24 Pułk Artylerii Lekkiej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
24 Pułk Artylerii Lekkiej
24 Pułk Artylerii Polowej
Ilustracja
Odznaka pamiątkowa
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 9 października 1921
Rozformowanie 20 września 1939
Nazwa wyróżniająca nie posiadał
Patron Jan III Sobieski
Tradycje
Święto 4 maja
Nadanie sztandaru 29 maja 1938
Kontynuacja 14 Dywizjon Artylerii Samobieżnej[1]
Dowódcy
Pierwszy ppłk Witold Poray-Kuczewski
Ostatni ppłk Tadeusz Michałowski
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Jarosław
Rodzaj sił zbrojnych wojsko
Rodzaj wojsk artyleria
Podległość 24 Dywizja Piechoty

24 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Jana III Sobieskiego (24 pal) – oddział artylerii lekkiej Wojska Polskiego II RP.

Utworzony w 1921, w okresie międzywojennym wchodził w skład 24 Dywizji Piechoty[2] i stacjonował w garnizonie Jarosław[3].

W kampanii wrześniowej przeszedł szlak bojowy od Wojnicza do Lwowa. Walczył pod Zgłobicami i Zbylitowską Górą, Łodzinką Dolną, Niżankowicami, Jawornikiem Ruskim, Boguszówką, Boratyczami, Husakowem, Mużyłowicami Kolonią, Rzęsną Ruską oraz Hołoskiem, przebijając się do oblężonego Lwowa, pod którym, z resztkami 24 Dywizji Piechoty, wykrwawił się ostatecznie 20 września 1939.

Formowanie i tradycje[edytuj]

Pułk sformowany został 9 października 1921 w garnizonie Jarosław jako organiczna jednostka artylerii 24 Dywizji Piechoty. W skład nowo powstałego oddziału weszły[4]:

Nowy pułk przejął tradycje bojowe byłych III dywizjonów[4].

III dywizjon 22 Pułku Artylerii Polowej powstał we Francji i przybył do Polski w składzie 2 pap Armii Polskiej. Skierowany został na granicę Górnego Śląska. We wrześniu 1919 2 pap został przemianowany na 11 Kresowy Pułk Artylerii Polowej i od lutego 1920 wziął udział w obejmowaniu Pomorza, skąd następnie odszedł na front wschodni. W sierpniowej kontrofensywie dywizjon w składzie 21 Dywizji Piechoty wspierał jej uderzenie na Kock[5].

III dywizjon 2 Pułku Artylerii Polowej Legionów w składzie macierzystej dywizji od kwietnia 1919 walczył na froncie wschodnim. Walczył na przedmościu Borysowa i uczestniczył w obronie linii Berezyny. Od lipca 1920 w walkach odwrotowych do Dęblina, następnie po przerzuceniu w rejon Zamościa walczył z kawalerią Budionnego. Następnie wraz z dywizją, wszedł do odwodu 2 Armii pod Białymstokiem, skąd wszedł w skład grupy uderzeniowej na Wilejkę i Mołodeczno[4].

Okres międzywojenny[edytuj]

Pierwszy dywizjon dyslokowano w Radymnie, dwa następne w koszarach im. gen. Dąbrowskiego – wówczas w Muninie. W kwietniu 1922 całość została przeniesiona do koszar im. ks. Józefa Poniatowskiego w Jarosławiu.

W czwartek 14 sierpnia 1924 w Jarosławiu, w czasie strzelania, w trakcie ładowania armaty nastąpiła niekontrolowana eksplozja naboju, w następstwie której zginął por. Edmund Ambrozik, ciężkich obrażeń ciała doznali por. Stanisław II Machowski i plut. Zając, a lekkich obrażeń ciała doznał ogn. Friczy. Edmund Ambrozik od 1915 był żołnierzem I Brygady Legionów Polskich. W 1919 walczył w obronie Lwowa. Na porucznika został awansowany ze starszeństwem z 1 czerwca 1920[6].

W lipcu 1929 w rejonie miejscowości Dolina, w czasie strzelania pękła lufa jednego z dział. Zginęli kanonierzy Stanisław Nowakowski i Ignacy Kossak. Trzech pozostałych kanonierów z obsługi działa zostało ciężko rannych[7].

Z dniem 31 grudnia 1931 pułki artylerii polowej przemianowano na pułki artylerii lekkiej[8] i pułk zmienił nazwę na: 24 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Jana III Sobieskiego. Pod względem wyszkolenia był podporządkowany 10 Grupie Artylerii.

10 października 1938 Minister Spraw Wojskowych, gen. dyw. Tadeusz Kasprzycki nadał 24 pal nazwę „24 Pułk Artylerii Lekkiej im. Króla Jana III Sobieskiego” oraz zarządził noszenie przez żołnierzy tego oddziału na naramiennikach kurtek i płaszczy, zamiast dotychczasowej numeracji, inicjałów „J3R” (Jan III Rex) z koroną[9].

Wojna obronna 1939 roku[edytuj]

Pułk walczył w składzie armii od 7 września 1939
Jaworow 1939.png

Mobilizację pułk rozpoczął 27 sierpnia 1939 r. Ze swego składu pułk zmobilizował dla rezerwowej 36 DP dowództwo i III dywizjon 40 pal, następnie własne 2 dywizjony armat 75 mm i jeden haubic 100 mm. Do macierzystej 24 DP pułk dołączył 6 i 7 września, bez II dywizjonu – w rejonie Dębicy.

Poszczególne baterie I i III dywizjonu włączono do 17, 38 i 39 pułków piechoty, w których walczyły do 11 września w odwrocie znad Dunajca do linii Sanu. Stanowiska na wschodnim brzegu Sanu pułki 24 DP zajęły 10 września, ostrzeliwując nieprzyjaciela usiłującego odciąć oddziały 24 DP od przeprawy. 11 września odwrót w rejon Birczy. W okolicy Jawornika Ruskiego, podczas formowania kolumn marszowych pod ostrzałem artylerii niemieckiej 2 DG, były d-ca 24 pal ppłk. Wł. Kaliszek odebrał dywizjony artylerii z pułków piechoty i sformował grupę artylerii dywizyjnej. Po zajęciu stanowisk ogniowych grupa artylerii wspierała ogniem oddziały piechoty. Rano 12 września w rejonie Łodzinki Dolnej grupa artylerii została zaatakowana przez artylerię wroga. Grupa odpowiedziała huraganowym ogniem i powstrzymując niemiecką 2 DP, wsparła jednocześnie polski kontratak. Bój ten przyniósł duże straty w ludziach i sprzęcie. Grupa artylerii przesunięta została do Niżankowic, gdzie zorganizowała obronę – 13 września odparła dwa ataki nieprzyjaciela. 13/14 września nastąpił przemarsz w rejon Tyszkowic, gdzie ponownie połączyły się wszystkie oddziały 24 DP, jednak wobec braku uzupełnień – w bardzo uszczuplonych stanach. W Tyszkowicach 24 pal ostrzeliwał podchodzącego nieprzyjaciela, ponosząc ciężkie straty. 24 DP działała wówczas w składzie grupy wojsk pod dowództwem gen. K. Sosnkowskiego. 14 września rano, pod Boratyczami 24 DP w ciężkich walkach odrzuciła niemiecką 2 DG, do czego walnie przyczyniły się baterie 24 pal. 15 września nastąpił odwrót na Mościska, po południu osiągnięto okolice Chorośnicy – cały czas wśród nieustannych nalotów i bombardowań. Wieczorem rozpoczęto marsz do Lasów Janowskich, które osiągnięto późnym popołudniem, forsownym marszem przez Nowosiółki, Mużyłowice, Berdychów i Mołoszkowice. 17 września pułk odpierał niemieckie ataki na oddziały 24 DP. 18 września marsz 24 DP do Rzęsnej Ruskiej został zatrzymany przez Niemców. W walkach wzięły udział resztki dywizyjnej grupy artylerii z 2 i 9 baterią 24 pal. Polski atak uzyskał początkowo powodzenie, jednak został zatrzymany zmasowanym ogniem niemieckim z udziałem lotnictwa. Dywizja nie posiadała żadnych rezerw i wobec braku wsparcia ok. godz. 16.00 w Żorniskach gen. Sosnkowski formalnie rozwiązał 24 DP, polecając zniszczyć sprzęt i tabory. Resztki oddziałów artylerii pod dowództwem ppłk. Wł. Kaliszka podjęły nieudaną próbę przebicia się przez oddziały Armii Czerwonej w kierunku Żółkwi i zostały 21 września ostatecznie rozbite. Większość oficerów 24 pal umieszczono w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie i wiosną 1940 r. wymordowano w lasach katyńskich i więzieniach NKWD w Charkowie i Kalininie (obecnie Twer).

Działania II dywizjonu[edytuj]

II dywizjon nie dołączył do pułku w ogóle – z powodu strat poniesionych podczas bombardowania w trakcie załadunku na stacji kolejowej w Jarosławiu. Wobec trudności transportowych, po uzupełnieniu stanów, dywizjon ten rozpoczął marsz w kierunku zachodnim i w dniu 9 września w rejonie Kańczugi został ponownie rozbity, tym razem przez niemiecką 4 Dywizję Lekką. Jedynie 5 bateria skierowana została pod Jarosław, gdzie następnie wspierała obronę Sanu – wraz z kompanią strzelecką batalionu „M”, wzmocnioną plutonem karabinów maszynowych i działkiem ppanc. osłaniała Radymno. Po jego zajęciu przez wojska niemieckie[10] 5 bateria wycofała się w kierunku Duńkowic. Skierowana następnie na północ, dołączyła najpierw do 21 Dywizji Piechoty Górskiej z GO „Boruta”, a następnie do 23 DP. 19 września w Zielonem powstał improwizowany I dywizjon 23 Pułku Artylerii Lekkiej, kpt. Jerzego Kamińskiego, składający się z dwu baterii: czterodziałowej 6 baterii 22 Pułku Artylerii Lekkiej oraz trzydziałowej 5 baterii 24 Pułku Artylerii Lekkiej. W czasie natarcia na Tomaszów Lubelski baterie dywizjonu tworzyły obronę przeciwpancerną na południowy zachód od miasta. Po przerwaniu boju baterie wycofały się z resztkami 75 Pułku Piechoty do lasu Podlesina pod Bełżcem, a następnie w nocy z 20 na 21 września przemaszerowały do lasu Sołokije, na północny wschód od Bełżca. Wieczorem 21 września, wobec beznadziejnej sytuacji, baterie rozwiązały się, tworząc trzy plutony konne. Nocą 21 na 22 września plutony te skierowały się na zachód przedzierając się przez Tanew do Puszczy Solskiej. Tam dostały się do niewoli niemieckiej.

Ordre de Bataille i obsada personalna pułku we wrześniu 1939 roku[edytuj]

24 Pułk Artylerii Polowej w Jarosławiu.jpg

Dowództwo

  • dowódca – ppłk Tadeusz Michałowski
  • adiutant – por. Bronisław Rębacz
  • oficer łączności – ppor. Roman Modest Chmielowski
  • oficer zwiadowczy – ppor. Witold Wyszyński
  • dowódca plutonu topograficzno-ogniowego – por. Marian Emil Bachmatiuk

I dywizjon

  • dowódca – mjr Władysław Orzelski
    • dowódca 1 baterii – ppor. rez. Eugeniusz Wójcik
    • dowódca 2 baterii – ppor. Wacław Marian Tomaszewski
      • oficer zwiadowczy – ppor. Edward Suchonek
      • oficer ogniowy – ppor. Władysław Dąbrowski
    • dowódca 3 baterii – ppor. Aleksander Bartkowski
      • oficer ogniowy – ppor. Adam Karnafel

II dywizjon

  • dowódca – mjr Józef Krzeptowski
    • dowódca 4 baterii – ppor. Romuald Woronowicz
      • oficer zwiadowczy – ppor. rez. Jan Kazimierz Wiszniewski
    • dowódca 5 baterii – kpt. Jan Czesław Bielecki
    • dowódca 6 baterii – por. Jan Roth
Jan III Sobieski – patron 24 pal

III dywizjon

  • dowódca – mjr Mieczysław Czech
    • adiutant – ppor. Włodzimierz Strzałkowski
    • lekarz – ppor. rez. lek. Marian Golarsz
    • dowódca 7 baterii – ppor. Jan Wiszniewski
    • dowódca 8 baterii – por. Miron Budzyński
      • oficer zwiadowczy – ppor. rez. Stanisław Ruebenbauer
      • oficer ogniowy – ppor. Roman Halkiewicz
    • dowódca 9 baterii – kpt. Adam Stabrawa
      • szef baterii – plut. Stanisław Gołębiowski
        • podoficer gospodarczy – plut. Kwiecień
      • oficer zwiadowczy – ppor. rez. Zenon Bolesław Wiatr
        • podoficer zwiadowczy – kpr. pchor. rez. Władysław Dworak
      • oficer ogniowy – ppor. rez. Bagiński
        • dowódca I plutonu – ppor. rez. Jan Emil Keller
        • dowódca II plutonu – ppor. rez. Zygmunt Jan Gołąbek, potem plut. pchor. rez. Julian Truszkiewicz

Pododdziały formowane przez 24 pal[edytuj]

Plan mobilizacyjny W przewidywał zmobilizowanie:

  • Kolumna Taborowa Parokonna Nr 20
  • Warsztat Taborowy Parokonny Nr 17
  • Samodzielny Patrol Meteorologiczny Nr 24
  • Samodzielny Patrol Meteorologiczny Nr 40
  • Bateria Marszowa Pułku Artylerii Lekkiej Nr 24
  • Ośrodek Zapasowy Artylerii Lekkiej Nr 10

Z nadwyżek rezerwistów sformowano również

  • 202 dywizjon marszowy 24 Pułku Artylerii Lekkiej.

Dywizjon ten jako ostatni opuścił jarosławski garnizon. Trasa marszu przebiegała przez Zamość, Rawę Ruską i Włodzimierz Wołyński, Kamionkę Strumiłową, Złoczów w kierunku Trembowli i tzw. przyczółka rumuńskiego. 24 września na południe od Tarnopola, pod miejscowością Strusiów dywizjon został otoczony przez oddziały Armii Czerwonej i zmuszony do złożenia broni.

Kadra pułku[edytuj]

Dowódcy pułku:

Oficerowie pułku:

Symbole pułku[edytuj]

Sztandar i trąbka[edytuj]

4 maja 1929 roku pułk otrzymał symboliczną „trąbkę” – dar od powiatu opatowskiego.

Sztandar – ufundowany przez społeczeństwo Jarosławia, wręczył gen. Juliusz Rómmel w Krakowie 29 maja 1938. Wojenne dzieje sztandaru związane były z 202 dywizjonem marszowym 24 Pułku Artylerii Lekkiej[2]. Dywizjon ten opuścił jarosławski garnizon wioząc sztandar pułku na wozie kancelaryjnym. Po dostaniu się do niewoli 24 września, już pod konwojem żołnierzy sowieckich, podoficerowie dywizjonu pocięli go na kawałki. W czasie postoju przy drodze Darachów – Trembowla zakopany został po lewej stronie drogi. Dalsze jego losy nie są znane.

Święto[edytuj]

Święto pułkowe ustanowiono 4 maja – w rocznicę wjazdu w granice Polski oddziałów Wojska Polskiego powstałych we Francji. Obchodzone uroczyście, z udziałem zaproszonych gości, wojskowych i cywilnych, rozpoczynało się mszą polową. Po defiladzie odczytywano rozkaz dowódcy pułku, wręczano nagrody i odznaki strzeleckie oraz odznaki pułkowe. Odbywał się wspólny obiad z udziałem dowódcy, oficerów i zaproszonych gości. Święto kończyło się festynem i bal oficerskim.

Odznaka pamiątkowa[edytuj]

Ustanowiona i zatwierdzona została w kwietniu 1929 roku[12]. Dwuczęściową odznakę stanowił pokryty zieloną emalią krzyż maltański, z czarną obwódką, srebrnym numerem i inicjałami pułku:

  • na górnym ramieniu: 24,
  • na dolnym ramieniu: PAP

Na środku krzyża nałożony był srebrny, oksydowany orzeł według godła państwowego z 1927 roku[3].Po 1931 roku zmieniono inicjały na PAL[13].

Prawo do noszenia odznaki uzyskiwali oficerowie i szeregowi pozostający w dywizjonach, z których powstał pułk: w ciągu trzech miesięcy na froncie lub rok poza frontem. W okresie pokojowym odznakę otrzymywali oficerowie i podoficerowie zawodowi po dwóch latach nienagannej służby, szeregowcy po roku. Nadanie i wręczenie odznak odbywało się w dniu święta pułkowego i w dniu zwolnienia rocznika do rezerwy.

Przypisy

  1. Decyzja Nr 275/MON Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 sierpnia 2009 r. w sprawie przejęcia dziedzictwa tradycji i nadania imienia patrona 14 dywizjonowi artylerii samobieżnej.
  2. a b Satora 1990 ↓, s. 299.
  3. a b Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 262.
  4. a b c Galster 1975 ↓, s. 63.
  5. Galster 1975 ↓, s. 63-64.
  6. Polska Zbrojna z 23 sierpnia 1924 r., Nr 231, s. 5. Rocznik oficerski 1923, s. 761, 828.
  7. „Dziennik Poznański” 1929, 12 lipca, nr 158, s. 6.
  8. Dz.Rozk. MSWojsk. 1931, nr 3, poz. 473.
  9. Dziennik Rozkazów Ministra Spraw Wojskowych Nr 12 z 10 października 1938 r., poz. 135. Dla oficerów i podoficerów inicjały i korona były haftowane nićmi metalowymi oksydowanymi na stare srebro, a dla podoficerów i szeregowców wykonane z białego matowanego metalu. Podoficerowie zawodowi mogli nosić inicjały haftowane do ubioru poza służbowego.
  10. 4 Dywizja Lekka.
  11. Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 125 z 28 listopada 1924 roku, s. 704.
  12. Dz.Rozk. MSWojsk 1929, 23 kwietnia, nr 13, poz. 129.
  13. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 263.

Bibliografia[edytuj]

  • Rocznik, Tom XIII, 1994-1999, Stowarzyszenie Miłośników Jarosławia, Jarosław 2000, ​ISBN 83-911947-5-2​.
  • Ryszard Dalecki, Armia „Karpaty” w wojnie obronnej 1939 r., KAW, Rzeszów 1989, ​ISBN 83-03-02830-8​.
  • H. Wielecki, R. Sieradzki, Wojsko Polskie 1921-1939. Organizacja i odznaki artylerii., Oficyna Wydawnicza Ajaks, Pruszków 1994, ​ISBN 83-85621-44-X​.
  • Władysław Steblik, Armia KRAKÓW 1939, Wydawnictwo MON, Warszawa 1989, ​ISBN 83-11-07434-8​.
  • Jan Przemsza-Zieliński, Księga wrześniowej chwały pułków śląskich, Tom I, KAW, Katowice 1989, ​ISBN 83-03-02883-9​.
  • Piotr Zarzycki, Plan mobilizacyjny „W”. Wykaz oddziałów mobilizowanych na wypadek wojny, Pruszków 1995, ​ISBN 83-85621-87-3​.
  • Karol Lucjan Galster: Księga Pamiątkowa Artylerii Polskiej 1914 - 1939. Londyn: 1975.
  • Roman Łoś: Artyleria polska 1914-1939. Warszawa: Wydawnictwo "Bellona", 1991. ISBN 83-11-07772-X.
  • Kazimierz Satora: Opowieści wrześniowych sztandarów. Warszawa: Instytut Wydawniczy Pax, 1990. ISBN 83-211-1104-1.
  • Zdzisław Sawicki, Adam Wielechowski: Odznaki Wojska Polskiego 1918-1945: Katalog Zbioru Falerystycznego: Wojsko Polskie 1918-1939: Polskie Siły Zbrojne Na Zachodzie. Warszawa: Pantera Books, 2007. ISBN 978-83-204-3299-2.