16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej
16 Pułk Artylerii Polowej
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1920
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Pomorski
Tradycje
Święto 24 września[1]
Nadanie sztandaru 19 czerwca 1938
Dowódcy
Pierwszy płk Emil Krukowicz-Przedrzymirski
Ostatni ppłk Aleksander Słupczyński
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Grudziądz[2]
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk artyleria
Podległość 16 Pomorska Dywizja Piechoty[3]
Bitwa o granice 1920.png
Pułk walczył w składzie 16 DP

16 Pomorski Pułk Artylerii Lekkiej (16 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.

Pułk stacjonował w garnizonie Toruń (1920) i Grudziądz (1920-1939). Był organiczną jednostką artylerii 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty.

Jego 1 i 2 bateria odznaczona została orderem VM za wojnę obronną 1939[4].

Formowanie[edytuj | edytuj kod]

Geneza pułku sięga listopada 1919. 9 listopada 1919 bowiem dowódca Dywizji Strzelców Pomorskich płk Stanisław Skrzyński rozkazem nr 41 z polecił ppor. Tadeuszowi Łukowiczowi przystąpić do formowania Pomorskiej Baterii Artylerii Polowej. Już następnego dnia w Głównej (obecnie w granicach Poznania) rozpoczęto formowanie baterii złożonej z artylerzystów – byłych żołnierzy armii niemieckiej z I wojny światowej.

Po przejęciu Pomorza na mocy traktatu wersalskiego, 23 stycznia 1920 baterię przewieziono transportem kolejowym do Torunia, gdzie w koszarach na Podgórzu kwaterowała cztery miesiące. W związku z koniecznością ujednolicenia numeracji związków taktycznych i oddziałów w Wojsku Polskim 5 marca 1920 Minister Spraw Wojskowych rozkazem nr 1401 przemianował Pomorską Dywizję Strzelców na 16 Pomorską Dywizję Piechoty, a Pomorską Baterię Artylerii Polowej – na baterię zapasową 16 Pułku Artylerii Polowej. Zadaniem tej baterii było szkolenie i przygotowanie zalążków dywizjonów i baterii dywizyjnego pułku artylerii polowej. Tutaj kierowano żołnierzy, uzbrojenie, sprzęt i konie.

Funkcję dowódcy baterii zapasowej czasowo pełnił ppor. Jan Bigocki. W tym czasie przybyli do baterii oficerowie skierowani przez Ministra Spraw Wojskowych m.in.: kpt. Leon Dąbrowski z 3 Pułku Artylerii Polowej – na dowódcę I dywizjonu, kpt. Otton Krzisch z 5 Pułku Artylerii Ciężkiej – na dowódcę II dywizjonu.

W związku z rozpoczętą wiosenną ofensywą polską w wojnie polsko-rosyjskiej 27 kwietnia dowódca 16 Brygady Artylerii płk Karol Olbracht Habsburg nakazał dowódcy baterii zapasowej przystąpić do formowania dowództwa i sztabu pułku oraz do intensywnego przygotowania 1 baterii w celu wysłania jej na front.

17 maja 1920 przybył kpt. Emil Krukowicz-Przedrzymirski, wyznaczony dekretem Naczelnego Wodza na stanowisko dowódcy pułku, który wcześniej kierował Sekcją Artylerii Oddziału I Naczelnego Dowództwa WP. Z jego inicjatywy w dniach 19–20 maja przedyslokowano formujący się 16 Pułk Artylerii Polowej do Grudziądza, ówczesnej siedziby Dowództwa Okręgu Generalnego Pomorze, gdzie został zakwaterowany w koszarach na cytadeli, które wcześniej opuścił 22 Pułk Artylerii Polowej. W nowym miejscu dyslokacji były o wiele lepsze warunki rozmieszczenia ludzi i koni, a także dobrze utrzymane działownie, warsztaty puszkarskie, prochownie, kuźnie itp. Nabrały także tempa prace organizacyjne i szkoleniowe.

Dwudywizjonowy pułk podczas walki wchodził w skład różnych dywizji, przydzielany pododdziałami. Dopiero w rejonie Włodawy, we wrześniu 1920 całością sił walczył w składzie w 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty.

31 grudnia 1931 roku na podstawie rozkazu B. Og. Org. 1120 – 18 Org. Ministra Spraw Wojskowych marszałka Polski Józefa Piłsudskiego 16 pap został przemianowany na 16 Pułk Artylerii Lekkiej[5].

Pomorscy artylerzyści[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku
  • kpt. / płk SG Emil Krukowicz-Przedrzymirski (17 V 1920 – 22 X 1922)
  • ppłk/płk SG Gabriel Kociuba (22 X 1922 – 12 XI 1925)
  • ppłk art. Otton Krzisch (wz. 12 XI 1925 – 20 I 1926)
  • płk art. Józef Korycki (20 I 1926[6] – 2 XII 1929)
  • mjr art. Leon Dąbrowski (wz. 2 XII 1929 – 17 i 1930)
  • ppłk art. Zygmunt Nikodem Stanisław Żaboklicki (17 I 1930 – 5 VII 1933)
  • mjr art. Karol Pasternak (wz. 5 VII – 7 IX 1933)
  • płk art. Witold Doliwa-Andruszewicz (7 IX 1933 – 9 XI 1938)
  • ppłk art. mgr Aleksander Alojzy Słupczyński (p.o. 9 - 22 XI 1938)
  • płk art. Stefan Zielke (22 XI 1938 – 24 VIII 1939)
  • ppłk art. mgr Aleksander Alojzy Słupczyński (24 VIII – 18 IX 1939)
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 - I zastępca dowódcy pułku)
  • ppłk art. Otton Krzisch (1922 - 21 VIII 1926 → dowódca 9 pap)
  • ppłk art. Adolf Senkowski (od 13 X 1926)
  • ppłk art. Eugeniusz Kukulski (do 22 III 1929 → p.o. komendanta PKU Piotrków, † 1940 Katyń)
  • mjr art. Leon II Dąbrowski (27 IV 1929 - 28 I 1931 → rejonowy inspektor koni w Starogardzie)
  • mjr art. Karol Pasternak (od 28 I 1931)
  • ppłk art. Ludwik Kiok (II 1936 - VII 1938 → dowódca 4 dak)
Kwatermistrze (od 1938 - II zastępca dowódcy pułku)
  • mjr art. Wacław Jan Klikowicz (1924)
  • mjr art. Hektor Żyliński (1928)
  • mjr art. mgr Aleksander Alojzy Słupczyński (do 28 VI 1933)
  • Paweł Piotr Filipowicz (od 28 VI 1933)
  • mjr art. Albin Walenty Rak (VII - VIII 1939 → dowódca II/16 pal)
Dowódcy dywizjonów
  • kpt. art. Wacław Jan Klikowicz III dyon (p.o. 1923)
  • mjr art. Jan Władysław Ryż kmdt Kadry (1923)
  • mjr art. Otton Krzisch II dyonu (III 1920 - 1922)
  • kpt. art. Tadeusz Zbigniew Skulski I dyon (p.o. 1923-1924)
  • kpt. art. Hektor Żyliński II dyon (po. 1923-1924)
  • ppłk art. Jan Władysław Ryż III dyon (1924)
  • mjr art. Mikołaj Łapicki (do 1927 → słuchacz W.S.Woj.)
  • mjr art. Jan Maksymilian Wargin I dyon (1928)
  • kpt. art. mgr Aleksander Alojzy Słupczyński II dyon (p.o. 1928)
  • ppłk art. Władysław Nekanda-Trepka III dyon (do 12 III 1929)
  • mjr art. Jerzy Apolinary Chorzewski (od 28 VI 1933)
  • mjr art. Paweł Piotr Filipowicz (do 28 VI 1933)
  • mjr art. mgr Aleksander Alojzy Słupczyński (od 28 VI 1933)
  • kpt. / mjr Antoni Zdrojewski III dyon (I 1930 - XII 1937 → szef Wydziału Studiów Dep. Art. M.S.Wojsk.)
Oficerowie pułku
Obsada personalna pułku we wrześniu 1939
  • dowódca pułku - ppłk mgr Aleksander Alojzy Słupczyński
  • adiutant pułku – kpt. Gustaw Billewicz

I dywizjon

  • dowódca dywizjonu - mjr Tadeusz Marian Nadratowski
  • dowódca 1 baterii – kpt. Stanisław Pierzchała
  • dowódca 2 baterii – por. Tadeusz Boratyński
  • dowódca 3 baterii – kpt. Jan Wiszniowski

II dywizjon

  • dowódca dywizjonu - mjr Albin Walenty Rak
  • dowódca 4 baterii - kpt. Marian Witold Michalczyk
  • dowódca 5 baterii – kpt. Jan Gutry
  • dowódca 6 baterii – por. Tadeusz Małachowski

III dywizjon

  • dowódca dywizjonu - kpt. Tadeusz Stanisław Tazber
  • dowódca 7 baterii – kpt. rez. Roman Majewski
  • dowódca 8 baterii – por. Ryszard Stanisław Harlfinger
  • dowódca 9 baterii – por. rez. Kazimierz Gollnik
Polegli w wojnie z bolszewikami 1919–1920
  • kpr. Józef Borys,
  • bomb. Konrad Szczukowski,
  • kan. Jakub Cios,
  • kan. Bolesław Dębski,
  • kan. Adam Rebinkowski,
  • kan. Markus Stitzel;
Polegli w kampanii wrześniowej 1939
  • ppłk mgr Aleksander Alojzy Słupczyński – † 18.09 Janówek k. Brochowa,
  • kpt. rez. Jan Gorzechowski – † 20.09 Cząstków Polski,
  • kpt. rez. Roman Majewski – † 3.09 Grabowiec,
  • por. Aleksander Marian Dąbrowski – † 27.09 Kazuń,
  • por. rez. Eugeniusz Andrzej Kolasiński – † 14.09 Łowicz,
  • ppor. rez. Jan Anastazy Barański – † 16.09 Złakowo Kościelne,
  • ppor. Eugeniusz Franciszek Błachut – † 17.09 Pieczyska Łowickie,
  • ppor. (?) Łącki – † 2.09 Jarantowice,
  • ppor. rez. Tadeusz Karol Łęcki – † 17.09 (z ran) Łódź,
  • ppor. rez. Lech Stannik – † 14.09 Mysłaków,
  • ppor. rez. Lech Wiktor Staśkiewicz – † 14.09 Bednary,
  • ppor. rez. Franciszek Talpa – † 24.09 (z ran) Łowicz,
  • ppor. rez. Andrzej Władysław Wachal – † 19.09 Kampinos,
  • ogn. pchor. rez. Tadeusz Zygmunt Majewski – † 16.09 Czerniewo,
  • plut. pchor. rez. Zdzisław Łuczyński – † 19.09 Tułowice,
  • plut. Jan Bentkowski – † 17.09 Czerniewo,
  • plut. Czesław Janik – † 30.09 (z ran) Parczew,
  • kpr. Władysław Nelkowski – † 17.09 Kiernozia,
  • bomb. Ignacy Werra – † 4.09 Grudziądz,
  • kan. Alfons Dobernsztajn – † 19.09 Iłów,
  • kan. Stanisław Dzieciętkowski – † 16.09 Czerniewo,
  • kan. Stanisław Gontaziak – † 24.09 Pawłowice,
  • kan. Stefan Grzelak – † 23.09 Karwów,
  • kan. Konrad Kamiński – † 16.09 Czerniewo,
  • kan. Bronisław Robert Krause – † 15.09 Gągolin,
  • kan. Antoni Lewandowski – † 30.11 (z ran) Łowicz,
  • kan. Jan Mandrowa – † 18.09 Iłów,
  • kan. Maksymilian Manteufel – † 18.09 Iłów,
  • kan. Maksymilian Maszka – † 21.11 (z ran) Grudziądz,
  • kan. Stanisław Norloch – † 17.09 Czerniewo,
  • kan. Leon Nowakowski – † 18.09 Iłów,
  • kan. Jerzy Płatajczyk – † 16.09 Czerniewo,
  • kan. Ksawery Poćwiardowski – † 30.07.1940 (z ran) Warszawa,
  • kan. (?) Rozenberg – † 3.09 Nicwałd,
  • kan. Leon Schein – † 18.09 Tułowice,
  • kan. Wacław Strzelecki – † 19.09 Kampinos,
  • kan. Stanisław Szczepaniak – † 18.09 Tułowice.

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[7]

Order Virtuti Militari
  1. kan. Stanisław Bawor
  2. pchor. Stanisław Borzyszkowski
  3. kpr. Józef Dąbek
  4. ppor. Zygmunt Doellinger
  5. por. Lubomierz Głażewski
  6. por. Tadeusz Grzegorzewski
  7. por. Józef Jaksa-Bobowski
  8. chor. Franciszek Krela
  9. mjr Emil Krukowicz-Przedrzymirski
  10. ppor. Bronisław Nelkowski
  11. por. Eugeniusz Pepłowski
  12. kpr. Maksymilian Reichwald
  13. por. Paweł Romocki
  14. plut. Tadeusz Woźniak

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

Nadanie sztandaru i zatwierdzenie jego wzoru ujęte zostało w Dzienniku Rozkazów MSWojsk z 1937, nr 18, poz. 230.

Sztandar, ufundowany przez społeczeństwo Grudziądza, wręczył pułkowi marszałek Edward Śmigły-Rydz w Toruniu 19 czerwca 1938 podczas ceremonii wręczania oddziałom OK VIII (Toruń) sztandarów ufundowanych przez społeczeństwo pomorskie. Uprzednio został poświęcony przez biskupa polowego WP ks. Józefa Gawlinę. Dalsze uroczystości miały miejsce na błoniach nadwiślańskich w Grudziądzu 26 czerwca 1938. Po mszy św. polowej, prezydent miasta inż. Józef Włodek przeczytał akt fundacyjny i przekazał sztandar gen. bryg. Emilowi Przedrzymirskiemu-Krukowiczowi (organizatorowi i pierwszemu dowódcy pułku). Ten z kolei wręczył sztandar ówczesnemu dowódcy pułku płk. Witoldowi Andruszewiczowi, który złożył przysięgę. Na lewej stronie płatu sztandarowego wyhaftowano:

  • w prawym górnym rogu: tarczę z wizerunkiem Matki Boskiej Częstochowskiej'
  • w lewym górnym rogu: wizerunek św. Barbary,
  • w prawym dolnym rogu: gryfa pomorskiego na tarczy,
  • w lewym dolnym rogu : odznakę pamiątkową 16 PAL.

Na prawej stronie płatu sztandarowego na ramionach krzyża widniały napisy:

  • u góry: Grudziądz 17 IV 1920,
  • u dołu: Horodec 24 IX 1920,
  • na lewym ramieniu: Mrozy 18 VIII 1920,
  • na prawym ramieniu: Dywin 14 IX 1920.

W czasie działań wojennych 1939 sztandar był przewożony ze sztabem pułku przez cały szlak bojowy od Grudziądza aż do Lasów Iłowskich. Tam, wobec niemożności wyjścia z okrążenia został 18 września 1939 spalony osobiście przez dowódcę pułku ppłk. Aleksandra Słupczyńskiego w obecności mjr. Józefa Morkowskiego – dowódcy łączności 16 Pomorskiej Dywizji Piechoty oraz ogn. Stanisława Dąbrowskiego ze sztabu pułku[8].

Odznaka pamiątkowa

Odznaka zatwierdzona Dz. Rozk. MSWojsk. nr 16, poz. 158 z 18 maja 1929 roku. Odznaka o wymiarach 42x42 mm ma kształt krzyża maltańskiego o ramionach pokrytych ciemnozieloną i czarną emalią. Na ramionach krzyża wpisano numer „16” i rok powstania pułku „1919”. Między ramionami krzyża pęki złoconych promieni. Odznaka oficerska, dwuczęściowa, wykonana w srebrze, emaliowana. Wykonawcą odznaki był Wiktor Gontarczyk z Warszawy[9]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Galster 1975 ↓, s. 45.
  2. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 251.
  3. Satora 1990 ↓, s. 290.
  4. Zarządzenie gen. W Andersa z 11 listopada 1944 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen Sikorskiego w Londynie, sygn. A XII 77.
  5. Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 36 z 31 grudnia 1931 roku, poz. 473.
  6. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 130 z 9 grudnia 1925 roku, s. 707.
  7. Wiśniewski 1929 ↓, s. 30.
  8. Satora 1990 ↓, s. 291.
  9. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 251-252.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]