1670 (serial telewizyjny)

1670

Gatunek	komediowy, kostiumowy, mockument
Kraj produkcji	Polska
Oryginalny język	polski
Główne role	Bartłomiej Topa Katarzyna Herman Martyna Byczkowska Michał Sikorski Michał Balicki Andrzej Kłak Dobromir Dymecki Kirył Pietruczuk Filip Zaręba
Liczba odcinków	24
Liczba serii	3
Produkcja
Produkcja	Netflix
Produkcja wykonawcza	Akson Studio
Reżyseria	Maciej Buchwald Kordian Kądziela
Scenariusz	Jakub Rużyłło
Muzyka	Jerzy Rogiewicz
Zdjęcia	Nils Croné
Scenografia	Mirosław Koncewicz
Montaż	Sebastian Mialik Anna Łuka Albert Bana Magdalena Chowańska
Czas trwania odcinka	29–37 minut
Pierwsza emisja
Stacja telewizyjna	Netflix
Pierwsza emisja	13 grudnia 2023 – nadal
Format obrazu	4K
Strona internetowa

Serialowy dworek Jana Pawła Adamczewskiego w Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej (2024)

1670 – polski serial komediowo-kostiumowy w konwencji mockumentu, w reżyserii Macieja Buchwalda i Kordiana Kądzieli oraz scenariusza Jakuba Rużyłły, dostępny na platformie Netflix od 13 grudnia 2023.

Tytuł i inspiracja

Jako tytuł produkcji, jej scenarzysta – Jakub Rużyłło – specjalnie wybrał rok, w którym się niewiele działo, co w dziejach Polski – zwłaszcza tamtego okresu historycznego – nie było łatwe. Wybranie roku akcji miało sprzyjać takiemu rodzajowi komedii, jaki prezentuje serial. Scenarzysta Jakub Rużyłło wskazywał na książkę Jana Sowy Fantomowe ciało króla. Peryferyjne zmagania z nowoczesną formą (2011) jako główną inspirację serialu. Sowa, opierając się na teorii systemów-światów Wallersteina, argumentował, że po śmierci Zygmunta II Augusta (1572) I Rzeczpospolita funkcjonowała jako „fantom" – polityczne urojenie, którego spoistość zapewniała ideologia sarmatyzmu. Rużyłło przyznał, że lektura „przewartościowała jego sposób patrzenia na historię".

Serial wpisywał się w szerszy nurt „zwrotu ludowego" w polskiej historiografii popularnej, reprezentowany m.in. przez prace Adama Leszczyńskiego (Ludowa historia Polski, 2020), Kamila Janickiego (Pańszczyzna, 2021) i Joanny Kuciel-Frydryszak (Chłopki, 2023).

Fabuła

Akcja rozpoczyna się w tytułowym roku 1670. Głównym bohaterem jest Jan Paweł Adamczewski (Bartłomiej Topa), głowa rodziny szlacheckiej, właściciel „mniejszej połowy” wsi Adamczycha. Jego zdaniem ówczesna Rzeczpospolita to najpotężniejsze państwo świata, które osiągnęło najwyższy poziom rozwoju, natomiast marzeniem jest to, że zostanie najsłynniejszym Janem Pawłem w historii Polski. Na przeszkodzie realizacji tego celu stoją problemy życia codziennego, np. udział w sejmiku, podczas którego trzeba zawetować propozycję podniesienia podatków, wydanie córki za syna magnata czy zmotywowanie chłopów do dalszej pracy.

Jan Paweł ma żonę Zofię (Katarzyna Herman) oraz troje dzieci: Anielę (Martyna Byczkowska), Jakuba (Michał Sikorski) i Stanisława (Michał Balicki w pierwszym sezonie, w drugim Filip Zaręba). Zofia jest nietolerancyjną fanatyczką religijną. Aniela walczy z poglądami ojca, martwi się o katastrofę klimatyczną, która ma nastąpić za 380 lat. Jest ona obiektem westchnień Macieja (Kirył Pietruczuk) – pochodzącego z Litwy pomocnika kowala, który przybył do Adamczychy w ramach „chłopskiej wymiany Erazmus”. Stanisław pragnie ożenić się z dziewczyną z Wilanowa. Jakub jest księdzem, którego celem jest zebranie jak najwięcej pieniędzy od wiernych. Sąsiadem Jana Pawła jest obyty ze światem Andrzej, właściciel „większej połowy” Adamczychy. Emanacją Jana Pawła jest zubożały szlachcic i husarz Bogdan (Dobromir Dymecki), który brał udział we wszystkich ostatnich klęskach militarnych. We wsi znajduje się karczma, prowadzona przez Żyda (Sebastian Pawlak) marzącego, by dostać się do jakiegoś światowego spisku żydowskiego.

Lista odcinków

Sezon 1 (2023):

1. Sejmik
2. Folwark
3. Wiosna
4. Marsz równości
5. Dżuma
6. Pojedynek
7. Polowanie
8. Wesele

Sezon 2 (2025):

1. Al-Inkluziv
2. Pogrzeb
3. Gierka
4. Palant
5. Gusła
6. Noc Kupały
7. Kraków
8. Dożynki

Sezon 3 (2026):

1. Matura Sarmacka
2. Ostatni tur
3. Jurodiwyj
4. Luna
5. Dar dla Tatarów
6. Panna
7. Flauto Traverso
8. Bunt Maszyn

Obsada

Role główne

• Bartłomiej Topa – Jan Paweł Adamczewski
• Katarzyna Herman – Zofia Adamczewska, żona Jana
• Martyna Byczkowska – Aniela Adamczewska, córka Jana i Zofii
• Michał Sikorski – Jakub Adamczewski, młodszy syn Jana i Zofii
• Michał Balicki (sezon 1) oraz Filip Zaręba (od sezonu 2) – Stanisław Adamczewski, starszy syn Jana i Zofii
• Andrzej Kłak – Andrzej Pobreża, współwłaściciel Adamczychy i rywal Jana Pawła
• Dobromir Dymecki – Bogdan, brat Zofii
• Kirył Pietruczuk – Maciej, pomocnik kowala

Pozostałe role

Źródło: Filmpolski.pl

• Jędrzej Hycnar – Marcin Jaskulecki, szlachcic z Warszawy
• Radosław Krzyżowski – Ciesław Ryczyński
• Sebastian Pawlak – Żyd karczmarz
• Agata Łabno – Dagmara, córka Andrzeja
• Maria Witkowska – Kornelia, córka Andrzeja
• Laura Pajor – Teresa, córka Andrzeja
• Marta Król – Rozalia Ryczyńska
• Angelika Smyrgała – Jadwiga Ryczyńska
• Paulina Matusewicz – Marianna
• Irena Melcer – Regina
• Piotr Napierała – chłop Bartosz
• Maurycy Łyczko – chłop Grzegorz
• Artur Janusiak – chłop Lesław
• Paweł Smagała – chłop Marian
• Kazimierz Mazur – chłop Wojciech
• Igor Korus – chłop woźnica
• Katarzyna Zarychta – chłopka Marysia
• Ewelina Zawada – chłopka Ula
• Aleksandra Skraba – chłopka Arleta
• Daniel Guzdek – Jędrula
• Marek Pyś – starszy chłop
• Tomira Kowalik – stara chłopka
• Andrzej Nejman – szlachcic Władysław
• Mirosław Koncewicz – szlachcic Mieczysław
• Wojciech Błach – szlachcic Gniewko
• Elżbieta Okupska – Stasia
• Konrad Żygadło – Jeremi
• Dariusz Toczek – kmieć
• Patrycja Zywert-Szypka – żona kmiecia
• Bartosz Gelner – Henryk Lubopolski
• Natalia Szada – chłopka Nata
• Mariusz Kiljan – ksiądz Żmija
• Aleksander Janiszewski – wójt
• Joanna Pawluśkiewicz – wójtowa
• Bartosz Młynarski – chłop Sebastian
• Grzegorz Ciągardlak – chłop Wawrzyniec
• Marta Zgutczyńska – chłopka Anna
• Jakub Wieczorek – Gerard z Rumii
• Mikołaj Chroboczek – król Michał Korybut Wiśniowiecki
• Juliusz Chrząstowski – książę Michał Radzwiłł
• Sławomir Holland – przewodniczący sejmiku
• Marcin Pempuś – kupiec Gabor
• Jacek Majok – egzaminator Teodor Alojzy Ankwicz
• Katarzyna Skolimowska – babka od łaciny
• Leif Edlund – chłop Szwed
• Maciej Buchwald – chłop Buchwald
• Piotr Czarniecki – kronikarz Joachim Nagórny
• Artur Paczesny – król Zygmunt III Waza
• Klaudiusz Kaufmann – pruski belfer
• Andrzej Walden – biskup
• Julia Rosnowska – Eleonora Habsburżanka
• Mirosław Zbrojewicz – Andrzej Kmicic
• Adrian Zaremba – Kazimierz Siemienowicz
• Maurycy Łyczko – bezimienny (głos: Cezary Pazura)
• Rafał Mohr – marszałek dworu
• Marcin Miodek – sekretarz dworu

Produkcja

Powstawanie scenografii do drugiego sezonu serialu 1670 przy ulicy Grodzkiej w Lublinie

Scenariusz do serialu – autorstwa Jakuba Rużyłły – powstał w 2020 r. podczas pandemii COVID-19. Reżyserią zajęli się Maciej Buchwald (odcinki 1–4) oraz Kordian Kądziela (odcinki 5-8). Pomysłodawcy serialu przez trzy lata bezskutecznie szukali nadawcy, który byłby zainteresowany jego emisją. Zgodę na to wyraził Netflix oraz producent Kuba Razowski. Ponadto Netflix zgodził się sfinansować całą produkcję.

Plan zdjęciowy zlokalizowano przede wszystkim na terenie Parku Etnograficznego Muzeum Kultury Ludowej w Kolbuszowej. Część scen nakręcono w zabytkowym Zespole Cerkiewnym w Radrużu oraz Muzeum Kresów w Lubaczowie.

W serialu pojawia się wiele nawiązań do polskiej kultury i historii. Imiona głównego bohatera nawiązują do imion papieża Jana Pawła II i uchodzą za cenzopapę. Fryzura oraz ironiczne zachowanie chłopa Macieja nawiązuje do postaci Jima Halperta z amerykańskiego serialu komediowego Biuro. W pierwszym odcinku Stanisław i jego zespół muzyczny (nazywany „stodołowym”) gra Króla Artura skomponowanego w 1691 r. przez Henry’ego Purcella. W szóstym odcinku podczas przygotowującego się do pojedynku Jana Pawła gra piosenka The Final Countdown zespołu Europe, zaaranżowana na dawne instrumenty muzyczne.

Odbiór

Premiera serialu nastąpiła 13 grudnia 2023. Cieszył się on dużą popularnością w Polsce, Stanach Zjednoczonych, Niemczech i Wielkiej Brytanii – od 13 do 17 grudnia 2023 w Stanach Zjednoczonych obejrzało go 806,4 tys. abonentów Netfliksa, w Niemczech – 514,8 tys., w Wielkiej Brytanii – ok. 253 tys., zajął również 2. miejsce na liście najlepszych nowych seriali 2023 roku według użytkowników portalu Filmweb. Krytyk filmowy Dawid Muszyński z portalu Naekranie.pl przyznał produkcji ocenę 8/10. W recenzji stwierdził, że fabuła stanowi znakomitą satyrę na obecną rzeczywistość. Pochlebne opinie wyrazili również krytycy filmowi Tomasz Raczek i Karolina Korwin Piotrowska.

W ramach 32. finału Wielkiej Orkiestry Świątecznej Pomocy aktorzy serialu zorganizowali aukcje charytatywne. Bartłomiej Topa oraz Katarzyna Herman wystawili do licytacji „wspólny ziemniaczany posiłek”, a Michał Sikorski kremówkę ze spacerem po Wadowicach. Aukcja ta zakończyła się 28 stycznia, zaś kwota końcowa wyniosła 35 101 złotych.

6 marca 2024 potwierdzono rozpoczęcie prac nad drugim sezonem serialu, którego premiera odbyła się we wrześniu 2025 roku. 1 kwietnia 2025 Netflix potwierdził zamówienie trzeciego sezonu, którego premiera miała miejsce 5 sierpnia 2026. 23 sierpnia 2026 Netflix potwierdził zamówienie czwartego sezonu, którego premiera odbędzie się w 2027 roku.

Odbiór wśród historyków i publicystów

Wokół serialu rozwinęła się debata publicystyczna i historiograficzna dotycząca adekwatności satyrycznego obrazu szlachty oraz stosunków pańszczyźnianych w I Rzeczypospolitej.

Głosy krytyczne

Krzysztof Tracki na łamach pisma Nowy Ład ocenił serial jako „naturalne przedłużenie «ludowej» publicystyki historycznej”, zachęcające do „powielania historycznie uproszczonych stereotypów”. Zdaniem autora obraz wsi grzęznącej w błocie oraz poganianych chłopów pomija kontekst ówczesnych stosunków społecznych. Tracki wskazał m.in. na znoszenie pańszczyzny w części królewszczyzn już w XVII wieku oraz na skutki potopu szwedzkiego i wojny polsko-rosyjskiej 1654–1667 dla kondycji wsi. W tym samym tekście wpisał krytykę serialu w szerszy kontekst narracji o Rzeczypospolitej, od obrazu budowanego przez elity państw zaborczych (w tym pogardliwe określenia polskiej szlachty przypisywane Fryderykowi II oraz topos „Polnische Wirtschaft”), po schematy historiografii okresu PRL akcentujące walkę klas i ukazujące szlachtę jako klasę wyzyskującą.

Publicysta Michał Szułdrzyński w „Rzeczpospolitej” określił serial jako „kwintesencję teorii krytycznego patrzenia na przeszłość skrzyżowanej z pedagogiką wstydu”. W serwisie „Do Rzeczy” produkcję scharakteryzowano jako „jedną wielką «bekę» na wszystko, co z Polską się kojarzy”.

Głosy przychylne

Historyk prof. Mateusz Wyżga, specjalista od dziejów ludności wiejskiej I Rzeczypospolitej, w wywiadzie dla Polskiego Radia 24 ocenił, że twórcy „dość dobrze przestudiowali literaturę przedmiotu, zwłaszcza nowszą”, doceniając oddanie szczegółów demograficznych, w tym długości życia, śmiertelności dzieci oraz realiów folwarku. W jego ocenie serial „nie poddaje się” podręcznikowemu mitowi o chłopie jako „przywiązanym do ziemi niewolniku” i pokazuje stosunki społeczne „w perspektywie jednej wioski” zamiast zbierać najgorsze przykłady „z terenu całej Rzeczypospolitej pod tezę o ucisku”. Wyżga zauważył, że „historia to dyskurs, który realizuje się zawsze na zamówienie współczesności” i porównał serial do Wesela Wyspiańskiego jako przykładu krytycznego spojrzenia, które w jego opinii wzbogaca debatę, a nie umniejsza patriotyzm.

Przy premierze drugiego sezonu Muzeum Historii Polski zorganizowało wspólnie z Netflixem wystawę Wszyscy jesteśmy z Adamczychy, do której komentarz historyczny przygotował prof. Michał Kopczyński z Uniwersytetu Warszawskiego. W publicystyce pojawiały się również porównania 1670 do Misia Barei.

Linki zewnętrzne

• 1670 na platformie Netflix
• 1670 w bazie filmpolski.pl
• 1670 w bazie Filmweb
• 1670 w bazie IMDb (ang.)