Artykuł na medal

Pesa Elf

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z 27WE)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pesa Elf
27WE-008 Szybkiej Kolei Miejskiej w Warszawie
27WE-008 Szybkiej Kolei Miejskiej w Warszawie
Producent Polska Pesa Bydgoszcz
Lata budowy od 2010
Szerokość 2880 mm
Wysokość 4280 mm
Wysokość wejścia 760–800 mm
(od główki szyny)
Napięcie zasilania 3000 V DC
Typ silników trakcyjnych asynchroniczne
Moc ciągła 1600–3200 kW
Maksymalna prędkość
eksploatacyjna
160 km/h
Portal Portal Transport szynowy

Pesa Elf (ang. electric low floor – elektryczny niskopodłogowy) – rodzina normalnotorowych elektrycznych zespołów trakcyjnych polskiej produkcji, wytwarzanych od 2010 w zakładach Pesy w kilku wersjach, różniących się liczbą członów i przeznaczeniem. W skład rodziny wchodzą modele: 21WE (EN62), 22WE (EN76), 27WE i 34WE (EN96). Zostało wyprodukowanych 78 elfów i są one eksploatowane przez Koleje Mazowieckie, Koleje Śląskie, Koleje Wielkopolskie i Przewozy Regionalne. Kolejnych 30 jednostek zostało zamówionych.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Geneza[edytuj | edytuj kod]

Pesa Acatus (15WE)

Po II wojnie światowej elektryczne zespoły trakcyjne powstawały aż do 1997 tylko w zakładach Pafawag z Wrocławia[1]. Były one producentem m.in. najpopularniejszego w Polsce EZT serii EN57. Pafawag po prywatyzacji w latach 90. zaprzestał produkcji tego typu pojazdów, a ostatnim wyprodukowanym zespołem był ED73 z 1997[2]. Polskie Koleje Państwowe zakończyły wówczas zamówienia na nowy tabor, w tym na EZT[1].

Od końca lat 80. PKP, a od początku XXI w. również samorządy, kupowały głównie wagony spalinowe i spalinowe zespoły trakcyjne, gdyż w obsłudze linii niezelektryfikowanych dominowały paliwożerne lokomotywy. Pozwoliło to polskim producentom oraz przewoźnikom na zebranie doświadczenia w produkcji i eksploatacji lekkiego taboru[3]. Dodatkowo modernizowano posiadane przez polskich przewoźników zespoły trakcyjne serii EN57[4].

Elektryczne zespoły trakcyjne nowych producentów zaczęły pojawiać się na polskich torach w 2004. Od tego czasu przetargi na dostawę EZT wygrywały trzy firmy: Pesa (dawne ZNTK Bydgoszcz), Newag (dawne ZNTK Nowy Sącz) oraz Stadler Rail Polska[5]. Pesa po głębokiej restrukturyzacji w 1998 początkowo (od 2001) zajęła się produkcją wagonów spalinowych i spalinowych zespołów trakcyjnych, jednakże w 2004 podjęła się zbudowania pierwszych EZT dla Warszawskiej Kolei Dojazdowej13WE (EN95). Pomimo planów zakupu 10 sztuk[6], produkcja została zakończona po jednym egzemplarzu. Kolejnym wyprodukowanymi EZT-ami były 15WE (2006) oraz 16WEk (2007). W obu przypadkach produkcja zakończyła się po jednym zamówieniu. Jedną z przyczyn niepowodzenia była wysoka podłoga (1000 mm nad główką szyny[7]), utrudniająca szybką wymianę pasażerów oraz coraz popularniejsze przewozy rowerów, wózków dziecięcych czy inwalidzkich[4]. W Polsce (poza aglomeracją warszawską i gdańską) właściwie nie występują wysokie perony oraz nie było planów ich budowy, więc wprowadzanie niskopodłogowych EZT stało się istotne dla zamawiających nowy tabor[8][9][10]. Pesa wyszła temu naprzeciw projektując Elfa oraz Acatusa II, które są dostosowane do bezstopniowej obsługi peronów wysokości 550/760 mm nad PGS[11][12]. W procesie projektowania rodziny Elf brał udział 110-osobowy zespół inżynierów Pesy, a ponadto inżynierowie poddostawców i pracownicy naukowi krajowych uczelni technicznych. Producent projektując nowy model wzorował się na pojazdach zagranicznej konstrukcji – Talent 2 i Desiro ML[13].

Zamówienia[edytuj | edytuj kod]

27WE-001 dla SKM Warszawa w hali produkcyjnej

Prezentacje promocyjne[edytuj | edytuj kod]

Premierowy pokaz modelu Elf na InnoTrans 2010

Światowa premiera Elfa miała miejsce 21 września 2010 podczas targów InnoTrans w Berlinie[27]. Pesa zaprezentowała wówczas EN76-001 wyprodukowanego dla województwa śląskiego[27]. Na polskich targach Trako w Gdańsku Elf pojawił się rok później – w dniach od 11 do 15 października 2011 producent zaprezentował EN96-002 wyprodukowanego dla województwa świętokrzyskiego, a Koleje Mazowieckie zaprezentowały swojego EN76-015[28]. 28 czerwca 2012 w czeskim Velimiu, przy okazji pierwszej prezentacji linka dla przewoźnika České dráhy, Pesa pokazała również mazowieckiego EN76-011[29]. W dniach 18-20 czerwca 2013 na targach Czech Raildays w Ostrawie Pesa zaprezentowała wielkopolskiego EN76-035[30]. W dniach 24-27 września na targach Trako w Gdańsku zaprezentowano wersję trójczłonową – EN62-001[31].

Kolejne EZT Pesy[edytuj | edytuj kod]

Rodzina Elf została zaprojektowana jako platforma pociągów o uniwersalnym przeznaczeniu[32]. Jednakże w 2013 Pesa proponując model Elf kilkukrotnie przegrała w przetargach z konkurencją oferującą tańsze pojazdy. Z tego powodu bydgoski producent włączył do swojej oferty nową rodzinę elektrycznych zespołów trakcyjnych Acatus Plus, które mimo niższych kosztów budowy wciąż mają spełniać wymagania części zamawiających[33]. Pierwszą umowę na EZT z nowej rodziny podpisano 4 września 2013 z przedstawicielami województwa podkarpackiego, które zamówiło 2 sztuki typu 40WE[34][35]. Dodatkowo, mimo posiadanego projektu dalekobieżnej wersji Elfa, w przetargu ogłoszonym przez PKP Intercity Pesa zaoferowała inny EZT nowszej konstrukcji – Dart. 23 maja 2015 doszło do podpisania umowy[36].

Elf II[edytuj | edytuj kod]

Jeden z pierwszych elfów II

Konieczność spełniania przez produkowane pojazdy szynowe technicznych specyfikacje interoperacyjności spowodowała, że począwszy od 2016 roku Pesa zaprzestała sprzedaży Elfów na rzecz Elfów II różniących się od poprzednika m.in. zgodnością z tymi wymaganiami[37]. Pierwszym odbiorcą Elfów II były Koleje Śląskie, które wraz z województwem śląskim w październiku 2016 zamówiły kilkanaście sztuk[19].

Konstrukcja[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyka rodziny[edytuj | edytuj kod]

Elfy to normalnotorowe, pozbawione drzwi międzywagonowych, niskopodłogowe składy przeznaczone do obsługi przewozów pasażerskich wszystkich rodzajów – od aglomeracyjnych, poprzez regionalne i międzyregionalne do dalekobieżnych[38]. W zależności od przeznaczenia składy mogą cechować się różnym przyspieszeniem, maksymalną prędkością eksploatacyjną, długością (wersje zamówione w latach 2009–2013 są 2-, 3-, 4- i 6-członowe), liczbą drzwi (od jednej do trzech par na stronę członu[12]) i zagospodarowaniem wnętrza[38]. Najbogatsza wersja (10 członów i prędkość maksymalna 190 km/h) jest przewidziana dla pociągów kwalifikowanych[39]. Sylwetkę zewnętrzną oraz wnętrze pojazdów zaprojektował Bartosz Piotrowski[40].

Pesa oferuje także pojazdy Elf dostosowane do szyn o rozstawie 1520 mm[32]. Jednakże żaden taki pojazd nie został zamówiony.

Zasilanie, napęd i podwozie[edytuj | edytuj kod]

Wózek napędowy w 22WE
Zestaw kołowy z wózka 40ANb

W większości wersji pierwszy i ostatni wózek to wózki napędowe, a wózki pomiędzy członami (w systemie Jakobsa) to wózki toczne. Taki układ może być stosowany w składach do pięciu członów[39], dlatego wyjątkiem od tej reguły są modele 27WE i 27WEb.

Wózki elfów wyposażone są w dwa stopnie usprężynowania. Pierwszym są sprężyny stalowe, a drugim sprężyny pneumatyczne (poduszki powietrzne Conti Tech) ze sprężyną awaryjną. Poduszki (po dwie na wózkach klasycznych i po cztery na wózkach Jacobsa) stanowią podparcie dla pudeł. Dla dodatkowego tłumienia drgań zamontowano amortyzatory hydrauliczne przy sprężynach śrubowych i pneumatycznych (pionowe), jarzmie czopa skrętu (poprzeczne) i z boku wózków (wzdłużne, jako tłumiki wężykowania)[14][41].

Ze względu na sposób połączenia członów ze sobą, nie jest możliwe skracanie i wydłużanie pojazdu w warunkach eksploatacyjnych. Istnieje możliwość łączenia elfów w zespoły pracujące w trakcji wielokrotnej[12], składające się z maksymalnie dwóch (27WEb)[42] lub trzech jednostek (np. 22WE, 27WE)[12].

Wersje zamówione do końca 2014 są przeznaczone do linii zelektryfikowanych prądem stałym o napięciu 3 kV, lecz istnieje również możliwość produkcji składów zasilanych prądem przemiennym o napięciu 25 kV lub 15 kV[14].

Nadwozie[edytuj | edytuj kod]

Szkielet pudeł elfów zbudowany jest ze stali o podwyższonej odporności na korozję, poszycie o grubości 1,5 mm również jest stalowe, natomiast czoło pojazdu wykonano z tworzyw sztucznych[14][41].

Wszystkie drzwi znajdują się w strefie z niską podłogą, pod którymi umieszczono wysuwane stopnie ułatwiające wsiadanie z peronów o wysokości mniejszej niż 550/760 mm nad PGS[43].

Wnętrze[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze 27WE
Kabina 27WE

Szczegóły wyposażenia wnętrza też są odpowiednio dostosowywane dla zamawiającego. Stosowane są różne układy (rzędami, grupami i wzdłuż okien) i rodzaje foteli[12]. W przestrzeni pasażerskiej znajduje się toaleta w systemie zamkniętym (nie zainstalowana w wersji wykonanej dla SKM Warszawa) oraz przestrzeń dla podróżnych z ograniczoną możliwością poruszania się, dużym bagażem lub rowerem, w pobliżu której, przy drzwiach są windy dla niepełnosprawnych[12]. Elfy są wyposażone w kabiny przystosowane do obsługi dwuosobową drużyną trakcyjną (maszynista pociągu + pomocnik maszynisty)[12], dzięki czemu (zgodnie z obowiązującymi przepisami) mogą w normalnej eksploatacji przekraczać prędkość 130 km/h.

Bezpieczeństwo[edytuj | edytuj kod]

Pojazdy jako pierwsze w Polsce spełniają europejską normę bezpieczeństwa pasywnego PN-EN-15227 (kat. C1)[12][41]. Norma ta przewiduje cztery scenariusze zderzeń[39]:

  1. zderzenie dwóch pojazdów o masach 185 t przy prędkości 36 km/h (energia zderzenia E=2,31 MJ)[38]
  2. zderzenie pojazdu ze standardowym wagonem towarowym (masa 80 ton), prędkość 36 km/h (energia zderzenia E=2,71 MJ)[38]
  3. zderzenie pojazdu o masie 185 ton z cysterną (naczepą) o masie 15 ton, prędkość 110 km/h, energia zderzenia E=6,46 MJ[38]
  4. zderzenie pojazdu o masie 185 ton z małą przeszkodą (samochód, zwierzę); zapewnienie statycznej wytrzymałości zgarniacza na poziomie 300 kN w osi pojazdu[38]

Do wypełnienia założeń pierwszych dwóch scenariuszy zamontowano opatentowane przez Pesa Bydgoszcz absorbery energii z systemem antywspinającym[38]. Ich rolą jest przejmowanie energii w celu ochrony ludzi i pociągu oraz sczepianie pojazdów, aby zapobiec ich nasuwaniu się na siebie[38]. Dla założeń trzeciego scenariusza przed klatką bezpieczeństwa kabiny maszynistów zainstalowano blok z aluminium komorowego (Honey Comb) dodatkowo pochłaniający energię w trakcie kolizji[38]. Zainstalowane dla potrzeb czwartego scenariusza zgarniacze mają odsuwać lekką przeszkodę (np. samochód) z toru, aby nie została zmiażdżona pod pociągiem. Funkcję zderzaka w elfie pełni także sprzęg czołowy. Zaprojektowano go tak, aby w trakcie kolizji wsuwał się pod pojazd, co ma zmniejszać ryzyko wykolejenia składu[44]. Wytrzymałość konstrukcji elfa określono jako P II według normy PN-EN-12663-1[12].

Testy poszczególnych elementów systemu bezpieczeństwa przeprowadzano na rzeczywistych obiektach 1:1[38] i w postaci symulacji komputerowych[39].

Wersje[edytuj | edytuj kod]

Typ Liczba
członów
Układ osi Układ drzwi Liczba miejsc
siedzących
Masa
służbowa
Długość
całkowita
Liczba i moc
silników
Maksymalna
prędkość
eksploatacyjna
Wyposażenie
21WE (PR) 3 Bo'2'2'Bo' 1-1-1 161+2 107,3 t 58,95 m 4×400 kW 160 km/h klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja gniazdka elektryczne  [45][46][47]
21WEa () Bo'2'2'Bo' 1-2-1 ≥150 klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja gniazdka elektryczne  [48][49][50]
22WE () 4 Bo'2'2'2'Bo' 2-2-2-2 172+28 135 t 75,25 m 4×500 kW 160 km/h klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja  [12][51][52]
22WEa (KW) 1-2-1-1 204 klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja gniazdka elektryczne automaty biletowe  [53][54]
22WEe (KM) 2-2-2-2 166+17 klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja kasowniki  [14][55][56][57][58]
22WEc (PR) Bo'2'Bo'2'2' 1-2-2-2 174+26 134,5 t 4×400 kW 120 km/h lub 160 km/h[a] klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja Internet bezprzewodowy  [59][17][60].
22WEd () Bo'2'2'2'Bo' 2-2-2-2 ≥190 160 km/h klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja gniazdka elektryczne  [48][61][50]
27WE (SKM) 6 Bo'2'Bo'2'Bo'2'Bo' 2-2-2-2-2-2 194+80 190,5 t 107,85 m 8×400 kW 160 km/h klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów automaty biletowe kasowniki  [14][41][62]
27WEb () Bo'2'2'Bo'+2'2'2'Bo 2-2-2-2-2-2 281 211 t 114,75 m 6×500 kW klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja  [63][42]
34WE (PR) 2 Bo'2'Bo' 1-1 107+6 83,2 t 42,65 m 4×400kW 160 km/h klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja gniazdka elektryczne  [64][14][65]
34WEa () Bo'2'Bo' 1-1 ≥100 klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja gniazdka elektryczne  [48][66][50]
Elf II (PR) 3 1-1-1 150+10 160 km/h klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja Internet bezprzewodowy gniazdka elektryczne automaty biletowe  [67][68]
Elf II (PR) 4 160 km/h przewóz rowerów Internet bezprzewodowy automaty biletowe  [67]
Elf II (KW) 5 272+10 ≤92 m 160 km/h klimatyzacja przestrzeni pasażerskiej przewóz rowerów ubikacja Internet bezprzewodowy automaty biletowe  [69][26]
  1. Pierwszych 5 elfów typu 22WEc jest dostosowanych do prędkości 120 km/h, zaś 6. do prędkości 160 km/h.

21WE[edytuj | edytuj kod]

Wersja 21WE to trójczłonowa regionalna wersja elfa o jednej parze drzwi na stronę członu[14].

22WEx[edytuj | edytuj kod]

Dodatkowe półki bagażowe w elfie Kolei Mazowieckich

Wersja 22WEx to czteroczłonowa regionalna wersja elfa o dwóch parach drzwi na stronę członu[12]. Najpierw powstała wersja 22WE, będąca pierwszym pojazdem rodziny, następnie 22WEb (obie dla województwa śląskiego), 22WEe (dla mazowieckiego), 22WEa (dla wielkopolskiego) i 22WEc (dla kujawsko-pomorskiego). Porównując pierwsze 22WE z kolejnymi wersjami należy wyszczególnić, że:

  • pojazd dla województwa śląskiego z drugiego przetargu (22WEb) ma dwie toalety zamiast jednej, siedzenia ze skórzanymi zagłówkami, dodatkowe półki bagażowe i tempomaty[70][71],
  • pojazdy dla województwa mazowieckiego (22WEe) posiadają dodatkowe półki bagażowe (zamiast części stałych miejsc siedzących), piasecznice we wszystkich zestawach napędowych i układy prędkości zadanej[14],
  • zespoły dla województwa wielkopolskiego (22WEa) posiadają mniejszą liczbę drzwi zewnętrznych (5 zamiast 8 par drzwi na stronę składu[53]), większą liczbę stałych miejsc siedzących (wymagania zamawiającego[10]) i niejednoprzestrzenne wnętrze (podzielone ściankami na przedziały pasażerskie)[72],
  • zespoły dla województwa kujawsko-pomorskiego (22WEc) przystosowano są do niższych prędkości niż pozostałe pojazdy – 120 km/h, posiadają inny układ wózków napędowych i słabsze silniki[17].

27WEx[edytuj | edytuj kod]

Wersja 27WE to sześcioczłonowa aglomeracyjna wersja elfa o dwóch parach drzwi na stronę członu. W tej wersji, poprzez ułożenie większości siedzeń wzdłuż okien oraz brak toalet znacznie zwiększono ogólną pojemność składu. Dodatkowo w celu zwiększenia mocy zastosowano 4 wózki napędowe (występują na przemian z tocznymi), a nie 2 jak w pozostałych[73].

Kolejnym sześcioczłonowym elfem jest 27WEb. Jest on dłuższy od poprzedniego, ma zmieniony układ wózków i rozmieszczenie napędu (6 zamiast 8 silników, brak napędnych wózków Jacobsa), a także inne rozplanowanie wnętrza[15].

34WE[edytuj | edytuj kod]

Wersja 34WE to dwuczłonowa regionalna wersja elfa o jednej parze drzwi na stronę członu[64]. W porównaniu do członów wcześniej produkowanych 22WE i 22WEb zwiększono przestrzeń pasażerską (dzięki przeniesieniu części wyposażenia trakcyjnego na dach)[64] i dodatkowo zmieniono jej typ oświetlenia na diodowy (LED) oraz zamontowano gniazdka elektryczne do dyspozycji podróżnych[74]. Moc zastosowanych silników umożliwia rozbudowę składu o jeden człon[64]. Obecnie, przy dwóch członach, moc zespołu napędowego została ograniczona elektronicznie przez producenta[74].

Pojazdy są wyposażone w automatyczne systemy zliczania pasażerów i analizy czasu jazdy. Pozyskane dane są analizowane na zewnętrznych serwerach w czasie rzeczywistym[75].

Podzespoły[edytuj | edytuj kod]

Rodzaj Producent Typ Zastosowanie
21WE 22WE 22WEc 22WEe 27WE 27WEb 34WE
Falownik trakcyjny Ingeteam IGBT  ? 1 MW  ?  ? 0,8 MW  ? 0,8 MW
Przetwornica statyczna Ingeteam  ? 250 kW  ?  ? Tak  ? 200 kW
Silnik asynchroniczny Traktionssysteme Austria (TSA) TMF 59-39-4 (500 KW) Nie Tak Nie Tak Nie  ? Nie
TMF 50-29-4 (400 KW) Tak Nie Tak Nie Tak  ? Tak
Przekładnia osiowa Voith SZH-595
(przełożenie: 1:4,831)
 ? Tak Nie Tak Nie  ? Nie
Gmeinder Getriebe- und Maschinenfabrik (GGM) 275 SO/549  ? Nie Tak Nie Tak  ? Tak
Sterowanie wielokrotne Lokel cyfrowe  ?  ?  ?  ? Tak  ?  ?
Odbierak prądu Stemmann DSA 150 PKP  ? Tak  ?  ? Tak  ?  ?
System hamulcowy Knorr-Bremse  ? Tak  ? Tak Tak Tak Tak
Wózek napędowy Pesa skrajny 27MNg 26MN 27MNj 26MNe 27MNb 26MNh 27MNd
rozstaw osi: 2,8 m 2,8 m 2,7 m 2,7 m
pośredni brak brak 30MNj brak 30MNb 26MNhn brak
rozstaw osi: 3,0 m
Wózek toczny Pesa skrajny brak brak 27MNjt brak brak brak brak
rozstaw osi:
pośredni 40ANg 40AN 40ANj 40ANe 40ANb 40ANh 40ANd
rozstaw osi: 3,0 m
pośredni (typ II) brak brak brak brak brak 26MNht brak
rozstaw osi:
Drzwi Faiveley Transport odskokowo-przesuwne  ?  ?  ?  ? Tak  ?  ?
źródła: [76] [38][51]
[14][77]
[17] [14][55]
[78]
[41][14]
[79][80]
[81][82] [14][83]
[84][85]

Eksploatacja[edytuj | edytuj kod]

Przewoźnik Typ Oznaczenia
przewoźnika
Liczba
członów
Lata dostaw Liczba
jednostek
Koleje Śląskie 22WE EN76-001 ÷ 009 4 2011 8 [14]
22WEb 1
27WEb 27WEb-001 ÷ 006 6 2013 6 [63]
34WEa 34WEa-001 2 2017–2018 0 z 4 [19][23][66][86]
21WEa 21WEa-001 ÷ 003 3 3 [19][23][49][87][88]
4 0 z 12 [19][25]
Szybka Kolej Miejska w Warszawie 27WE 27WE-001 ÷ 013 6 2011 13 [14]
PR (Oddział Świętokrzyski) 34WE EN96-001 ÷ 004 2 2011 4 [14]
Koleje Mazowieckie 22WEe EN76-010 ÷ 025 4 2011 16 [14]
Koleje Wielkopolskie 22WEa EN76-026 ÷ 047 4 2012–2014 22 [63]
5 2019 0 z 10 [26]
PR (Oddział Warmińsko-Mazurski) 21WE EN62-001 3 2012 1 [63]
PR (Oddział Kujawsko-Pomorski) 22WEc EN76-048 ÷ 053 4 2014–2016 6 [17][18][89]
PR (Oddział Podkarpackie) EN62A-101 ÷ 103 3 od 2017 3 z 5 [24][90][91]
4 2017 0 z 2 [24]
Przewozy Regionalne 2 0 z 4 [21][22]
Łączna liczba: 83 z 117

Koleje Śląskie[edytuj | edytuj kod]

Koleje Śląskie, 22WE (EN76)
Koleje Śląskie, 27WEb
Koleje Śląskie, 21WEa

22 grudnia 2009 podpisano umowę z samorządem województwa śląskiego na dostawę 8 sztuk 4-członowych elfów[13], a 30 marca 2011 na dostawę dziewiątej sztuki[92]. Według pierwotnej koncepcji składy miały być przeznaczone dla Przewozów Regionalnych[93], jednakże już po ich zamówieniu podjęto decyzję o utworzeniu Kolei Śląskich i przekazaniu elfów właśnie im. Samorząd województwa już od 2008 posiada 4 podobne 4-członowe składy – Stadler FLIRT, które zostały zakupione z myślą o Szybkiej Kolei Regionalnej[94].

Na początku 2011 okazało się, że zamówione przez województwo ślaskie Elfy są o 6,5 tony cięższe, niż zaoferowane w przetargu. Pesa zdemontowała zatem rozmaite wyposażenie, które pokazała w Elfie na targach InnoTrans 2010 – wymieniono półki bagażowe na metalowe, zmieniono siedzenia, zrezygnowano z dodatkowych piasecznic, zwiększonych zbiorników na wodę, czy szklanych wiatrołapów[95]. Pierwsze 2 elfy dostarczono w kwietniu 2011 i wraz z dostarczonymi później jednostkami stały bezczynnie w lokomotywowni przy dworcu w Katowicach[96], a później w bazie taborowej Kolei Śląskich w Łazach[97], aż do debiutu Kolei Śląskich 1 października 2011[98]. Powodem postoju była niemożność porozumienia Urzędu Marszałkowskiego Województwa Śląskiego, Śląskiego Zakładu Przewozów Regionalnych oraz Kolei Śląskich odnośnie wykorzystania składów przed debiutem Kolei Śląskich[99]. Składy zostały skierowane do obsługi linii S1 (CzęstochowaGliwice) oraz połączeń na linii S6 (CzęstochowaWisła Głębce).

10 września 2012 podpisano umowę na dzierżawę 6 sztuk 6-członowych elfów z ich wykupem po zakończeniu[100]. Pierwsze odbiory nowej serii rozpoczęły się 20 grudnia, kolejne (dwóch pierwszych egzemplarzy) 4 stycznia 2013[101]. Pojazdy nie zostały zaakceptowane przez przedstawicieli przewoźnika ze względu na obecność usterek[102]. Wszystkie 4 pierwsze 27WEb przeszły ostatecznie odbiory techniczne pod koniec stycznia 2013[103], 1 lutego zostały dostarczone na Śląsk[104], 2 lutego jeden z nich został zaprezentowany na dworcu w Katowicach, a 4 lutego rozpoczęły przewozy[105]. Składy zostały przeznaczone przede wszystkim do obsługi linii S1, dzięki czemu krótsze elfy można było skierować na inne trasy, w szczególności linii S4 (SKR)[106]. 28 lutego przewoźnik odebrał pozostałe 2 składy[107], a 8 marca weszły one do służby[108].

9 sierpnia 2013, pomiędzy Porajem a Korwinowem, po wjechaniu pod opadającą sieć trakcyjną zapalił się EN76-004. Doszczętnie spłonęła kabina maszynisty[109]. Na początku 2014 roku pojazd został skierowany na naprawę do producenta[110].

18 października 2016 KŚ wraz z urzędem marszałkowskim zamówiły 13 kolejnych jednostek (10 sztuk 4-członowych dla UM oraz 2 sztuki 3-członowe i 1 sztukę 2-członową dla KŚ). W umowie zawarto prawo opcji na 6 kolejnych sztuk[19][20]. Pod koniec 2016 roku przewoźnik zdecydował się dokupić 4 sztuki (3 sztuki 2-członowe i 1 sztukę 3-członową)[23], natomiast 31 stycznia 2017 zarząd województwa podjął uchwałę o skorzystaniu z prawa opcji na 2 dodatkowe 4-członowe egzemplarze i tydzień później złożył stosowne oświadczenie[111]. 23 kwietnia 2017 pierwszy egzemplarz trójczłonowy, oznaczony jako 21WEa-001, odbył jazdę próbną z Bydgoszczy do Warlubia i wieczorem tego samego dnia wyjechał do Krakowa na testy homologacyjne[49]. 31 lipca minął termin dostawy pierwszej jednostki, jednak ze względu na nieukończoną homologację Pesa dostarczyła jednostkę 14WE-02 będącą własnością spółki Industrial Division[112]. Miesiąc później Pesa dostarczyła kolejne pojazdy zastępcze: drugi zespół 14WE i 2 pojazdy EN81[113]. 11 września KŚ odebrały pierwszą jednostkę trójczłonową – 21WEa-002, dzień później rozpoczęła ona kursy z pasażerami[87], a kolejnego dnia odbyła się jej oficjalna prezentacja[50]. Pod koniec października Pesa dostarczyła 2 EN71KM w zastępstwie za 2 4-członowe elfy II, na stanie przewoźnika były wówczas już 3 krótsze elfy II[88]. 1 grudnia Pesa otrzymała homologację dla jednostek 2-członowych i skierowała pierwszą taką jednostkę do KŚ[86]. Na początku grudnia UTK wydał zezwolenie dopuszczające do ruchu 34WEa-001 i pojazd został dostarczony do Katowic[86].

Szybka Kolej Miejska w Warszawie[edytuj | edytuj kod]

SKM Warszawa, 27WE
Wypadek w rejonie przystanku Warszawa Wesoła

15 marca 2010 Szybka Kolej Miejska w Warszawie zamówiła 13 sztuk 6-członowych elfów[14]. W tym czasie przewoźnik posiadał 12 własnych składów (14WE i 19WE wyprodukowane przez Newag). Ich liczba nie była wystarczająca i wypożyczono dodatkowo składy EN57 od trójmiejskiej SKM oraz ZNTK „Mińsk Mazowiecki”. Ponadto część kursów na linii S9 było obsługiwanych przez Koleje Mazowieckie[114].

15 listopada 2010 przewoźnik ogłosił kolejny przetarg, na 6 podobnych składów[115], w którym Pesa ponownie zaproponowała Elfa. Zwycięzcą został jednak Newag ze swoim 35WE, nazwanym później Impulsem[116].

9 sierpnia 2011 nastąpiło przekazanie stołecznej SKM pierwszego egzemplarza elfa i jego jazda inauguracyjna na linii S2 na odcinku Warszawa WschodniaWarszawa Zachodnia[73]. Do czasu uruchomienia trasy do lotniska Chopina składy obsługiwały wszystkie 3 linie SKM: S1, S2 i S9[73]. Nowe pociągi poprawiły sytuację taborową i pozwoliły na zwrot wypożyczanych składów EN57 – 24 września przewoźnik całkowicie wyeliminował je z ruchu[117].

20 kwietnia 2012, w ramach prób technicznych, jeden z elfów wjechał jako pierwszy pociąg osobowy na przygotowywaną do otwarcia stację Warszawa Lotnisko Chopina[118]. 1 czerwca rozpoczęło się regularne kursowanie pociągów z tej stacji[119], która jest stacją początkową linii S2 i S3. Ze względu na dotację unijną pojazdy są na stałe przypisane do linii S2 i S3[120].

23 czerwca 2013 elf 27WE-009 wykoleił się przy wyjeździe ze stacji Warszawa Lotnisko Chopina, w wyniku czego uszkodzeniu uległy 2 człony i 3 wózki[121]. Powodem wykolejenia było przełożenie zwrotnicy pod jadącym pociągiem. Naprawa została wykonana przez producenta i 24 stycznia 2014 pociąg wrócił do służby[122]. 10 lutego 2014 27WE-009 zderzył się z EN57AKM-1623 Kolei Mazowieckich w rejonie przystanku Warszawa Wesoła[123]. W wyniku zderzenia uszkodzony został człon A, zniszczeniu uległy: poszycie, absorbery, reflektory, sprzęg automatyczny, układ powietrzny i elektryczny oraz mocowanie 2. wózka. W czerwcu podjęto decyzję o skierowaniu pojazdu na naprawę do Pesy[124].

Przewozy Regionalne Oddział Świętokrzyski[edytuj | edytuj kod]

PROŚ, 34WE (EN96)

17 sierpnia 2010 podpisano umowę z samorządem województwa świętokrzyskiego na dostawę 4 sztuk 2-członowych elfów[125]. 5 października 2011 odbyło się uroczyste przekazanie pierwszej sztuki na dworcu w Kielcach[126], podczas którego odbył się przejazd zaproszonych gości do pobliskiej Sitkówki[127]. Następnego dnia został zaprezentowany na dworcu w Skarżysku-Kamiennej oraz dworcu w Ostrowcu Świętokrzyskim[128]. Elfy to kolejne niskopojemnościowe elektryczne składy (po dwóch EN81) zakupione przez urząd marszałkowski województwa świętokrzyskiego[63]. Zostały one skierowane do obsługi linii z Kielc do Ostrowca Świętokrzyskiego, Częstochowy oraz Krakowa[129].

Koleje Mazowieckie[edytuj | edytuj kod]

Koleje Mazowieckie, 22WEe (EN76)

1 grudnia 2009 podpisano umowę z przedstawicielami województwa mazowieckiego na dostawę 20 sztuk 4-członowych elfów[130], ale w lutym 2010 sąd, na wniosek firmy Stadler Rail, nakazał zerwać umowę z powodu niespełnienia warunków przetargu przez producenta[131]. 20 stycznia 2011 podpisano kolejna umowę, tym razem na zakup 16 sztuk[132]. Elfy zamówiono aby uzupełnić flotę Kolei Mazowieckich. Samorządowy przewoźnik posiadał wtedy już 10 podobnych 4-członowych EZT Stadler FLIRT[133].

W marcu przeprowadzono konkurs na malowanie elfów[134]. 21 sierpnia do Warszawy dostarczono pierwsze dwa z 16 zamówionych składów[135], których uroczyste przekazanie odbyło się dzień później na stacji Warszawa Gdańska[136]. Składy zostały skierowane do obsługi linii KM9 (Warszawa ZachodniaDziałdowo)[136].

18 maja 2012, w ramach prób technicznych, jeden z elfów, jako pierwszy pociąg osobowy Kolei Mazowieckich, wjechał na przygotowywaną do otwarcia stację Warszawa Lotnisko Chopina[137], z której regularne pociągi rozpoczęły kursowanie do Warszawy Wschodniej (linia KML) 1 czerwca[119]. 29 czerwca elfy rozpoczęły obsługę połączenia do przystanku Modlin, skąd 16 lipca rozpoczęły kursowanie autobusy Kolei Mazowieckich na nowo otwarte lotnisko Modlin w Nowym Dworze Mazowieckim[56].

23 maja 2012, pomiędzy przystankiem Warszawa Zoo a stacją Warszawa Praga, elf Kolei Mazowieckich (EN76-012) zderzył się czołowo z 19WE SKM Warszawa. W wyniku wypadku ranna została pasażerka elfa i pasażer 19WE[138].

Na początku 2013 Pesa na zamówienie Kolei Mazowieckich rozpoczęła doposażanie pojazdów w szklane wiatrołapy oraz zapasową sprężarkę i przetwornicę na koszt producenta[139][140]. W drugiej połowie 2013 roku 5 składów kursujące na lotnisko Chopina doposażano w kasowniki ZTM[141].

We wrześniu KM zamówiły symulator EN76 w spółce Autocomp Management[142], który został dostarczony w sierpniu 2014[143].

31 marca 2016 przewoźnik podpisał z Pesą umowę na utrzymanie jednostek poziomu P1-P3 oraz naprawy poziomu P4 połączone z modernizacją obejmującą: montaż Wi-Fi, nową powłokę lakierniczą, nowy system otwierania drzwi i nowe osłony zgarniaczy[144][145].

W połowie 2016 rozpoczął się montaż kasowników ZTM w 11 pociągach, które dotychczas ich nie miały[58].

Koleje Wielkopolskie[edytuj | edytuj kod]

Koleje Wielkopolskie, 22WEa (EN76)

21 października 2010 oferta Pesy została wybrana w przetargu na dostawę 22 sztuk 4-członowych elektrycznych zespołów trakcyjnych[146]. Hiszpański CAF i szwajcarski Stadler, również startujący w tym konkursie, złożyli odwołanie od rozstrzygnięcia do Krajowej Izby Odwoławczej[147][148]. Ich wnioski zostały odrzucone[149], w związku z czym CAF wystąpił do sądu o unieważnienie przetargu[150], co również rozpatrzono odmownie. Umowa musiała być jeszcze sprawdzona przez Komisję Europejską[151]. Ostatecznie, 8 lutego 2011 przedstawiciele Pesy podpisali umowę z samorządem województwa wielkopolskiego na dostawę 22 elfów typu 22WEa dla Kolei Wielkopolskich, które miały zostać dostarczone pomiędzy sierpniem 2012 a czerwcem 2014[152].

30 października 2011 Koleje Wielkopolskie wypożyczyły śląskiego EN76-004 na uroczyste otwarcie zmodernizowanego Dworca Letniego w Poznaniu[153].

W maju 2012 rozpoczęto budowę pierwszej jednostki[154], która została przekazana 8 sierpnia na stacji Poznań Główny[155]. 21 listopada miał miejsce przejazd promocyjny EN76-028 na trasie PoznańOpalenica[156]. Elfy 9 grudnia rozpoczęły przewozy na linii Poznań – Kutno i Poznań – Zbąszynek[157]. Był to debiut przewoźnika na liniach zelektryfikowanych, gdyż do tej pory KW obsługiwały jedynie linie niezelektryfikowane[157]. Ze względu na niedostarczenie w terminie 3 pojazdów (6. – 8.) Pesa dostarczyła tabor zastępczy w postaci EN57[158].

15 grudnia 2013 elfy rozpoczęły kursowanie na trasie Poznań – Mogilno[159]. Ostatni z 22 zamówionych pojazdów (EN76-047) został uroczyście oddany do eksploatacji 25 lutego 2014 na Dworcu Letnim w Poznaniu[160].

23 sierpnia 2017 województwo wielkopolskie podpisało z Pesą umowę na dostawę 10 pięcioczłonowych zespołów z rodziny Elf II. Mają one zostać dostarczone do 2019 i przekazane Kolejom Wielkopolskim w celu obsługi w godzinach szczytu najbardziej obciążonych tras z Poznania Głównego do Rawicza, Jarocina, Ostrowa Wielkopolskiego, Krotoszyna i Krzyża[26].

Przewozy Regionalne Oddział Warmińsko-Mazurski[edytuj | edytuj kod]

PROWM, 21WE (EN62)

7 listopada 2011 podpisano umowę z samorządem województwa warmińsko-mazurskiego na dostawę jednego 3-członowego elfa[161]. Pesa wygrała przetarg m.in. dzięki zaoferowaniu gwarancji na cały pociąg na 50 lat[162]. 22 listopada 2012 skład został przekazany, po czym miała miejsce jego prezentacja na trasie OlsztynCzerwonka[163].

Elf jest pierwszym elektrycznym pojazdem szynowym należącym do samorządu tego województwa. Dotychczas kupowano tylko pojazdy spalinowe[164], gdyż na terenie województwa większość linii jest niezelektryfikowanych[165].

Przewozy Regionalne Oddział Kujawsko-Pomorski[edytuj | edytuj kod]

PROKP, 22WEc (EN76)

26 listopada 2013 podpisano umowę z woj. kujawsko-pomorskim na dostawę 5 sztuk 4-członowych elfów[16]. 26 maja 2014 zostały przekazane 2 pierwsze pojazdy[59], a 27 czerwca odbyła się ich uroczysta prezentacja na stacji Bydgoszcz Główna połączona z uroczystym przejazdem to Torunia. Pojazdy zakupione do obsługi połączeń ramach połączenia BiT City[166]. Dwa kolejne pojazdy zostały przekazane 12 grudnia 2014[167]. Na początku lutego 2015 PR rozpoczęły eksploatację ostatniego – 5. elfa[168]. W grudniu 2015 zaczęto kierować jednostki również na wydłużone relacji do i z Nakła nad Notecią, Jabłonowa Pomorskiego i Włocławka[169].

19 października 2015 zawarto umowę na rozszerzenie zamówienia o 1 pojazd[18] różniący się od pierwszych 5 większą prędkością eksploatacyjną wynoszącą 160 km/h zamiast 120 km/h[60]. Skład miał zostać dostarczony do końca czerwca 2016[18], ale ostatecznie wyjechał na tory pod koniec lipca[89]. 1 sierpnia został skierowany do obsługi trasy Bydgoszcz GłównaGdynia Główna oraz Bydgoszcz Główna – Laskowice Pomorskie[170].

Przewozy Regionalne Oddział Podkarpacki[edytuj | edytuj kod]

PROP, 21WEa (EN62A)

30 stycznia 2017 podpisano umowę z woj. podkarpackim na dostawę 7 sztuk elfów II: 5 w wersji 3-członowej i 2 w wersji 4-członowej. Pierwsze pojazdy, zgodnie z umową, miały zostać dostarczone do czerwca 2017, a pozostałe do marca 2018 roku[24]. Podpisany został jednak aneks, zgodnie z którym termin dostawy dwóch pierwszych składów został przesunięty na termin dostawy trzeciego pojazdu – 30 września 2017[171]. Termin ten również nie został dotrzymany, w związku z czym urząd marszałkowski rozpoczął naliczanie kar umownych[172]. Ostatecznie pierwszy pojazd został dostarczony w połowie listopada[90]. 21 listopada odbyły się próby elfów w trakcji potrójnej na trasie Rzeszów – Dębica[91], 27 listopada ich przekazanie, a 4 grudnia oficjalna prezentacja[68].

Przewozy Regionalne[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 2016 podpisano umowę z Przewozami Regionalnymi na dostawę 4 sztuk elfów II w wersji 2-członowej[21][22]

Nagrody i wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. a b Ryszard Rusak. Od Pafawagu do Bombardiera. 60 lat Państwowej Fabryki Wagonów Pafawag we Wrocławiu. „Świat Kolei”. 10/2005, s. 12-17. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  2. Paweł Terczyński. Pafawag – kronika produkcji. „Świat Kolei”. 10/2005, s. 18-23. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  3. Paweł Terczyński. Wagony i zespoły spalinowe w obsłudze ruchu regionalnego na PKP. „Świat Kolei”. 9/2008, s. 12-21. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  4. a b Bogdan Waga. Elektryczne na start. „Koleje Małe i Duże”. 1/2007, s. 18-27. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  5. Piotr Sobolewski. Nowy Zakład Montażu Taboru Kolejowego firmy STADLER w Siedlcach. „Świat Kolei”. 5/2008, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  6. Tomasz Tomaszewski. EN95 – nowy zespół trakcyjny dla Warszawskich Kolei Dojazdowych. „Świat Kolei”. 9/2004, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  7. Prospekty na stronach producenta: ED59 Acatus, ED74 Bydgostia [dostęp 2012-02-21].
  8. Grzegorz Kotlarz. ELF – nowe dziecko PESY. „Świat Kolei”. 2/2010, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  9. Ryszard Piech: Plan rozwoju SKM Warszawa do 2027 roku. inforail.pl, 2008-06-02. [dostęp 2012-02-20].
  10. a b Wymagana pojemność jednego ezt co najmniej 450 pasażerów, w tym min. 200 pasażerów na miejscach siedzących. [...] Wysokość podłogi w strefie wejścia 760 ± 50 mm nad poziomem główki szyny. Udział niskiej podłogi w stosunku do całkowitej długości przedziałów pasażerskich – powyżej 75% Ogłoszenie o zamówieniu: Dostawa nowych elektrycznych zespołów trakcyjnych do wykonywania kolejowych przewozów pasażerskich. bip.umww.pl, 2010-10-22. [dostęp 2012-02-21].
  11. Prospekty na stronach producenta: Acatus II [dostęp 2012-02-22].
  12. a b c d e f g h i j k Prospekty na stronach producenta: 22WE Elf Śląsk, 27WE Elf SKM [dostęp 2012-02-22].
  13. a b Michał Grobelny. Elfy dla Mazowsza, Śląska i na rynki zachodnie. „Rynek Kolejowy”. 1/2010, s. 20–22. Warszawa: Zespół Doradców Gospodarczych „Tor”. ISSN 1644-1958 (pol.). 
  14. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Paweł Terczyński. Elektryczne zespoły trakcyjne rodziny Elf. „Świat Kolei”. 3/2012, s. 26-33. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  15. a b Pesa z umową na 6 pociągów dla Kolei Śląskich. rynek-kolejowy.pl, 2012-09-10. [dostęp 2012-09-10].
  16. a b Elfy połączą Toruń z Bydgoszczą. rynek-kolejowy.pl, 2013-11-26. [dostęp 2013-11-26].
  17. a b c d e Dariusz Kalinowski. Elf dla BiT City. „Świat Kolei”. 5/2015, s. 12-15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  18. a b c d Kujawsko-pomorskie zamówiło szóstego Elfa. rynek-kolejowy.pl, 2015-10-19. [dostęp 2015-10-19].
  19. a b c d e f Elfy II pojadą do Kolei Śląskich. Umowa podpisana. rynek-kolejowy.pl, 2016-10-18. [dostęp 2016-10-19].
  20. a b Załącznik nr 3 do SIWZ KS/ZP/25/2016. kolejeslaskie.com. [dostęp 2016-10-20].
  21. a b c Dostawy – 460235-2016. ted.europa.eu, 2016-12-22. [dostęp 2017-01-02].
  22. a b c W PESIE trwa budowa pierwszych Elfów 2. inforail.pl, 2017-03-28. [dostęp 2017-03-28].
  23. a b c d Koleje Śląskie kupią cztery dodatkowe Elfy II. rynek-kolejowy.pl, 2017-01-03. [dostęp 2017-01-03].
  24. a b c d Elfy II pojadą na Podkarpacie. Jest umowa. rynek-kolejowy.pl, 2017-01-30. [dostęp 2017-01-31].
  25. a b Michał Szymajda, Cała opcja na Elfy 2 dla Śląska będzie realizowana, rynek-kolejowy.pl [dostęp 2017-02-17] (pol.).
  26. a b c d mj / inf. pras./Jagoda Haloszka: Umowa na wielkopolskie Elfy2 podpisana. Będą pachnieć (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2017-08-23. [dostęp 2017-08-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-23)].
  27. a b Targi Innotrans 2010. Pesa zdobyła Berlin nowiutkim Elfem w rytmie Swinga.... 2010-09-27. [dostęp 2012-02-17].
  28. Paweł Terczyński. Międzynarodowe Targi Kolejowe TRAKO 2011. „Świat Kolei”. 11/2011, s. 12-15. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  29. Karol Wach: Czeski Rekin z polskiej fabryki PESY czyli RegioShark dla Ceskich Drahów. inforail.pl, 2012-07-02. [dostęp 2013-07-04].
  30. Czech Raildays na zdjęciach i filmie. 2013-06-22. [dostęp 2013-06-25].
  31. Targi TRAKO już jutro. Zobacz wystawę taboru. rynek-kolejowy.pl, 2013-09-23. [dostęp 2013-09-24].
  32. a b Elektryczne zespoły trakcyjne. pesa.pl. [dostęp 2017-02-20].
  33. Acatusy plus zastąpią Elfy. 2014-03-25. [dostęp 2014-03-25].
  34. Polska-Rzeszów: Tabor kolejowy 2013/S 181-312198 Ogłoszenie o udzieleniu zamówienia. ted.europa.eu, 2013-09-17. [dostęp 2013-09-04].
  35. Wyrok z dnia 20 grudnia 2013 r.. . KIO 2794/13. uzp.gov.pl. 
  36. Jest umowa na Darty dla PKP Intercity. rynek-kolejowy.pl, 2014-05-23. [dostęp 2014-05-23].
  37. Koniec Elfa to początek Elfa. Elfa 2 (pol.). inforail.pl, 2017-11-28. [dostęp 2017-12-08].
  38. a b c d e f g h i j k Prezentacja o śląskim Elfie. slaskie.pl. [dostęp 2012-03-06].
  39. a b c d Ryszard Piech: Zaelfieni. InfoRail, 2010-02-02. [dostęp 2012-03-06].
  40. Aleksandra Lewińska, Krzysztof Aładowicz: To jemu pociągi bydgoskiej Pesy zawdzięczają wygląd i duszę. bydgoszcz.wyborcza.pl, 2014-06-13. [dostęp 2016-01-31].
  41. a b c d e Michał Pieńkowski, Piotr Zagozdon: EZT 27 WE. skm.warszawa.pl, 2012-04. [dostęp 2014-09-23].
  42. a b Pesa: Sześcioczłonowy niskopodłogowy elektryczny zespół trakcyjny 27WEb. kolejeslaskie.com. [dostęp 2012-12-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-07)].
  43. a b Konkursy rozstrzygnięte. [dostęp 2012-09-19].
  44. Rafał Pisera. Szyny są OK!. „Wprost”. 25/2012 (1531). ISSN 0209-174. 
  45. Tomáš Kuchta. Aktuální pohled do firmy PESA. „Železniční magazín”. 12/2012, s. 20-24. M-presse plus (cz.). 
  46. Dostawa nowego trójczłonowego elektrycznego zespołu trakcyjnego. bip.warmia.mazury.pl. [dostęp 2013-10-23].
  47. Prospekt 21WE
  48. a b c Szczegółowy opis przedmiotu zamówienia. kolejeslaskie.com. [dostęp 2016-10-20].
  49. a b c Martyn Janduła: Elf2 dla Kolei Śląskich jedzie na testy [zdjęcia] (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2017-04-23. [dostęp 2017-04-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-04-24)].
  50. a b c d Koleje Śląskie świętują pierwszego Elfa 2 [zdjęcia] (pol.). [dostęp 2017-09-13].
  51. a b Andrzej Białoń, Juliusz Furman, Andrzej Kazimierczak. Zakłócenia generowane do sieci trakcyjnej przez nowoczesny elektryczny zespół trakcyjny 22 WE ELF. „Logistyka”. 3/2011, s. 161-163. Wydawnictwo Instytutu Logistyki i Magazynowania. ISSN 1231-5478. 
  52. Dostawa 8 Elektrycznych Zespołów Trakcyjnych (EZT) do wykonywania pasażerskich przewozów regionalnych, jednoprzestrzennych, wieloczłonowych, na wspólnych wózkach, ze świadczeniem usług serwisowych w okresie trzech lat od daty przekazania każdego EZT. bip.slaskie.pl. [dostęp 2013-10-23].
  53. a b Wielkopolska kupiła 22 Elfy. 2011-02-08. [dostęp 2013-10-21].
  54. Koleje Wielkopolskie mają nowego Elfa [ZDJĘCIA]. gloswielkopolski.pl, 2013-05-23. [dostęp 2014-03-30].
  55. a b Elektryczne zespoły trakcyjne EN76 ELF. Koleje Mazowieckie, 2012-04-16. [dostęp 2012-06-11].
  56. a b Pociągiem KM (i autobusem) na lotnisko do Modlina. pgt.pl, 2012-07-04. [dostęp 2012-07-17].
  57. Zdjęcie wieszaków rowerowych w 22WEe
  58. a b Znikające kasowniki w pociągach lotniskowych. Wkrótce więcej. transport-publiczny.pl, 2016-07-04. [dostęp 2016-07-05].
  59. a b Elfy dla BiT City przekazane. rynek-kolejowy.pl, 2014-05-28. [dostęp 2014-05-28].
  60. a b Elfem z Torunia do Bydgoszczy pojedziemy za 7,8 zł. rynek-kolejowy.pl, 2015-10-19. [dostęp 2015-10-30].
  61. Pierwszy raz Elfa 2. silesiainfotransport.pl, 2017-09-12. [dostęp 2017-09-12].
  62. Zdjęcie wieszaków rowerowych w 27WE
  63. a b c d e Marek Graff. Nowoczesne elektryczne zespoły trakcyjne w Polsce. „Technika Transportu Szynowego”. 5-6/2014, s. 34–47. Emi-press. ISSN 1232-3829. 
  64. a b c d Trako 2011: Czas na Elfiątko. inforail.pl, 2011-10-25. [dostęp 2012-03-07].
  65. Nowoczesne oblicze kolei w Świętokrzyskiem. przewozyregionalne.pl, 2013-03-11. [dostęp 2013-10-23].
  66. a b Kiedy mają przyjechać nowe pociągi?. silesiainfotransport.pl, 2017-07-17. [dostęp 2017-09-12].
  67. a b Pesa chce dostarczyć Podkarpaciu Elfy II. rynek-kolejowy.pl, 2016-10-27. [dostęp 2017-01-30].
  68. a b Podkarpacie wita pierwsze trzy pojazdy Elf2 (pol.). 2017-12-04. [dostęp 2017-12-04].
  69. Jakie pociągi dla Kolei Wielkopolskich?. rynek-kolejowy.pl, 2016-12-29. [dostęp 2017-09-12].
  70. Opis przedmiotu zamówienia. bip.slaskie.pl, 2009-03-04. [dostęp 2013-03-27].
  71. Opis przedmiotu zamówienia. bip.slaskie.pl, 2010-07-10. [dostęp 2013-03-27].
  72. Urząd Marszałkowski Województwa Wielkopolskiego: Pierwszy ELF dla Kolei Wielkopolskich (galeria). KurierKolejowy.eu. [dostęp 2012-08-30].
  73. a b c Marek Graff, Krzysztof Rutkowski. Elfy z Pesy dla warszawskiej SKM. „Świat Kolei”. 9/2011, s. 2. Łódź: EMI-PRESS Wydawnictwa Techniczne i Naukowe. ISSN 1234-5962. 
  74. a b jm, Rynek Kolejowy: Najmniejszy Elf – najcichszy. rynek-kolejowy.pl, 2011-10-07. [dostęp 2012-09-03].
  75. „Elf” ruszył w Świętokrzyskie. sejmik.kielce.pl, 2011-10-06. [dostęp 2012-06-15].
  76. Świadectwo dopuszczenia do eksploatacji typu kolejowego 21WE. „Elektroniczna baza świadectw dopuszczenia typu do eksploatacji”. T/2012/0386, 2012-11-20. utk.gov.pl. 
  77. ELF, Unidades Eléctricas de piso bajo. „Ingeteam magazine”, 2010-09-15 (hiszp.). 
  78. Sekcja 22WE 2012-2013 (ang.). traktionssysteme.at. [dostęp 2015-01-04].
  79. System zbierania i analizy danych o eksploatacji pojazdów szynowych. ATM PP Sp. z o.o., 2011-08. [dostęp 2015-03-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-07)]. s. 16, 24, 25.
  80. Widoczne na zdjęciu Plik:Kabina 27 WE fot 01.JPG (2013-03-20)
  81. Świadectwo dopuszczenia do eksploatacji typu kolejowego 27WEb. „Elektroniczna baza świadectw dopuszczenia typu do eksploatacji”. T/2012/0910, 2012-12-07. utk.gov.pl. 
  82. Oznaczenia na burcie 27WEb (masy i systemu hamulca)
  83. Widoczne na zdjęciu Plik:EN96-001 3.JPG (2012-07-09)
  84. EMU/DEMU - Traktionssysteme Austria. traktionssysteme.at. [dostęp 2014-04-12].
  85. Roof mounted traction system for ELF. „Traction”. T10, 2012-07-17. ingeteam.com (ang.). 
  86. a b c Dwuczłonowy Elf 2 dla Kolei Śląskich w Katowicach (pol.). 2017-12-01. [dostęp 2017-12-02].
  87. a b Elf 2 już po pierwszym kursie z pasażerami. rynek-kolejowy.pl, 2017-09-12. [dostęp 2017-09-12].
  88. a b EN71KM w zastępstwie za dwa Elfy2 Kolei Śląskich (pol.). 2017-10-31. [dostęp 2017-10-31].
  89. a b Departament Nadzoru Właścicielskiego, Transportu i Cyfryzacji i Biuro Prasowe Urzędu Marszałkowskiego: Nowy szybki elf (pol.). kujawsko-pomorskie.pl, 2016-07-25. [dostęp 2016-07-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-25)].
  90. a b Pierwszy Elf2 dotarł na Podkarpacie (pol.). 2017-11-13. [dostęp 2017-11-16].
  91. a b Trzy elfy 2 z pesy dla podkarpackiego po ostatnich testach. 2017-11-22. [dostęp 2017-11-22].
  92. Śląskie zamówiło jeszcze jednego ELFa. 2011-03-30. [dostęp 2011-12-24].
  93. Kolejne nowoczesne pociągi dla województwa śląskiego. 2009-12-22. [dostęp 2011-12-15].
  94. Katowice: Nowe pociągi na trasach województwa śląskiego. 2008-10-02. [dostęp 2012-03-05].
  95. Koleje Śląskie: Elfy wcale nie były gotowe. rynek-kolejowy.pl, 2013-01-04. [dostęp 2016-04-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-07)].
  96. Elfy stoją pod chmurką i się nudzą. Rynek Kolejowy, 2011-04-22. [dostęp 2012-01-06].
  97. Elfy Kolei Śląskich całe i zdrowe. Rynek Kolejowy, 2011-07-28. [dostęp 2012-02-16].
  98. Pociągi nowego przewoźnika – Kolei Śląskich – wyjechały na tory. Gazeta Prawna, 2011-10-01. [dostęp 2011-10-03].
  99. Koleje Śląskie: To Przewozy Regionalne zwlekają z przejęciem elfów. Rynek Kolejowy, 2011-07-21. [dostęp 2012-02-16].
  100. Zespoły trakcyjne rodziny Elf. W: Robert Kroma, Janusz Sosiński, Krzysztof Zintel: Normalnotorowe wagony silnikowe kolei polskich 1991–2013. Wyd. 1. Poznań: BWH Kolpress, 2014, s. 191-206, seria: Encyklopedia taboru. ISBN 978-83-933257-6-4.
  101. jm: Koleje Śląskie: Elfy wcale nie były gotowe. Rynek Kolejowy, 2013-01-04. [dostęp 2013-02-01].
  102. Elfy nie dotrą dziś do KŚ, bo mają usterki. kurierkolejowy.eu, 2013-01-07. [dostęp 2013-01-07].
  103. ELF-y dla KŚ przeszły odbiory techniczne. kurierkolejowy.eu, 2013-01-30. [dostęp 2013-01-30].
  104. Jutro prezentacja nowych Elfów KŚ. Z pasażerami pojadą już w poniedziałek. rynek-kolejowy.pl, 2013-02-01. [dostęp 2013-02-01].
  105. KŚ: nowe ELF-y wożą już pasażerów. kurierkolejowy.eu, 2013-02-04. [dostęp 2013-02-04].
  106. INFORMACJA DOTYCZĄCA ZMIANY ROZKŁADU JAZDY POCIĄGÓW KOLEI ŚLĄSKICH (aktualizacja 20.02.2013r.). kolejeslaskie.com. [dostęp 2013-02-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-04)].
  107. KŚ mają komplet Elfów. VT614 brak. rynek-kolejowy.pl, 2013-03-04. [dostęp 2013-03-04].
  108. W Kolejach Śląskich jeżdżą już wszystkie zamówione Elfy. wyborcza.pl, 2013-03-09. [dostęp 2013-03-09].
  109. Pożar Elfa Kolei Śląskich. Kabina doszczętnie spalona. rynek-kolejowy.pl, 2014-05-28. [dostęp 2014-05-28].
  110. czerwcu spalony Elf wróci na śląskie tory. rynek-kolejowy.pl, 2013-08-09. [dostęp 2013-08-13].
  111. Śląskie zamówiło dwa kolejne pociągi Pesy. kurierkolejowy.eu, 2017-02-19. [dostęp 2017-02-20].
  112. InfoRail.pl: Zastępczy 14WE już w bazie Kolei Śląskich (pol.). inforail.pl, 2017-07-31. [dostęp 2017-07-31].
  113. InfoRail.pl: Pierwszy Elf2 w przyszłym tygodniu, EN81 też w Kolejach Śląskich (pol.). inforail.pl, 2017-08-30. [dostęp 2017-09-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-30)].
  114. SKM Warszawa żegna klasyczne EN57. inforail.pl, 2012-02-22. [dostęp 2012-02-22].
  115. Ogłoszenie o zamówieniu. skm.bip.um.warszawa.pl, 2010-11-15. [dostęp 2012-06-01].
  116. Karol Wach: Całkiem nowa konstrukcja z Newagu dla SKM Warszawa. inforail.pl, 2011-02-21. [dostęp 2012-06-01].
  117. SKM = nowoczesność. ztm.waw.pl, 2011-09-23. [dostęp 2012-06-13].
  118. SKM pojechała na Lotnisko Chopina. rynek-kolejowy.pl, 2012-04-23. [dostęp 2012-04-23].
  119. a b Szybko i nowocześnie czyli pociągiem na warszawskie lotnisko. inforail.pl, 2012-06-01. [dostęp 2012-06-02].
  120. Siódmy Impuls jeździ już po Warszawie. kurierkolejowy.eu, 2013-02-26. [dostęp 2013-02-26].
  121. Polska-Warszawa: Usługi w zakresie napraw i konserwacji taboru kolejowego 2013/S 197-341320 Ogłoszenie o dobrowolnej przejrzystości ex ante. ted.europa.eu, 2013-10-08. [dostęp 2013-10-10].
  122. Wykolejona w 2013 r. „lotniskowa” SKM-ka już na torach. rynek-kolejowy.pl, 2014-01-28. [dostęp 2014-01-28].
  123. Relacja z miejsca zderzenia w Warszawie Wesołej (zdjęcia i film). rynek-kolejowy.pl, 2014-02-10. [dostęp 2014-02-10].
  124. Pechowy 27WE-009 znowu jedzie na naprawę do PESY. inforail.pl, 2014-06-23. [dostęp 2014-06-23].
  125. Elfy dla świętokrzyskiego. 2010-08-18. [dostęp 2012-01-04].
  126. Marszałek nie wziął kluczy do Elfa. 2011-10-05. [dostęp 2012-01-04].
  127. Przekazanie świętokrzyskiego Elfa – fotogaleria. 2011-10-06. [dostęp 2012-02-16].
  128. „Elf” rusza w Świętokrzyskie. 2011-10-05. [dostęp 2012-02-16].
  129. PR wykupią świętokrzyskie Elfy?. rynek-kolejowy.pl, 2016-10-09. [dostęp 2016-10-29].
  130. Koleje Mazowieckie kupią pociągi ELF. infogrodzisk, 2010-02-12. [dostęp 2012-01-06].
  131. Sąd uznał racje Stadlera. Rynek Kolejowy, 2010-02-26. [dostęp 2012-01-06].
  132. Warszawa: Koleje Mazowieckie kupują Elfy. inforail, 2011-01-20. [dostęp 2012-01-04].
  133. Pierwsze Flirty już na Mazowszu. inforail.pl, 2008-06-03. [dostęp 2012-03-07].
  134. Pomaluj ELF-y: Regulamin już dostępny!. Rynek Kolejowy, 2011-03-07. [dostęp 2012-03-07].
  135. Konrad Majszyk, Piotr Szymaniak. Elfy na lotnisko, pendolino nad morze i do Krakowa. „Życie Warszawy”, 2011-08-22. 
  136. a b Pierwsze dwa Elfy oficjalnie przekazane Kolejom Mazowieckim. inforail, 2011-08-22. [dostęp 2012-01-06].
  137. Próbny przejazd KM na Lotnisko Chopina. kurierkolejowy.eu, 2012-05-18. [dostęp 2012-05-21].
  138. Czołowe zderzenie pociągów w Warszawie. Dwie osoby ranne. rynek-kolejowy.pl, 2012-05-23. [dostęp 2012-05-23].
  139. Pesa „dozbraja” Elfy Kolei Mazowieckich. rynek-kolejowy.pl, 2013-03-06. [dostęp 2013-03-06].
  140. To Pesa zapłaci za doposażenie Elfów. rynek-kolejowy.pl, 2013-03-07. [dostęp 2013-03-07].
  141. Warszawskie lotniska z cyklicznym rozkładem jazdy i nadal z Elfami. rynek-kolejowy.pl, 2013-11-28. [dostęp 2013-11-29].
  142. KM zaczną szkolić maszynistów na symulatorze ELF-a. kurierkolejowy.eu, 2014-08-13. [dostęp 2014-08-14].
  143. KM będą miały symulator jazdy za 2,2 mln zł. kurierkolejowy.eu, 2013-09-12. [dostęp 2013-09-17].
  144. Pesa będzie serwisować Efly Kolei Mazowieckich. rynek-kolejowy.pl, 2016-04-04. [dostęp 2016-07-09].
  145. Usługi - 113969-2016. ted.europa.eu, 2016-04-01. [dostęp 2016-07-09].
  146. Wiemy jakie pociągi będą jeździć w Wielkopolsce!. 2010-10-21. [dostęp 2012-01-04].
  147. 22 ezety dla Wielkopolski CAF idzie do sądu. 2010-12-16.
  148. Pociągi dojadą do Wielkopolski z opóźnieniem?. 2010-11-03. [dostęp 2012-01-04].
  149. Pesa coraz bliżej kontraktu na dostawę pociągów. 2011-11-18. [dostęp 2012-01-04].
  150. Hiszpanie idą z pociągami do sądu. 2011-12-15. [dostęp 2012-01-04].
  151. KE wstrzyma zakup pociągów dla Wielkopolski? (dostęp 13 stycznia 2010)
  152. Umowa na 22 nowe pociągi dla Wielkopolski podpisana!. 2011-02-12. [dostęp 2012-01-04].
  153. Paweł Korcz. Otwarcie Dworca Letniego w Poznaniu. „Świat Kolei”. 10/2011, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  154. Pesa już buduje Elfy dla Wielkopolski. W tym roku dostarczy osiem. 2012-05-11. [dostęp 2012-06-21].
  155. Pierwszy wielkopolski Elf już w Poznaniu. 2012-08-08. [dostęp 2012-08-08].
  156. Fotorelacja z przejazdu ELFem na trasie Poznań – Opalenica (21.11.2012). koleje-wielkopolskie.com.pl, 2012-11-21. [dostęp 2012-11-21].
  157. a b Koleje Wielkopolskie pokazały nowy rozkład. kurierkolejowy.eu, 2012-11-19. [dostęp 2012-11-19].
  158. Dlaczego w Wielkopolsce jest tylko 5 z 8 Elfów?. rynek-kolejowy.pl, 2013-01-17. [dostęp 2013-01-17].
  159. W. Pietrzak. Elfy dla Kolei Wielkopolskich. „Świat Kolei”. 1/2014, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  160. Przyjechał dwudziesty drugi pociąg ELF. radiomerkury.pl, 2014-02-25. [dostęp 2014-02-25].
  161. Karol Wach: Elf dla Warmii i Mazur. 2011-11-08. [dostęp 2012-01-03].
  162. PESA dała gwarancję na 50 lat. Rynek Kolejowy, 2011-10-07. [dostęp 2012-01-02].
  163. Awaria ELF-a podczas pierwszego przejazdu. kurierkolejowy.eu, 2012-11-22. [dostęp 2012-11-22].
  164. Sebastian Marszał. Pociągi spalinowe na Warmii i Mazurach. „Świat Kolei”. 9/2008, s. 3. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  165. Ryszard Stankiewicz, Marcin Stiasny: Atlas Linii Kolejowych Polski 2011. Wyd. pierwsze. Rybnik: Eurosprinter, 2011. ISBN 978-83-931006-4-4.
  166. Elfy dla BiT City oficjalnie przekazane. rynek-kolejowy.pl, 2014-06-27. [dostęp 2014-06-27].
  167. Nowy tabor na trasie Bydgoszcz-Toruń. rynek-kolejowy.pl, 2014-12-12. [dostęp 2014-12-12].
  168. Ostatni zamówiony ELF dla BiT City już na torach. kurierkolejowy.eu, 2015-02-06. [dostęp 2015-02-06].
  169. Ryszard Rusak. Nowe i zmodernizowane ezt w kujawsko-pomorskim. „Świat Kolei”. 2/2016, s. 4. Łódź: Emi-press. ISSN 1234-5962. 
  170. Kujawsko-pomorski Elf rozpoczął obsługę Trójmiasta. rynek-kolejowy.pl, 2016-08-04. [dostęp 2016-08-08].
  171. Martyn Janduła: Elfy2 przyjadą na Podkarpacie trochę później (pol.). rynek-kolejowy.pl, 2017-07-20. [dostęp 2017-08-04]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-04)].
  172. Pierwszy Elf dla Podkarpacia gotowy, ale czeka na pozostałe (pol.). 2017-10-25. [dostęp 2017-10-29].
  173. Karol Wach: Znamy laureatów konkursów Trako 2011. infotram.pl, 2011-10-13. [dostęp 2014-08-15].
  174. Elf 2 nagrodzony na Trako (pol.). inforail.pl, 2017-09-29. [dostęp 2017-10-01].