznym postoju na pograniczu sowieckim nadeszła chwila, w której 15 pp, z powodu zmian wprowadzanych w organizacji wojska przeszedł z 9 Dywizji Piechoty do warszawskiej 28 Dywizji Piechoty. W dniach od 19 do 21 sierpnia 1921 pułk przybył na stały postój do Dęblina, na terenie Okręgu Korpusu Nr I[47].

W maju 1925 Wojskowy Sąd Okręgowy Nr I w Warszawie pod przewodnictwem podpułkownika Korpusu Sądowego Stanisława Orskiego skazał pięciu oficerów 15 pp oskarżonych o stosowanie niedozwolonych kar względem podwładnych żołnierzy, a mianowicie stójki pod ciężkim karabinem maszynowym, które powodowały dość liczne omdlenia oraz systematyczne bicie po twarzy: kapitana Ludwika Karola Piątkowskiego na karę jednego roku twierdzy, kapitana Władysława II Więckowskiego na karę półtora roku więzienia i zwolnienie ze służby, kapitana Aleksandra Krawieckiego na karę sześciu tygodni i jednego dnia twierdzy, porucznika Stefana Przegrodę na karę jednego roku więzienia i zwolnienie ze służby oraz porucznika Mikołaja Buśkiewicza na karę sześciu tygodni i jednego dnia twierdzy; Najwyższy Sąd Wojskowy odrzucił zażalenie obrony i utrzymał w mocy wyrok sądu I instancji[48].

19 maja 1927 roku Minister Spraw Wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski ustalił i zatwierdził dzień 5 września, jako datę święta pułkowego[49]. Pułk obchodził swoje święto w rocznicę boju stoczonego w 1920 roku pod Stepankowicami[1].

 Osobny artykuł: Święta wojskowe w Polsce.

W pułku zorganizowano specjalną kompanię dla opóźnionych, która szkoliła rekrutów dla potrzeb całego DOK. Żołnierze ci wcześniej z różnych przyczyn opóźnili swoje stawiennictwo w macierzystej jednostce.

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 15 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[50]. W pułku zorganizowano też specjalną kompanię dla opóźnionych, która szkoliła rekrutów dla potrzeb całego DOK. Żołnierze ci wcześniej z różnych przyczyn opóźnili swoje stawiennictwo w macierzystej jednostce[51].

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[52][c]
Dowództwo, kwatermistrzostwo i pododdziały specjalne[54]
dowódca pułku płk dypl. Władysław Frączek
I zastępca dowódcy ppłk Stefan Marceli Kotowski
I zastępca dowódcy (dubler) ppłk kontr. Borys Barwiński
adiutant kpt. Eugeniusz Ladenberger
starszy lekarz mjr dr Tadeusz Ganc
młodszy lekarz vacat
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) mjr Tadeusz Marian Sobolewski
oficer mobilizacyjny kpt. adm. (piech.) Michał Iskierko
zastępca oficera mobilizacyjnego kpt. Zdzisław Jan Pierożek
oficer administracyjno-materiałowy kpt. Jan I Kowalczyk
oficer gospodarczy kpt. int. Franciszek Jędrzejewski
oficer żywnościowy chor. Stanisław Karaim
oficer taborowy[d] kpt. tab. Władysław IV Karpiński
kapelmistrz vacat
dowódca plutonu łączności por. Roman Jan Jaworski
dowódca plutonu pionierów por. Zygmunt Żyłka vulgo Żebracki
dowódca plutonu artylerii piechoty por. art. Bolesław Sobolewski
dowódca plutonu ppanc. ppor. Teodor Banaszczyk
dowódca oddziału zwiadu ppor. Wincenty Ciaś
I batalion
dowódca batalionu mjr Władysław Naprawa
dowódca 1 kompanii kpt. Józef Czesław Niessner
dowódca plutonu ppor. Bogdan Teodoryk Michalik
dowódca plutonu chor. Jan Zastawniak
dowódca 2 kompanii kpt. Michał Mordwiłko
dowódca plutonu ppor. Jan Szczepański
dowódca 3 kompanii por. Leopold Michał Axmann
dowódca plutonu ppor. Antoni Słyk
dowódca 1 kompanii km por. Mieczysław Grzebieniowski
dowódca plutonu ppor. Stanisław Czaja
II batalion
dowódca batalionu mjr Walerian Wieleżyński
dowódca 4 kompanii kpt. Kazimierz Sokołowski
dowódca plutonu por. Ludwik Marszałek
dowódca plutonu ppor. Jan Kazimierz Hejke
dowódca 5 kompanii kpt. Piotr Ignacak
dowódca plutonu ppor. Józef Nasiełowski
dowódca 6 kompanii por. Leon Leśniak
dowódca plutonu ppor. Piotr Jan Kotonowicz
dowódca 2 kompanii km kpt. Stanisław Dorobek
dowódca plutonu ppor. Stanisław Jan Michalik
III batalion
dowódca batalionu mjr Karol Stanisław Sadowski
dowódca 7 kompanii por. Marian Adam Stępień
dowódca plutonu ppor. Zbigniew Jaciński
dowódca 8 kompanii kpt. Paweł Skowron
dowódca plutonu ppor. Henryk Feliks Woźniak
dowódca 9 kompanii kpt. Jerzy Tadeusz Starzycki
dowódca plutonu ppor. Konstanty Rewkowski
dowódca plutonu chor. Jan Kamionka
dowódca 3 kompanii km kpt. Franciszek Polkowski
dowódca plutonu por. Szczepan Ochap
na kursie por. Jan Matysek
na kursie por Stanisław Rusznica
Dywizyjny Kurs Podchorążych Rezerwy 28 DP
dowódca mjr Zygmunt Szymański
dowódca plutonu strzeleckiego por. Piechowicz Stanisław
dowódca plutonu strzeleckiego por. Zbigniew Bożenna Rudziński
dowódca plutonu strzeleckiego por. Roman Siwek
dowódca plutonu km por. Stanisław Marek Bartłomowicz
obwodowy komendant PW nr 15 kpt. adm. (piech.) Józef Bardzik
powiatowy komendant PW „Puławy” por. piech. Józef Jan Leon Grodzicki
powiatowy komendant PW „Garwolin” por. adm. (piech.) Marceli Pająk

15 pp w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

15 pułk piechoty "Wilków" zmobilizowany został w ramach mobilizacji alarmowej w grupie "czarnej" w okresie 24-26 sierpnia 1939 w garnizonie Dęblin. Oprócz etatowych pododdziałów 15 pp zmobilizowano w oparciu o jego kadrę oficerską i podoficerską, rezerwistów oraz uzbrojenie i wyposażenie następujące pododdziały:

w mobilizacji alarmowej w grupie "brązowej"

  • kompania km plot. nr 15 typu "B"
  • kompania km plot. nr 16 typu "B"

w mobilizacji alarmowej w grupie "czarnej"

  • kompania wartownicza nr 4, 15 batalionu wartowniczego
  • kompania sanitarna nr 103
  • kolumna taborowa nr 117
  • kolumna taborowa nr 118

w mobilizacji powszechnej w I rzucie

  • komenda placu typ I "Dęblin"

w mobilizacji powszechnej w II rzucie

  • samodzielna kompania km i broni towarzyszących nr 14
  • III batalion 93 pp
  • batalion marszowy 15 pp[55].

15 pp wraz z kolumnami taborowymi i kompanią sanitarną weszły w skład 28 Dywizji Piechoty. Batalion III/93 pułku piechoty i skkm i bt nr 14 weszły w skład 39 Dywizji Piechoty rez. W nocy 26/27 sierpnia pułk i oddziały dywizyjne transportami kolejowymi odjechały przez Siedlce, Małkinię, Warszawę, Koluszki i Łódź do Zduńskiej Woli. Dotarły tam nocą 28/29 sierpnia, następnie 15 pp przeszedł do Emanuelina w rejonie Wielunia. 29 i 30 sierpnia 15 pp wraz z przydzielonym dywizjonem II/28 pułku artylerii lekkiej zajął stanowiska obronne w pasie obrony 28 DP Świątkowice–Łagiewniki–Raczyn–Staw. Odcinek obrony obsadziły: I batalion wzgórze 190 od wsi Czarnożyły do przysiółka Zagródka, II batalion rejon wsi Łagiewniki frontem na zachód i południe, III batalion w lesie koło Emanuelina jako odwód. Pododdziały pułku przystąpiły do inżynieryjnej rozbudowy terenu, kopano rowy strzeleckie, budowano przeszkody terenowe z drutów kolczastych, zawały leśne.

Działania bojowe[edytuj | edytuj kod]

Bój graniczny nad Wartą

1 września 1939 roku samolot niemiecki w godzinach porannych ostrzelał żołnierzy 15 pp i wspomagającą ludność cywilną przy pracach inżynieryjnych, został on zestrzelony przez żołnierzy 15 pp. W godzinach popołudniowych pododdziały I rzutowe pułku weszły w kontakt z pancernymi czołówkami niemieckimi od strony Walichnów. Pierwsze walki z podchodzącymi oddziałami stoczył pluton zwiadowców konnych, II batalion z plutonem artylerii piechoty oraz osłaniająca skrzydło pułku kawaleria dywizyjna 28 DP. 2 września w godzinach popołudniowych wysunięte placówki II batalionu odparły atak niemieckiego szwadronu strzelców zmotoryzowanych z czołgami w rejonie Raczyna i Białej Rządowej. Nocą 2/3 września 15 pp stanowił straż tylną wycofującej się 28 DP na nową linię obronną nad rzekami: Wartą i Widawką. II batalion osłaniał zachodnie skrzydło dywizji maszerując przez Świątkowo, Chojny, Dąbrowa, Łuszczyszyn do Burzenina nad Wartą. I i III batalion wraz z II/28 pal podjął marsz przez Nietuszynę do Stolca. III batalion podczas zbiórki pod Emanueliną został ostrzelany przez dywersantów niemieckich i poniósł straty w zabitych i rozproszonych żołnierzach[56]. W rejonie Stolca III batalion wraz z 6 baterią 28 pal przez kilka godzin utrzymywał przyczółek na rzeczce Oleśnica i stoczył walkę z niemieckim oddziałem pancerno-motorowym 1 Dywizji Lekkiej, atak został zatrzymany pod ostrzałem 6/28 pal, batalion poniósł jednak straty. Następnie III/15 pp wraz z przydzielonymi pododdziałami i kawalerią dywizyjną ponownie zwarł się z jednostką pancerno-motorową pod Szynkielowem, ogniem 6/28 pal i własnych armat ppanc zniszczył i uszkodził kilkanaście pojazdów pancernych, następnie poprzez Niechmirów omijając Rychłocice przeprawił się przez rzekę w rejonie Jarocic. I batalion maszerując na otwartym terenie ok. godz. 8 został zbombardowany, a następnie podczas przeprawy przez Wartę koło Rychłocic został zaatakowany przez niemiecki oddział pancerno-motorowy, poniósł straty w zabitych i rannych, ale część batalionu pomaszerowała na most pod Burzeninem, a częściowo rozproszyła się. Z uwagi na przedwczesne wysadzenie mostu w Rychłocicach przez minierów 36 pp pozostawiła na zachodnim brzegu Warty część taborów. W trakcie kierowania przeprawą przez Wartę 3 września został ciężko ranny płk dypl. Władysław Frączek[57].

Pułk walczył w składzie 28 DP

Do końca 3 września przez Wartę przeprawiali się rozproszeni żołnierze 15 pp, częściowo dołączali do swoich pododdziałów. Dowództwo pułku objął 4 września czasowo dowódca II batalionu mjr W. Wieleżyński. Od 29 sierpnia z 15 pp była wydzielona do ochrony prac fortyfikacyjnych nad Wartą w Pstrokoniach w rejonie Strońska 4 kompania strzelecka, utrzymywała ona kluczowy punkt terenowy na południe od Strońska, w dniu 4 września dołączył do niej II batalion. Cały pułk zajął wtedy główną pozycję obronną za rzeką Widawką i Wartą od Pstrokoni, poprzez Kalinowa, Branka. 4 września pułk do południa wypoczywał i porządkował szeregi, stanowił II rzut dywizji. Ze względu na sforsowanie Warty 4/5 września, na odcinku prawego sąsiada 10 DP na osi Sieradz–Zduńska Wola, z pozycji osłanianej przez II/15 pp wyprowadzono nieudany kontratak 4 pułku piechoty Leg. Z uwagi na przełamanie głównej pozycji obronnej Armii "Łódź" na Warcie i Widawce i oskrzydlenie pozycji obronnej 28 DP, nocą 5/6 września "Wilki" wraz z macierzystą dywizją podjęły odwrót w kierunku miejscowości Ostrów. Dowództwo pułku objął mjr Józef Ratajczak dowódca I batalionu, a I batalionu kpt. Michał Mordwiłko. Dotychczasowe straty osobowe pułku, to 10% stanu.

Walki o Pabianice

Następnej nocy pułk dotarł do zachodnich przedmieść Pabianic i Karniszewic. 7 września od świtu zajął obronę zachodnich, północnych i południowych przedmieść Pabianic na prawym skrzydle w dwóch rzutach II batalion, na lewym skrzydle w dwóch rzutach I batalion z czatą w sile wzmocnionej kompanii I batalionu przed główną linią obrony pułku w Karolewie. III batalion w odwodzie w zabudowaniach Pabianic, ze wsparciem II/28 pal[58]. Ok. godz. 8.30 niemieckie pododdziały pułku piechoty zmot. SS "Leibstandarte AH" i I batalion 23 pułku pancernego z marszu zaatakowały Pabianice, nacierające oddziały zostały zatrzymane ogniem 15 pp i armat dywizjonu II/28 pal, zniszczono 2 czołgi i kilka samochodów, kompania I batalionu z Karolewa po utracie armaty ppanc wycofała się z płonącej wsi. Ok. godz. 10 przy wsparciu artylerii niemieckiej 17 DP i dywizjonu II/46 pac, niemiecki batalion I/ppzmot. SS "LAH" ze wsparciem czołgów zaatakował odcinek II/15 pp i wdarł się w rejon stacji kolejowej i cmentarza miejskiego, użycie odwodowych kompanii II i I batalionu niejednokrotnie w walce wręcz zmusiło wroga do wycofania się z Pabianic. Obie strony poniosły wysokie straty osobowe i w sprzęcie. O godz. 14-15 strona niemiecka po raz trzeci wykonała natarcie piechoty z pułku SS i czołgów z I/23 ppanc. Ze stratami atak ten został odparty, głównie przez II batalion i częściowo I batalion "Wilków", pozostało na przedpolu wielu zabitych i rannych esesmanów i kilka zniszczonych i uszkodzonych czołgów, jeden z nich jako sprawny zasilił szeregi 15 pp. III batalion w Pabianicach i wokół miasta zwalczał niemieckich dywersantów wspomagających atak wojsk niemieckich. Straty "Wilków" również były duże poległ dowódca 3 kompanii ckm por. S. Bartłomowicz. W dniu 7 września nieprzyjaciel nie ponawiał uderzeń na Pabianice, z uwagi na związanie atakujących oddziałów przez wyjście na ich tyły 72 pułku piechoty we wsi Chechło.

Walki odwrotowe

Z uwagi na dalsze oskrzydlenie stanowisk 28 DP o godz.21 15 pp w dwóch kolumnach rozpoczął odwrót w kierunku Ksawerowa, Widzewa, Rudy Pabianickiej dowództwo pułku, II i III batalion, pododdziały pułkowe i część II/28 pal, kolumnę zamykał zdobyczny pod Pabianicami czołg lekki, z załogą dwóch podoficerów pułku. Druga kolumna w składzie I batalion, kompania ppanc. z baterią 28 pal maszerowała na Dąbrowę, Laskowice i zachodni skraj Łodzi. W Ksawerowie, gdy zbliżyła się główna kolumna pułku zajmująca tam stanowiska jednostka niemiecka przepuściła pluton kolarzy, maszerujący jako straż przednia, następnie wysadziła przepust na 5 kilometrze szosy i z zasadzki otworzyła na maszerującą kolumnę zmasowany ogień karabinów maszynowych. Jako pierwszy dostał się pod ostrzał III batalion, zasadzka spowodowała panikę w szeregach utrudzonych całodziennym bojem żołnierzy. Część batalionów ich dowódcy rozwinęli po obu stronach szosy prowadząc walkę ogniową, co powodowało dalsze straty. Część żołnierzy została rozproszona, ok. 300 poległo, a część została ranna, wielu dostało się do niewoli. Poległ dowódca III batalionu mjr Karol Sadowski, rany odniósł por. S. Piechowicz dowódca 5 kompanii strzeleckiej. W trakcie walki stracono większość koni w pułku jak i bateriach II/28 pal, na placu boju pozostało większość broni ciężkiej i sprzętu. Duża część III batalionu rozproszyła się. Resztki pułku dotarły do przedmieść Łodzi 8 września, gdzie z powodu braku paliwa porzucono i zniszczono zdobyczny czołg. Kolumna I batalionu dotarła do Łodzi, następnie podczas dalszego marszu dostała się w zasadkę ogniową jednostek niemieckiej 10 DP pod Strykowem, tam batalion uległ częściowemu rozproszeniu, stracił broń ciężką i tabor[59].

Obrona Modlina 1939

Przedzieranie się do Warszawy i Modlina

28 DP, a w jej składzie 15 pp zbierał się w Woli Makowskiej w okolicach Skierniewic. Ostatecznie z 15 pp powstał zbiorczy batalion piechoty, pluton artylerii piechoty i połowa kompanii ppanc. w sile ok. 500 żołnierzy (dołączali dalsi "rozbitkowie"). Po wypoczynku nocą 9/10 września rozpoczęto dalszy marsz częściowo pod ostrzałem artylerii niemieckiej w kierunku Puszczy Mariańskiej przez Skierniewice, Rudę za rzekę Rawkę. Po osiągnięciu puszczy odpoczywano, po czym nocą 10/11 września podjęto dalszy marsz przez Grabinę, Franciszkowo i Lubno i dotarto do lasów na zachód od Żyrardowa. 10 września 28 DP weszła w skład Grupy Operacyjnej gen. bryg. W. Thommée. Kolejnej nocy 11/12 września 28 DP podjęła marsz w kierunku Warszawy, pozostałości 15 pp maszerowały w straży tylnej dywizji. Podczas natarcia 36 pułku piechoty Legii Akademickiej na Pruszków, Parzniew i Helenów, batalion zbiorczy 15 pp osłaniał natarcie od strony Grodziska Mazowieckiego. Natarcie 36 pp LA zaległo, jednostki niemieckiej 31 DP przeszły do kontrataku, 36 pułk wycofał się do Brwinowa, batalion 15 pp odparł natarcie z Grodziska Maz. Pozostałość 28 DP opuściła Brwinów i okolice, podjęła marsz do Błonia i Puszczy Kampinoskiej. Kompania zbiorcza II batalionu mjr. Wieleżyńskiego (3 oficerów i kilkudziesięciu szeregowych) nie powiadomiona na czas o odwrocie przemknęła pomiędzy niemieckimi oddziałami i 15 września dostała się do Warszawy. Mjr Wieleżyński wraz ze swoimi żołnierzami wszedł w skład 336 pp, od 16 września jako dowódca III batalionu[60].

W obronie Modlina

Po dwóch dniach marszu, 14 września do Twierdzy Modlin dotarły resztki 28 DP, a wśród nich 150 żołnierzy 15 pp. 16 września do Modlina z Warszawy dowódca PD 8 Dywizji Piechoty płk dypl. L. Leveaux przyprowadził duży oddział zbiorczy żołnierzy pochodzących z Armii "Łódź", wśród nich znalazło się wielu z składu 15 pp. Spośród wszystkich obecnych żołnierzy 15 pp odtworzono I batalion 15 pp pod dowództwem mjr. Władysława Naprawy. Odtworzono też kompanię ppanc. w zmniejszonym składzie. I batalion został wysłany wraz z dowództwem pułku i komp. ppanc do dyspozycji dowódcy odcinka "Pomiechówek". Po czym od 18 września przesunięty został na odcinek "Góra" w rejonie Okunina jako odwód 8 DP. Na tym odcinku od ostrzału artylerii niemieckiej stracił kilku poległych i rannych. Odtworzono też II batalion pułku z żołnierzy rozbitków różnych jednostek, stacjonujących w Modlinie. I batalion od nocy 21/22 września przegrupowany został jako odwód 30 Dywizji Piechoty w Kazuniu, 23 września przydzielony do 82 pułku piechoty obsadził dolinę Wisły między szosą Warszawa–Modlin, a rzeką. Na przydzielonym odcinku I/15 pp prowadził rozbudowę inżynieryjną wsparty pułkowymi armatami ppanc. Do kapitulacji Modlina prowadził walki patroli oraz ponosił straty od ostrzału niemieckiej artylerii. W dniu 29 września 15 pp złożył broń.

Obsada I batalionu 15 pp w Modlinie

  • dowódca batalionu – mjr piech. Władysław Naprawa
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej – por. piech. rez. Andrzej Zięba
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej – ppor. piech. Józef Nasiełowski
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej – ppor. piech. Leon Artukiewicz
  • dowódca kompanii ckm – por. piech. rez. Zbigniew Roman Rubach (82 pp)
  • dowódca kompanii ppanc – por. piech. Marian Adam Stępień[61].

Pododdziały zmobilizowane w garnizonie po wyjeździe 15 pp na front.[edytuj | edytuj kod]

Pozostałościami 15 pp w Dęblinie dowodził mjr Tadeusz Sobolewski, sformował on ze zgłaszających się żołnierzy w mobilizacji powszechnej:

  • batalion marszowy 15 pp, powstały w okresie do 6 września 1939 roku pod dowództwem por. rez. Jerzego Pankowskiego. W następnych dniach wszedł on w skład 95 pułku piechoty rez. ppłk. Stefana Stankiewicza. Początkowo bronił on linii rzeki Wisły. Następnie po wcieleniu do 95 pp pomaszerował wraz z 39 DP rez. pod dowództwem mjr. Konrada Hanaka i walczył na terenie Lubelszczyzny.
  • III/93 pp rez. walczył w ramach 39 DP rez.
  • 14 samodzielna kompania km i br t jednostka dywizyjna 39 DP rez. pod dowództwem kpt. Eugeniusza Ladenbergera, do 10 września uczestniczyła w obronie wschodniego brzegu Wisły na południe od Dęblina. Następnie uczestniczyła wraz z macierzystą dywizją w walkach na Lubelszczyźnie.
  • 13 zmotoryzowana kompania ppanc. sformowana w Rembertowie z żołnierzy przekazanych z 15 pp, pod dowództwem ppor. Teodora Banaszczyka. Uczestniczyła w obronie Warszawy, w składzie Grupy Pancerno-Motorowej kpt. B. Kowalskiego, brała udział w wypadzie ppłk. Chmury na Okęcie, pod koniec walk wspierała obronę pododcinka "Wola.
  • Oddział Zbierania Nadwyżek 15 pp pod dowództwem mjr. T. Sobolewskiego ewakuował się 7 września na wschód kraju. Część oddziału weszła w skład improwizowanych pododdziałów organizowanych na Wołyniu. Pozostała część została rozwiązana 25 września w rejonie Kowla[62].

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Orderem Wojennym Virtuti Militari za kampanię wrześniową 1939 roku[63]
Krzyżem Złotym

Krzyżem Srebrnym

  • śp. por. Roman Jaworski
  • mjr Walerian Wieleżyński
  • mjr Władysław Naprawa
  • kpt. Kowalczyk Jan
  • por. Żebracki Zygmunt
  • por. Ochap-Lipiński Szczepan
  • por. Piechowicz Stanisław
  • por. Karbowski
  • por. lek. dr Władysław Mazurek

Krzyżem Walecznych po raz trzeci odznaczeni zostali: śp. kapelan Hładuniak (parafia Dęblin), kpt. Polkowski Franciszek, kpt. Mordwiłko Michał, por. Grzebieniowski Mieczysław, por Stępień Marian, por. Grodzicki Józef, ppor. Ciaś Wincenty, ppor.inż Morawski Ludwik, st.sierż Piotrowski Mikołaj, st.sierż. Decyka Jan, sierż Łysoniak, plut. Jabłoński Władysław, plut. Walczyk Jan, st.strz. Sienkiewicz Władysław, strz. Łatosiak Jan, strz. Winnicki Marian, strz. Łapczuk Teofil, strz. Margules Hersze, strz. Łaszczyński Witold[64].

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

Przedstawiciele miasta Bochni na jednym z zebrań rady miejskiej postanowili ufundować 15 pułkowi piechoty chorągiew własnym kosztem. 21 lipca 1921 roku, kiedy pułk pozostawał na obszarze Mołodeczna, delegat miasta Bochni Pan Rachwał przywiózł chorągiew do miejsca postoju pułku. Poświęcenie oraz wręczenie jej pułkowi przed dowódcę 9 Dywizji Piechoty pułkownika Mieczysława Trojanowskiego odbyło się uroczyście 6 sierpnia 1921 roku w Chołżowie obok Mołodeczna[65].

W obliczu klęski 15 p.p. we wrześniu 1939 decyzją st. sierż. Bronisława Czecha (szef kancelarii pułku) sztandar został zakopany pod Brwinowie, później w okresie okupacji niemieckiej został odkopany przez żołnierzy 15 Pułku Piechoty „Wilków” Armii Krajowej, po czym przewieziony do Dęblina i ukryty naprzeciw wejścia do garnizonu przedwojennego pułku w klombie kwiatowym przed domem st. wachm. Ziółkowskiego, którego żona po wojnie przekazała sztandar, który trafił do Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie[66] (tam - zrekonstruowany - znajduje się obecnie[67]). 2 lipca 1947 roku prezydent RP Bolesław Bierut, na wniosek Ministerstwa Obrony Narodowej, odznaczył Stefanię Wozińską Brązowym Krzyżem Zasługi „za przechowanie w okresie okupacji sztandaru 15 p. piechoty”[68].

Plut. Józef Kowalik z odznaką pamiątkową 15 pp
Odznaka pamiątkowa

28 czerwca 1932 roku minister spraw wojskowych marszałek Polski Józef Piłsudski zatwierdził wzór i regulamin odznaki pamiątkowej 15 pułku piechoty[69]. Odznaka o wymiarach 41x41 mm ma kształt krzyża kawalerskiego. Pośrodku na okrągłej tarczy wpisany numer pułku „15”. Ramiona krzyża zakończone kulkami połączone są czterema łbami wilków. Odznaka jednoczęściowa, wykonana w srebrze, na rewersie próba srebra i imiennik grawera „WG” – Wiktor Gontarczyk z Warszawy[70].

„Wilki”

3 lipca 1920 na odprawie oficerskiej w Ogoliczach dowódca pułku mjr Bolesław Zaleski nadał pułkowi nazwę „Wilków". Uczynił to na pamiątkę zażartych walk, nieustępliwej postawy w obronie, brawury w natarciu, hartu ducha i wiary w ostateczne zwycięstwo oręża polskiego. Ogłaszając to w rozkazie dziennym, wezwał wszystkich do dalszych chwalebnych czynów i do godnego bronienia tego miana wszędzie i zawsze w imię wzniosłego hasła pułku „Honor i Ojczyzna”[33].

„Wilki” – żołnierze 15 pułku piechoty[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: oficerowie 15 Pułku Piechoty „Wilków”.
Dowódcy pułku[e][16]
Zastępcy dowódcy pułku[f]
  • ppłk piech. Leon Piątkiewicz (VII 1922 – VII 1927 → dowódca pułku[80])
  • ppłk SG Modest Ratuszyński (XI 1927[81] – XI 1928[82] → Biuro Uzupełnień MSWojsk.)
  • ppłk piech. Rudolf Matuszek (XI 1928[83] – I 1930 → zastępca dowódcy 36 pp[84])
  • ppłk piech. Franciszek Rataj (I 1930[84] – III 1932 → komendant PKU Toruń[85])
  • ppłk piech. Stanisław Piotr Hojnowski (1 IV 1932[86] – XI 1935 → dowódca 45 pp))
  • ppłk piech. Stefan Marceli Kotowski (1939)
II zastępca (kwatermistrz)
  • mjr piech. Tadeusz Marian Sobolewski (do VIII 1939)

Obsada personalna we wrześniu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna pułku we wrześniu 1939 roku[87]

Dowództwo
  • dowódca pułku – płk dypl. Władysław Frączek (ranny 3 IX), mjr Walery Wieleżyński (p.o 4-6 IX 1939), mjr Józef Ratajczak (od 6 IX 1939)
  • I adiutant – kpt. Franciszek Polkowski
  • II adiutant – ppor. rez. Henryk Ciślok
  • kwatermistrz – kpt. Jan Kowalczyk
  • naczelny lekarz – por. lek. dr Władysław Mazurek
  • dowódca kompanii gospodarczej – por. Józef Grodziecki
  • kapelan – ks. st. kap. Bronisław Trus
  • kapelan – ks. kap. Stanisław Hładuniak
I batalion
  • dowódca batalionu – mjr Józef Ratajczak (od 6 IX dowódca pułku), kpt. Michał Mordwiłko
  • adiutant – ppor. rez. Antoni Bocian
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej – por. rez. Andrzej Zięba
  • dowódca I plutonu – ppor. Stanisław Czaja
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Józef Kleczewski
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Henryk Piątkowski
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej – kpt. Kazimierz Sokołowski
  • dowódca I plutonu – pchor. Jan Grobecki
  • dowódca II plutonu – ppor. rez.Franciszek Panowicz
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Józef Kostecki
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej – ppor. Antoni Słyk
  • dowódca I plutonu – ppor. rez. Marian Michalik
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Aleksander Marian Cichocki
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Adolf Waszkiewicz
  • dowódca 1 kompanii ckm – por. Mieczysław Grzebieniowski
  • dowódca I plutonu – sierż. pchor. Józef Kręczek
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Tadeusz Karbowski
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Antoni Kijak
  • dowódca plutonu taczanek – ppor. rez. Marian Kajka
  • dowódca plutonu moździerzy – ppor. rez. Władysław Cichocki
II batalion
  • dowódca batalion – mjr Walerian Wieleżyński (p.o. d-cy pułku 4-6 IX)
  • adiutant – ppor. rez. Kazimierz Dąbrowski
  • dowódca 4 kompanii strzeleckiej – kpt. Michał Mordwiłko (od 6 IX dowódca I batalionu), ppor. rez. Feliks Kanclerz (od 6 IX 1939)[88]
  • dowódca I plutonu – ppor. rez. Feliks Kanclerz
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Jarosław Puryszewski
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Zygmunt Borzym
  • dowódca 5 kompanii strzeleckiej – por. Stanisław Piechowicz
  • dowódca I plutonu – sierż. pchor. Wincenty Kropornicki
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Zygmunt Sławeta
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Józef Zamorski
  • dowódca 6 kompanii strzeleckiej – ppor. Józef Nasiełowski
  • dowódca I plutonu – ppor. rez. Aleksander Chachaj
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Józef Wolszczak
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Stanisław Russek
  • dowódca 2 kompanii ckm – por. Szczepan Ochap-Lipiński
  • dowódca I plutonu – ppor. rez. Stefan Żbikowski
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Franciszek Bartczak
  • dowódca IIII plutonu – ppor. rez. Tadeusz Conio
  • dowódca plutonu taczanek – ppor. rez. Tadeusz Kurzepa
  • dowódca plutonu moździerzy – pchor. Tadeusz Sobczak
III batalion
  • dowódca batalionu – mjr Konrad Sadowski (do +7 IX 1939)[89]
  • adiutant – ppor. rez. Tadeusz Roguski
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej – ppor. Ludwik Marszałek
  • dowódca I plutonu – ppor. rez. Kryspin Eytner
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Zygmunt Kazimierz Bigelmajer
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Czesław Sasinowski
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej – por. Wincenty Ciaś
  • dowódca I plutonu – ppor. rez. Ryszard Żbikowski
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Janusz Kolbiński
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Kazimierz Walczuk
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej – ppor. Henryk Woźniak
  • dowódca I plutonu – ppor. rez. Kazimierz Woźniak
  • dowódca II plutonu – pchor. Marcin Walczuk
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Marian Jarecki
  • dowódca 3 kompanii ckm – por. Stanisław Marek Bartłomowicz (do+7 IX 1939)[88]
  • dowódca I plutonu – ppor. rez. Alfons Tarnowski
  • dowódca II plutonu – ppor. rez. Michał Korzempa
  • dowódca III plutonu – ppor. rez. Wincenty Dempnik
  • dowódca plutonu taczanek – ppor. rez. Józef Ortyl
  • dowódca plutonu moździerzy – pchor. rez. Tadeusz Nowocień
Pododdziały specjalne
  • dowódca kompanii zwiadu – kpt. Zdzisław Pirożek
  • dowódca plutonu konnych zwiadowców – ppor. rez. Ludwik Molewski
  • dowódca plutonu kolarzy – ppor. rez. Zbigniew Marcinkowski
  • dowódca kompanii przeciwpancernej – por. Marian Adam Stępień
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – por. Bolesław Sobolewski
  • dowódca plutonu pionierów – por. Zygmunt Żyłka-Żebracki
  • dowódca plutonu przeciwgazowego – por. rez. Marian Kawiak
  • dowódca plutonu łączności – por. Roman Jaworski

Żołnierze 15 pułku piechoty – ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[90] oraz Muzeum Katyńskie[91][g][h].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Amerek Jan[94] ppor. rez. prawnik, mgr Sąd Apelacyjny w Lublinie Katyń
Kręglicki Wacław ppor. rez. nauczyciel kier. Szkoły Powszechnej w Krystynie Katyń
Malanowski Piotr ppor. rez. nauczyciel kier. Szkoły Powszechnej nr 54 w Warszawie Katyń
Bartczak Franciszek ppor. rez. technik mechanik Charków
Frelek Franciszek por. rez. nauczyciel Charków
Kurek Kazimierz ppor. rez. absolwent SGH Charków
Skurowski Mikołaj ppor. rez. technik ogrodnik Charków
Wierzbicki Wacław ppor. rez. Ministerstwo Sprawiedliwości Charków

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Niepełne bataliony które zostały skierowane do powiatów: rzeszowskiego, lipskiego i tarnowskiego w charakterze kompanii asystencyjnych[4].
  2. Dowódca batalionu sztabowego został mjr Wojciech Musiał, a w jego skład wchodziły: kompania techniczna, 4 kompania karabinów maszynowych oraz poczet, drużyna dowódcy pułku, sekcja łączności i oddział konnych zwiadowców[8].
  3. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[53].
  4. Oficer taborowy był jednocześnie dowódcą kompanii gospodarczej.
  5. Dowódca pułku kierował osobiście szkoleniem oficerów i był odpowiedzialny za gotowość bojową, całokształt wyszkolenia, służbę gospodarczą i wewnętrzną pułku[71].
  6. 13 czerwca 1922 roku Minister Spraw Wojskowych zniósł dotychczasowe stanowisko referenta wyszkolenia pułku piechoty i ustanowił etatowe stanowisko zastępcy dowódcy pułku zaszeregowanego do stopnia podpułkownika, wyznaczanego przez Ministra Spraw Wojskowych. Zakres działania zastępcy dowódcy określał dowódca pułku, przed którym był on całkowicie odpowiedzialny[79]. W 1938 roku zmieniona została nazwa stanowiska na „I zastępca dowódcy”. W organizacji wojennej pułku nie było stanowiska zastępcy dowódcy.
  7. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939[92].
  8. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[93].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Wiącek 1929 ↓, s. 31.
  2. Wiącek 1929 ↓, s. 24.
  3. a b c Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 7.
  4. Wiącek 1929 ↓, s. 4.
  5. Wiącek 1929 ↓, s. 5, 34.
  6. a b c d e Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 9.
  7. Odziemkowski 2010 ↓, s. 226.
  8. a b c Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 12.
  9. Wiącek 1929 ↓, s. 5-6.
  10. Wiącek 1929 ↓, s. 6-7.
  11. a b c d Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 8.
  12. Wiącek 1929 ↓, s. 7-8.
  13. a b c Wiącek 1929 ↓, s. 8.
  14. Odziemkowski 2010 ↓, s. 142.
  15. a b Wiącek 1929 ↓, s. 9.
  16. a b c Prugar-Ketling (red.) 1992 ↓, metryka.
  17. Wiącek 1929 ↓, s. 10.
  18. Wiącek 1929 ↓, s. 11.
  19. a b c Odziemkowski 2004 ↓, s. 394.
  20. a b Odziemkowski 2010 ↓, s. 451.
  21. Wiącek 1929 ↓, s. 12.
  22. Odziemkowski 2010 ↓, s. 451-452.
  23. Odziemkowski 2010 ↓, s. 452.
  24. Wiącek 1929 ↓, s. 13.
  25. Wiącek 1929 ↓, s. 14.
  26. a b Wiącek 1929 ↓, s. 15.
  27. Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 9-10.
  28. Wiącek 1929 ↓, s. 18.
  29. a b Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 10.
  30. Wiącek 1929 ↓, s. 20.
  31. Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 10-11.
  32. Wiącek 1929 ↓, s. 21-22.
  33. a b c d Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 11.
  34. Wiącek 1929 ↓, s. 24-25.
  35. Wiącek 1929 ↓, s. 25.
  36. Wiącek 1929 ↓, s. 26.
  37. Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 11-12.
  38. Wiącek 1929 ↓, s. 28.
  39. a b Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 13.
  40. Wiącek 1929 ↓, s. 32.
  41. Wiącek 1929 ↓, s. 36–38.
  42. Wiącek 1929 ↓, s. 38.
  43. a b Wiącek 1929 ↓, s. 39.
  44. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 19 marca 1921 roku, s. 481, 483.
  45. Wiącek 1929 ↓, s. 32-33.
  46. Wiącek 1929 ↓, s. 34.
  47. Almanach 1923 ↓, s. 50.
  48. Sąd Najwyższy o stosowaniu niedozwolonych kar. „Polska Zbrojna”. 201, s. 5, 1925-07-24. Warszawa. .
  49. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 16 z 19 maja 1927 roku, poz. 174.
  50. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  51. Jagiełło 2007 ↓, s. 67.
  52. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 565–566 i 672.
  53. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  54. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 566–567.
  55. Rybka i Stepan 2010 ↓, s. 58.
  56. Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 23-27.
  57. Kurus i Zawadka 2018 ↓, s. 29-30.
  58. Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 28-30.
  59. Kurus i Zawadka 2018 ↓, s. 31-34.
  60. Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 31-36.
  61. Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 37-38.
  62. Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 42-43.
  63. Wróblewski 1975 ↓, s. 390.
  64. Wróblewski 1975 ↓, s. 391.
  65. Wiącek 1929 ↓, s. 33.
  66. L. M-ski. Z otwartych szkatuł. „Stolica”. Nr 28, s. 14, 10 lipca 1966. 
  67. Satora 1990 ↓, s. 51.
  68. M.P. z 1947 r. nr 103, poz. 681.
  69. Dz.Rozk. MSWojsk. Nr 12 z 28 czerwca 1932 roku, poz. 159.
  70. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 43-44.
  71. Almanach 1923 ↓, s. 49.
  72. a b c d e f Księga chwały 1992 ↓.
  73. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 59 z 11 września 1923 roku, s. 557.
  74. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 19 z 22 lipca 1927 roku, s. 220.
  75. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 3 z 28 stycznia 1928 roku, s. 25.
  76. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 23 października 1931 roku, s. 324.
  77. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 23 października 1931 roku, s. 326.
  78. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 10 z 4 lipca 1935 roku, s. 95.
  79. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 24 z 13 czerwca 1922 roku, poz. 357.
  80. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 19 z 22 lipca 1927 roku, s. 219.
  81. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 25 z 31 października 1927 roku, s. 297.
  82. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 5 listopada 1928 roku, s. 339.
  83. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 14 z 5 listopada 1928 roku, s. 336.
  84. a b Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 1 z 21 stycznia 1930 roku, s. 8.
  85. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 233.
  86. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 23 marca 1932 roku, s. 254.
  87. Gnat-Wieteska 1996 ↓, s. 39-41.
  88. a b Kurus i Zawadka 2018 ↓, s. 32.
  89. Kurus i Zawadka 2018 ↓, s. 34.
  90. Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2022-01-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
  91. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  92. Rocznik oficerski 1939 ↓.
  93. Wyrwa 2015 ↓.
  94. Księgi Cmentarne – wpis 27.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]