21 Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy 21 Pułku Piechoty Dzieci Warszawy. Zobacz też: 21 Pułk Piechoty – inne pułki piechoty z numerem 21.
21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 11 listopada 1918
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Warszawski
Patron Dzieci Warszawy
Tradycje
Święto 18 sierpnia[1]
Nadanie sztandaru 21 lipca 1921
18 sierpnia 1932
Kontynuacja 8 Brygada Zmechanizowana
Dowódcy
Pierwszy płk Bolesław Jaźwiński
Ostatni płk dypl. Stanisław Sosabowski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Warszawa
Rodzaj sił zbrojnych Wojska lądowe
Rodzaj wojsk piechota
Podległość 8 Dywizja Piechoty
Odznaczenia
Ag virtuti.jpg
Schemat działań pułku w latach 1919-1921
Obrona modlina 1939.png
Warszawa obrona 1939 1.PNG
Warszawa obrona 1939.png

21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy” (21 pp) – oddział piechoty Wojska Polskiego II RP.

Pułk stacjonował w garnizonie Warszawa[2] w Cytadeli. Wchodził w skład 8 Dywizji Piechoty[3].

W wojnie obronnej 1939 w składzie Armii „Modlin” wziął udział w ostatniej fazie bitwy pod Mławą. Od 10 września 1939 r. w obronie Warszawy.

Formowanie i zmiany organizacyjne[edytuj]

Pułk formowano od 11 listopada 1918 w Warszawie, jako 1 Okręgowy Warszawski Pułk. Kadrę w większości stanowili żołnierze I Korpusu Polskiego gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego w Rosji oraz POW[4]. Pułk złożył przysięgę 13 grudnia 1918 w Warszawie na placu Saskim[4].

Pułk w walce o granice[edytuj]

9 stycznia 1919 jego II batalion wyruszył na front ukraiński. 17 stycznia stoczył swój pierwszy zwycięski bój pod Rawą Ruską. Po zajęciu 22 lutego Bełza prowadził walki pozycyjne[4]. 16 marca wyruszył na front III batalion. Uczestniczył w zdobywaniu Siedlisk, Rogoźna, Jaworowa i Wiszenki Wielkiej. W sierpniu II bp przerzucony został na front wołyński i dotarł do Styru. 15 sierpnia, po przekroczeniu Horynia, osiągnął linię Słuczy, zajął Sarny, a pod Suszczanami przełamał przełamał silną nieprzyjaciela. W tym czasie I i III batalion walczyły na froncie litewsko-białoruskim, biorąc udział w walkach o Raków. W czasie kontrofensywy rosyjskiej w 1920 pułk wycofał się pod Warszawę. Tu bronił przedmościa stolicy na odcinku OkuniewLeśniakowizna. Po odparciu nieprzyjaciela przeszedł do pościgu. Dotarł do Ostrołęki, skąd 12 września wyruszył do Stanisławowa. 14 sierpnia sforsował Dniestr pod Haliczem, a 18 października zdobył Miropol nad Słuczą.

Do Warszawy Pułk powrócił w kwietniu 1921. Za walki o granice żołnierze pułku otrzymali 22 Krzyże Virtuti Militari i 386 Krzyży Walecznych.

Pułk w okresie pokoju[edytuj]

W okresie międzywojennym 21 pułk piechoty stacjonował na terenie Okręgu Korpusu Nr I[5] w garnizonie Warszawa na Cytadeli[6]. Wchodził w skład 8 Dywizji Piechoty[5].

Po powrocie z frontu rozpoczął się dla pułku nowy okres działania już w warunkach pokojowych. W pierwszych latach kadra oficerska pochodziła w większości z oddziałów legionowych i Polskiej Organizacji Wojskowej, następnie z byłej armii rosyjskiej, a w trzeciej kolejności z byłej armii austriackiej. W miarę upływu czasu następowały stopniowo zmiany w związku z przybywaniem do pułku oficerów z polskich już szkół wojskowych[7].

Przewrót majowy
Rankiem 12 maja komendant miasta gen. Stefan Suszyński postawił pułk w stan alarmowy. Zgodnie z rozkazem komendanta miasta wysłano kompanię pod dowództwem kpt. Mariana Masternaka wzmocnioną plutonem ckm por.Tadeusza Kiersta do Komendy Miasta. Druga kompania por. Jerzego Majewskiego obsadziła plutonami wyloty mostów na Wiśle. Po zorientowaniu się dowództwa pułku w przyczynach rozgrywających się wydarzeń, dowódca pułku oraz większość kadry dowódczej opowiedziała się po stronie marszałka Piłsudskiego[7][a].

Odwołano kompanię ochraniającą mosty, a dowództwo kompanii skierowanej do Komendy Miasta objął adiutant pułku kpt. Tadeusz Zelazowski. Do ochrony gmachu Dowództwa Okręgu Korpusu w pałacu Mostowskich skierowano 3 kompanię ckm por. Rusiniaka-Gąsiorowskiego[7]. Kompania kpt. Żelazowskiego około północy 12 maja przeszła z Komendy Miasta w rejon Dworca Głównego, a rano na skrzyżowanie Alej Jerozolimskich i Nowego Światu. Tam kpt. Zelazowski, odwołany do Cytadeli, przekazał dowództwo por. Kierstowi, a kompanię skierowano na Plac Trzech Krzyży i dalej w Aleje Ujazdowskie przeciw oddziałom rządowym. Byli zabici i ranni[8]. 3 kompania ckm skierowana została z pałacu Mostowskich w rejon Dworca Głównego, a następnie z przydzielonymi dwoma działami rozpoczęła natarcie wzdłuż ul. Marszałkowskiej w kierunku pl. Zbawiciela. Napotkany przy ul. Litewskiej pododdział Szkoły Podchorążych złożył broń i por. Gąsiorowski odesłał go do znajdującego się W pobliżu budynku szkoły. Kompania opanowała budynek kolejki Wilanowskiej przy ul. Belwederskiej, zajęła stanowiska na wzniesieniu i stąd blokowała wycofujący się z gmachu Ministerstwa Spraw Wojskowych 10 pułk piechoty, . Po zajęciu belwederu, zarządzono wstrzymanie ognia. 14 maja, około 19:30 zastępca dowócy pułku ppłk Iwo Giżycki i zarządził powrót do koszar[8].

Na podstawie rozkazu wykonawczego Ministerstwa Spraw Wojskowych do Departamentu Piechoty o wprowadzeniu organizacji piechoty na stopie pokojowej PS 10-50 z 1930 roku, w Wojsku Polskim wprowadzono trzy typy pułków piechoty. 21 pułk piechoty zaliczony został do typu I pułków piechoty (tzw. „normalnych”). W każdym roku otrzymywał około 610 rekrutów. Stan osobowy pułku wynosił 56 oficerów oraz 1500 podoficerów i szeregowców. W okresie zimowym posiadał batalion starszego rocznika, batalion szkolny i skadrowany, w okresie letnim zaś batalion starszego rocznika i dwa bataliony poborowych[9]. Po wprowadzeniu w 1930 nowej organizacji piechoty na stopie pokojowej, pułk szkolił rekrutów dla potrzeb batalionu Korpusu Ochrony Pogranicza[10]. W tym czasie wprowadzono też dodatkowo kompanię karabinów maszynowych. Stan pułku powiększył się o 4 oficerów, 13 podoficerów, 1200 szeregowców i 12 karabinów maszynowych[11].

Kampania wrześniowa 1939[edytuj]

3 września w bitwie pod Mławą Pułk w składzie armii „Modlin” pułk nacierał po osi Koziczyn-Chrostowo Wielkie,Czernice Borowe-Chojnowo odrzucił nieprzyjaciela w kierunku północnym i zdobył rubież szosy Grudusk-Przasnysz. Umożliwiło to oddziałom 8 i 20 Dywizji Piechoty wycofanie się na linię Bugu i Narwi[12]. Dalej prowadząc działania opóźniające, wycofał się do Modlina. Tam otrzymał zadanie wzmocnienia obrony Warszawy. W czasie marszu poniósł dotkliwe straty wskutek niemieckiego bombardowania pod Jabłonną. Walczył w rejonie Grochowa. Jego dwa bataliony drugiego rzutu mobilizacyjnego odpierały niemieckie ataki na Mokotowie i Czerniakowie.

We wrześniu 1939 pułk stracił około 1500 zabitych, rannych i zaginionych żołnierzy

„Dzieci Warszawy”[edytuj]

Dowódcy pułku:

Pułk stacjonował w Cytadeli

Zastępcy dowódcy pułku:

Oficerowie pułku:

Obsada personalna pułku we wrześniu 1939

Dowództwo[18]

  • dowódca pułku – płk dypl. Stanisław Sosabowski
  • oficer operacyjny kpt. dypl. Stanisław Jachnik
  • I adiutant – kpt. Stanisław Loewenstamm
  • kwatermistrz – kpt. Jan Moraczewski
  • oficer łączności – por.Stanisław Gałła
  • oficer informacyjny – ppor. Stanisław Olszewski
  • lekarz – kpt. Bolesław Syrocki
  • kapelan – ks.kpt. Mieczysław Kiełbasa

I batalion[18]

  • dowódca batalionu – mjr Władysław Dobrowolski
  • dowódca 1 kompanii strzeleckiej – kpt. Emanuel Folga (odnaczony VM za 1939[19])
  • dowódca 2 kompanii strzeleckiej – por. Józef Smela
  • dowódca 3 kompanii strzeleckiej – por. Stanisław Sniadowski
  • dowódca 1 kompanii ckm – por. Stefan Burwiel

II batalion[18]

  • dowódca batalionu – mjr Wisław Pius Teodor Radziszewski
  • dowódca 4 kompanii strzeleckiej – por. Mikołaj Polegaj
  • dowódca 5 kompanii strzeleckiej – kpt. Stanisław Safin
  • dowódca 6 kompanii strzeleckiej – ppor. Jan Skierski
  • dowódca 2 kompanii ckm – por. Eugeniusz Pokrowski

III batalion[18]

  • dowódca batalionu – kpt. Stefan Józef Obrębowski
  • dowódca 7 kompanii strzeleckiej – ppor. Waldalin Puciata
  • dowódca 8 kompanii strzeleckiej – kpt. Wiktor Świątek
  • dowódca 9 kompanii strzeleckiej – ppor. Stanisław Witomski
  • dowódca 3 kompanii ckm – por. Arseniusz Jermoliński

Pododdziały specjalne[18]

  • dowódca kompanii przeciwpancernej – por. Marian Kamiński
  • dowódca kompanii zwiadu – ppor. Jan Płuczkiewicz
  • dowódca plutonu artylerii piechoty – kpt. Piotr Kowalski
  • dowódca plutonu pionierów – por. Jan Bochiński

Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920
Spis utworzony na podstawie „Zarys historji wojennej 21-go warszawskiego pułku piechoty”, s. 39

ppor. Zygmunt Burago
por. Bolesław Ciechanowski
por. Stanisław Godycki-Ćwirko
plut. Ludwik Jackowski
st. szer. Julian Kamiński
plut. Henryk Kapiński
por. Kazimierz Konopacki
por. Józef Kozłowski
sierż. Zygmunt Kukliński
por. Albin Leszczyński
ppor. Tadeusz Orłowski
kpr. Józef Potkański
mjr Zdzisław Przyjałkowski
ppor. Stanisław Sadowski
st. szer. Piotr Śliwiński
kpr. Bronisław Szbelak
plut. Tadeusz Szreter
sierż. Teofil Tendorf
plut. Józef Tybel
por. Mieczysław Wierzejski
mjr Ludwik Żuławski
mjr Romuald Żurakowski

Symbole pułkowe[edytuj]

Sztandar
21 Warszawski pułk piechoty „Dzieci Warszawy“ miał dwukrotnie nadany sztandar. Pierwszy ufundowało Koło Opieki nad Pułkiem, został mu uroczyście wręczony 21 lipca 1921 roku przez Naczelnika Państwa, marszałka Józefa Piłsudskiego na Placu Saskim. Od tego dnia pełna nazwa 21 pułku piechoty brzmiała: 21 Warszawski Pułk Piechoty „Dzieci Warszawy”[20]. Wkrótce został przekazany do Muzeum Wojska w Warszawie, gdzie znajduje się dotychczas[21].

Drugi sztandar pułk otrzymał również od społeczeństwa stolicy. 18 sierpnia 1932 roku Wręczył go Prezydent RP prof. Ignacy Mościcki[22][23], a według Kazimierza Satory Józef Piłsudski[24].

Opis sztandaru
Na ramionach krzyża wyhaftowane napisy: na górnym: Bełz 22.11.1919, na dolnym: Raków 24.V11.l919, na prawym: Halicz l4.IX.1920, na lewym: Okuniew 18.VIII.1920. Na białych polach między ramionami krzyża na tarczach: w lewym górnym rogu, daty 6.1.1831 i 11.XI.1918, w prawym górnym rogu: odznaka pamiątkowa POW, w prawym dolnym rogu Syrena, herb m.st. Warszawy. Wzdłuż drzewca umieszczona biało-czerwona wstęga. Obydwa pasma wstęgi zakończono złotą frędzlą. Na jednej wstędze wyhaftowano: 21 Warszawskiemu Pułkowi Piechoty Chorągiew Tę Ofiarowuje Stolica Dnia 18.VIII.1932 Roku, na drugiej: Spadkobiercy Sławy 5-go Pułku Strzelców Pieszych Dzieci Warszawy z Roku 1831. W drzewce wbito 21 gwoździ: 9 złotych i 12 srebrnych[21].

Na jego sztandarze, obok chlubnie stoczonych bojów w latach 1919-1920: „Bełz” 1919, „Raków” 1919, „Halicz” 1920, „Okuniew” 1920 zostały później dopisane: „Ciechanów” 1939, „Grochów” 1939, „ZWZC” 1940, „Żoliborz” 1944. Sztandar został udekorowany Orderem Virtuti Militari[25].

Odznaka

Zatwierdzona przez Ministra Spraw Wojskowych w 1929 roku. Odznaka ma kształt krzyża tzw. palowego o ostro ściętych końcach ramion emaliowanych w kolorze białym. Na ramionach krzyża wpisano numer i inicjały 21 P.P. oraz nałożono na dolnym ramieniu herb Warszawy. W centrum krzyża znajduje się srebrny orzeł jagielloński w otoku srebrnego i oksydowanego wieńca dębowo-laurowego. Czteroczęściowa – oficerska, wykonana w tombaku srebrzonym, emaliowana, na rewersie numerowana. Wymiary: 42x42 mm. Wykonanie: Stanisław Reising – Warszawa[2].

Odtworzenie pułku w ramach Armii Krajowej[edytuj]

Pomimo kapitulacji Warszawy we wrześniu 1939 pułk nie przestał istnieć. Działał w konspiracji jako pułk kadrowy, podporządkowany Komendzie Głównej ZWZ, a następnie AK pod kryptonimem „Żaglowiec”. W powstaniu warszawskim walczył w rejonie centralnego Żoliborza. Stracił w tym czasie 450 żołnierzy. Jako zwarta jednostka przestał istnieć 30 września 1944.

 Osobny artykuł: Zgrupowanie Żaglowiec.

Uwagi

  1. Na terenie Cytadeli stacjonowały zatem dwa pułki postawione przez swych dowódców po dwu przeciwnych stronach. Dowódca 30 pp strzelców Kaniowskich oraz większość oficerów stanęła po stronie rządu → Karczewski 1992 ↓, s. 11

Przypisy

  1. Karczewski 1992 ↓, s. 14.
  2. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 50.
  3. Satora 1990 ↓, s. 60.
  4. a b c Karczewski 1992 ↓, s. 5.
  5. a b Almanach Oficerski 1923/24 ↓, s. 52.
  6. Karczewski 1992 ↓, s. 10.
  7. a b c Karczewski 1992 ↓, s. 11.
  8. a b Karczewski 1992 ↓, s. 12.
  9. Jagiełło 2007 ↓, s. 63-65.
  10. Jagiełło 2007 ↓, s. 64.
  11. Jagiełło 2007 ↓, s. 65-67.
  12. Karczewski 1992 ↓, s. 24.
  13. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 33 z 21 sierpnia 1926 roku, s. 268.
  14. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 33 z 21 sierpnia 1926 roku, s. 269.
  15. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 22 grudnia 1934 roku, s. 254.
  16. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 14 z 22 grudnia 1934 roku, s. 257.
  17. Nowi dowódcy i zastępcy dowódców pułków. „Gazeta Lwowska”, s. 4, Nr 155 z 11 lipca 1935. 
  18. a b c d e Karczewski 1992 ↓, s. 40.
  19. M.P. z 1947 r. Nr 51, poz. 354
  20. 8 Dywizja Piechoty…s.209
  21. a b Karczewski 1992 ↓, s. 41.
  22. Karczewski 1992 ↓, s. 14 i 41.
  23. 8 Dywizja Piechoty…s.209
  24. Satora 1990 ↓, s. 59.
  25. Zarządzenie gen. W Andersa z 11 listopada 1966 r. Instytut Polski i Muzeum im. gen Sikorskiego w Londynie, sygn. A XII 77.

Bibliografia[edytuj]