2001: Odyseja kosmiczna (film)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy filmu. Zobacz też: powieść.
2001: Odyseja kosmiczna
2001: A Space Odyssey
2001: Odyseja kosmiczna
Gatunek science fiction
Data premiery 2 kwietnia 1968
Kraj produkcji  Stany Zjednoczone
 Wielka Brytania
Język angielski
Czas trwania 141 min
Reżyseria Stanley Kubrick
Scenariusz Arthur C. Clarke
Stanley Kubrick
Główne role Keir Dullea
Gary Lockwood
William Sylvester
Muzyka György Ligeti
Aram Chaczaturian
Richard Strauss
Johann Strauss
Zdjęcia John Alcott
Geoffrey Unsworth
Scenografia Ernest Archer
Harry Lange
Anthony Masters
Montaż Ray Lovejoy
Produkcja Stanley Kubrick
Wytwórnia Metro-Goldwyn-Mayer
Stanley Kubrick Productions
Dystrybucja Metro-Goldwyn-Mayer
Budżet 12 mln USD[1]
Kontynuacja 2010: Odyseja kosmiczna
Nagrody
1969 Stanley Kubrick Oscar za najlepsze efekty wizualne
1969 Geoffrey Unsworth BAFTA za najlepsze zdjęcia
1969 Ernest Archer, Harry Lange, Anthony Masters BAFTA za najlepszą scenografię

2001: Odyseja kosmiczna (ang. 2001: A Space Odyssey) – amerykańskobrytyjski film fantastycznonaukowy z 1968 roku w reżyserii Stanleya Kubricka[2][3].

O filmie[edytuj | edytuj kod]

Obraz Kubricka opowiada o relacjach człowieka z innymi inteligentnymi bytami, zarówno pozaziemskimi, jak i stworzonymi przez człowieka[4].

Scenariusz został napisany wspólnie przez Stanleya Kubricka i Arthura C. Clarke’a[3], częściowo na podstawie wątków z opowiadań Clarke’a, szczególnie Posterunek (The Sentinel), a także Napięcie (Breaking Strain), Z kolebki - na wieczne orbitowanie (Out of the Cradle, Endlessly Orbiting...), Kto tam? (Who's There?), Podróż do wnętrza komety (Into the Comet) oraz U progu raju (Before Eden)[5][6]. Na jego podstawie Kubrick nakręcił film, a Clarke napisał powieść pod tym samym tytułem. Pomimo różnic m.in. w opisie kształtu i interakcji małp z monolitem, autor powieści wraca do ustaleń reżysera w dalszych jej częściach[7].

Film wszedł na ekrany kin 6 kwietnia 1968[8].

Doczekał się kontynuacji pt. 2010: Odyseja kosmiczna, gdzie wśród rywalizujących ze sobą załóg amerykańskich i radzieckich astronautów pojawia się astronauta David Bowman, główny bohater filmu Kubricka[9].

Fabuła[edytuj | edytuj kod]

Film składa się z czterech epizodów, luźno powiązanych ze sobą tajemniczym monolitem, którego symbolika w filmie może być interpretowana na wiele sposobów. Wspomniane epizody to:

  • Świt ludzkości (The Dawn of Man)
  • TMA-1
  • Misja na Jowisza: osiemnaście miesięcy później (Jupiter Mission: Eighteen Months Later)
  • Jowisz i poza nieskończonością (Jupiter and beyond the Infinite)

Podobny monolit do tego, który był świadkiem ewolucyjnego skoku u hominidów (zbieracz–padlinożerca staje się myśliwym, wykorzystującym narzędzia służące do zabijania) na Ziemi, zostaje odkryty po tysiącach lat przez zespół geologów na Księżycu. Nieznane jest jego pochodzenie ani cel. Wiadomo jedynie, że wysyła sygnały radiowe w kierunku Jowisza. W kierunku tej planety zostaje wysłany statek „Discovery”, gdzie oprócz dwóch naukowców i zahibernowanej załogi, znajduje się najdoskonalszy wynalazek uczonych – wyposażony w sztuczną inteligencję komputer HAL 9000. Komputer, obdarzony samoświadomością i uczuciami, buntuje się przeciw ludziom i postanawia zgładzić załogę statku. Ratuje się jedynie dr David Bowman (Keir Dullea), który wyłącza po kolei układy HAL-a. Bowman, który dociera do orbity Jowisza, udaje się w psychodeliczną podróż przez bramę „pełną gwiazd” przez czas i przestrzeń, doświadczając własnej starości, śmierci, a także ponownych narodzin w innej fazie egzystencji.

Interpretacja[edytuj | edytuj kod]

Film jest perfekcyjnym dziełem audiowizualnym. Synergia obrazu i dźwięku sprawia, że widz odbiera go nie tylko intelektualnie, lecz także emocjonalnie. Dzieło może być traktowane jako filozoficzny traktat o naturze człowieka wobec nieznanego[10]. Jednym z pytań stawianych przez twórców filmu jest wzajemna relacja między człowiekiem, a stworzonymi przez niego maszynami, które w miarę uzyskiwania coraz bardziej skomplikowanych funkcji myślowych (sztucznej inteligencji) mogą się od niego uniezależniać, a nawet otwarcie zwracać się przeciwko niemu[3].

Obsada[edytuj | edytuj kod]

Na podstawie[11]

Ścieżka dźwiękowa[edytuj | edytuj kod]

Był to pierwszy film Kubricka, w którym ważną rolę odegrała muzyka klasyczna. Szczególnie znany jest początek filmu, kiedy muzyka poematu Richarda Straussa Also sprach Zarathustra[3] ilustruje wschód słońca – tu: człowieka. Ważną rolę odgrywa też muzyka Johanna Straussa – walc Nad pięknym modrym Dunajem[3] oraz awangardowego kompozytora Györgya Ligetiego. Scenom na Discovery towarzyszy Adagio z baletu Gajane Arama Chaczaturiana[12].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Box office[edytuj | edytuj kod]

Budżet filmu wyniósł 12 milionów dolarów. W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie film zarobił łącznie blisko 58 milionów dolarów[1].

Krytyka w mediach[edytuj | edytuj kod]

Początkowo film wywołał kontrowersje wśród krytyków, lecz z czasem zyskał wśród nich duże uznanie. W serwisie Rotten Tomatoes 94% z 80 recenzji filmu jest pozytywne (średnia ocen wyniosła 9,1 na 10)[13]. Na portalu Metacritic średnia ocen z 14 recenzji wyniosła 86 punktów na 100[14].

Obecnie film uznawany jest powszechnie przez krytyków i widzów za najwybitniejszy film fantastycznonaukowy, jaki kiedykolwiek powstał[15].

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Film otrzymał Oskara w 1969 za efekty wizualne, był również nominowany do Oscara za reżyserię i scenariusz[3].

Film otrzymał nagrodę Hugo w kategorii najlepsza prezentacja dramatyczna w 1969 roku[16].

W roku 1995, z okazji stulecia narodzin kina, film znalazł się na watykańskiej liście 45 filmów fabularnych, które propagują szczególne wartości artystyczne[17][18].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b 2001:A Space Odyssey. Box Office Mojo. [dostęp 10.02.2018].
  2. The best of video – poradnik: kino, tv, sat., video. Warszawa: Oficyna Wydawnicza COMFORT, 1994.
  3. a b c d e f 2001: A Space Odyssey film by Kubrick [1968] (ang.). Encyclopaedia Britannica. [dostęp 2017-12-17].
  4. Schneider 2015 ↓, s. 484.
  5. 2001: Odyseja kosmiczna, Encyklopedia Fantastyki [dostęp 2018-03-08] (pol.).
  6. 2001: A Space Odyssey: Summary, Theme & Analysis, study.com (ang.).
  7. What’s the Difference Between Stanley Kubrick’s & Arthur C. Clarke’s 2001: A Space Odyssey (A Side-by-Side Comparison), openculture.com, 7 lipca 2015 (ang.).
  8. 1968. 2001: A Space Odyssey released (ang.). history.com. [dostęp 2017-12-17].
  9. Kin Yuen Wong, Gary Westfahl, Amy Kit-sze Chan: World Weavers: Globalization, Science Fiction, and the Cybernetic Revolution. Hong Kong University Press, 2005, s. 48. (ang.)
  10. Katafiasz 2015 ↓, s. 299-300.
  11. Obsada (serwis filmweb.pl)
  12. Various – 2001: A Space Odyssey (Music From The Motion Picture Sound Track), discogs.com [dostęp 2018-02-28] (ang.).
  13. 2001: A Space Odyssey (1968) (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 10.02.2018].
  14. 2001: A Space Odyssey (ang.). Metacritic. [dostęp 10.02.2018].
  15. Lewicki 2015 ↓, s. 329.
  16. 1969 Hugo Awards. World Science Fiction Society. [dostęp 2016-05-01]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  17. Niektóre ważne filmy, czyli tzw. lista watykańska. www.kultura.wiara.pl. [dostęp 2010-04-22].
  18. Film and Broadcasting –Vatican Best Films List (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof Siwoń. Muzyka sfer? Wokół ścieżki dźwiękowej „2001: Odysei kosmicznej” Stanleya Kubricka. „Maska”. Kosmos Astronomia Ciała Niebieskie (29), s. 181-189, 2016. Kraków. ISSN 1898-5947. 
  • Steven Jay Schneider, Ian Haydn Smith: 1001 filmów, które musisz zobaczyć. Poznań: Elipsa, 2015, s. 484. ISBN 978-83-245-9619-5.
  • Olga Katafiasz: Nowe kino brytyjskie: „Trzeba przyjąć odpowiedzialność”. W: Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska: Kino epoki nowofalowej. Historia kina, tom 3. Kraków: Universitas, 2015, s. 299-300. ISBN 97883-242-2662-7.
  • Arkadiusz Lewicki: Prawdziwy koniec klasycznego Hollywoodu. Kino amerykańskie w latach sześćdziesiątych. W: Tadeusz Lubelski, Iwona Sowińska, Rafał Syska: Kino epoki nowofalowej. Historia kina, tom 3. Kraków: Universitas, 2015, s. 329. ISBN 97883-242-2662-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]