27 Pułk Ułanów

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
27 Pułk Ułanów
203 ochotniczy pułk ułanów
Ilustracja
Historia
Państwo

 II Rzeczpospolita

Sformowanie

1920

Rozformowanie

1939

Patron

Stefan Batory

Tradycje
Święto

8 sierpnia (1922-1933)
27 lipca (1933-1939)

Nadanie sztandaru

8 sierpnia 1922

Dowódcy
Pierwszy

mjr Zygmunt Podhorski

Ostatni

płk Józef Pająk

Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka
kampania wrześniowa
bitwa pod Tomaszowem (22–27 IX 1939)
Organizacja
Dyslokacja

Nieśwież

Rodzaj sił zbrojnych

wojsko

Rodzaj wojsk

kawaleria

Podległość

8 Brygada Jazdy
9 Brygada Jazdy
IX Brygada Jazdy
9 Samodzielna BK
BK „Baranowicze”
Nowogródzka BK

27 Pułk Ułanów im. Króla Stefana Batorego (27 puł.) – oddział kawalerii Wojska Polskiego II RP.

Pułk powstał około połowy 1921 roku na bazie utworzonego 28 lipca 1920 203 Ochotniczego pułku ułanów [1], przejmując jego tradycje bojowe z okresu wojny polsko-sowieckiej. Od 16 października 1936 r.: „27 pułk ułanów im. Króla Stefana Batorego”[2].

Kampanię wrześniową w 1939 pułk odbył w składzie Nowogródzkiej Brygady Kawalerii. Pułk walczył pod Mińskiem Mazowieckim (13 września), Krasnobrodem (23 września), Hutą Różaniecką i Morańcami (26 września). 27 września pod wsią Władypol pułk kapitulował otoczony przez Armię Czerwoną.

W okresie II wojny światowej odtworzony w ramach Armii Krajowej; rozwiązany w styczniu 1945 roku.

Powstanie i organizacja pułku[edytuj | edytuj kod]

28 lipca 1920 roku rtm. Adam Zakrzewski otrzymał rozkaz sformowania 203 Ochotniczego pułku ułanów[3]. Sztab pułku ze szwadronem łączności stanął we wsi Żelazków. Następnego dnia rtm. Zakrzewski podpisał pierwszy rozkaz pułkowy, w którym między innymi wyznaczył dowódców formujących się szwadronów. Korpus oficerski tworzony był z oficerów wszystkich formacji WP: legionów, ułanów krechowieckich i pułków jazdy. Podoficerowie powołani zostali z poboru, a szeregi ułanów stanowili ochotnicy. Konie w 40% stanowiły własność ochotników, broni w początkowym okresie brakowało, a umundurowanie dostarczył częściowo szwadron zapasowy. Barwy pułkowe pozostały identyczne z barwami 3 pułku ułanów tj. biało-żółte.

1 szwadron formował się w Goliszewie, 2 w Garzewie, 3 w Tykadłowie, 4 w Ilnie, szwadron karabinów maszynowych tworzył się w Zborowie (lub w Modlinie). Szwadrony rozpoczęły niezwłocznie ćwiczenia w celu zapoznania się z szykami bojowymi, spieszaniem oraz zasadami walki konnej i pieszej.

W dniu 27 lipca 1920 dowództwo pułku objął mjr Zygmunt Podhorski, który 2 sierpnia na Głównym Rynku w Kaliszu dokonał przeglądu pułku i odebrał od jego żołnierzy przysięgę wojskową. Stan pułku w tym dniu wynosił: 27 oficerów, 716 szeregowych i 652 konie. Dwa dni później pułk wyjechał koleją z Kalisza i 6 sierpnia rano wyładował się w Ciechanowie. 7 sierpnia miał być dla pułku pierwszym dniem spotkania z wrogiem.

Sformowanie jednostki tej wielkości w ciągu trzech dni i jej wymarsz do działań bojowych po siedmiu dniach było na pewno wyjątkowym czynem w dziejach organizacji wojska[4], ale wymusiła to szybko pogarszająca się sytuacja strategiczna wojsk polskich w rejonie Warszawy.

Obsada personalna 203 pułku ułanów w 1920[5]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko
Dowódca pułku rtm. Adam Zakrzewski
Zastępca dowódcy pułku rtm. Tadeusz Krupski
Adiutant pułku rtm. Stefan Steinhagen
Dowódca I dywizjonu rtm. Józef Taube
Dowódca II dywizjonu por./rtm. Włodzimierz Lizoń
Lekarz ppor. Franciszek Maciejewski
Lekarz wet. rtm. lek. wet. Franciszek Radzikowski
Oficer gospodarczy por. Ludwik Kierwiński
Oficer kasowy urz. wojsk. XI r. Stefan Motykiewicz
Zastępca pchor. Obuchowicz
Oficer prowiantowy pchor. From
Kapelan ks. Jaroszewicz
Dowódca 1 szwadronu pchor. Doruchowski
Dowódca plutonu pchor. Ożarowski
Dowódca 2 szwadronu por. Wincenty Koziełł-Poklewski
Dowódca plutonu ppor. Gajewski
Dowódca plutonu pchor. Swiderski
Dowódca 3 szwadronu ppor. Emil Słatyński
Dowódca plutonu pchor. Hankisz
Dowódca 4 szwadronu ppor. Zygmunt Herget
Dowódca plutonu pchor. Stefan Choroszewski
Dowódca plutonu pchor. Wańkowicz
Dowódca szwadronu km ppor. Stefan Leski
Dowódca plutonu ppor. Ciemnieszewski
Dowódca plutonu ppor. Teodor Fiszer
Dowódca plutonu ppor. Frey
Dowódca plutonu ppor. Ignacy Sąkowski
Dowódca plutonu ppor. Stefan Witczak
Dowódca szwadronu łączności ppor. Tadeusz Stachurski
Dowódca szwadronu sztabowego ppor. Teodor Ender
Dowódca plutonu ppor. Komar
Oficer pułku pchor. Kiślański

Pułk w wojnie polsko-sowieckiej[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Wojna polsko-bolszewicka.
Chrzest bojowy pod Przasnyszem

Z chwilą przybycia pułku w wyznaczone miejsce dyslokacji, położenie północnego skrzydła polskich wojsk przedstawiało się krytycznie. Pułk otrzymał zadanie wzmocnienia 8 Brygady Jazdy osłaniającej koncentracją nowo tworzonej 5 Armii gen. Władysława Sikorskiego. 7 sierpnia mjr Podhorski otrzymał informacje, że nieprzyjacielska kawaleria znajduje się o 45 km bliżej niż przypuszczano. Wydał więc rozkaz przesunięcia pułku do Przedwojewa. Dowództwo nad dywizjonem objął rtm. Zakrzewski, do którego w czasie marszu dołączył szwadron zapasowy 4 pułku ułanów z małym samochodem osobowym marki „Ford” uzbrojony w lekki karabin maszynowy. Dywizjon przesunął się pod Goljany. Tam wszedł w kontakt ogniowy z przeciwnikiem. W celu rozpoznania przeciwnika wysłano samochód, który wrócił z meldunkiem, że lasek jest obsadzony, a większa kolumna jazdy przeciwnika zbliża się szosą. Walkę nocną rozpoczęła przednia straż. 1 szwadron powstrzymywał nieprzyjaciela, a 3. miał przygotować obronę na skraju wsi Siekierki. Przeciwnikiem była przednia straż III Korpusu Gaja. O świcie 8 sierpnia dywizjon osiągnął Dzbonie. Tam otrzymał rozkaz o pozostawieniu jednego szwadronu, a drugi miał dołączyć do pułku stacjonującego w Przedwojewie. Na pozycjach pozostał 3 szwadron. Dowódca pułku z rtm. Zakrzewskim, obserwując Dzbonie, zauważył otaczającą wieś jazdę sowiecką. Nakazał 1. i 4. szwadronowi oraz plutonowi łączności wykonać szarżę na wroga. Pozwoliło to na wyjście z walki 3. szwadronu i ewakuowanie rannych. Nadchodzące kolejne pułki korpusu Gaja odrzuciły polskie szwadrony w kierunku Ciechanowa[6]. Do powtórnej szarży ruszył rtm. Zalewski z ochotnikami. Na ich widok kawaleria sowiecka przerwała pogoń, a por. Witczak w tym czasie przygotował taczankę do walki. Po powrocie do Ciechanowa mjr Podhorski zorganizował obronę miasta, korzystając z pomocy szwadronu wydzielonego z 4. i 7. pułku ułanów. Tabory pułku i szwadron karabinów maszynowych odeszły do Modlina. Walcząc o miasto pułk dotrwał do godz. 14:00, a następnie wycofał się na Mławę i Płock. Spotkanie nastąpiło pod Gumowem, skąd przeszedł na północ od Sochocina. Pułk poniósł poważne straty. Z 600 szabel pozostał niespełna 300, ale dzięki tym walkom pułk zahartował się i nabył doświadczenia.

Wypad na Ciechanów

Walka pod Ciechanowem uzmysłowiła Naczelnemu Dowództwu, że nie były to drobne ubezpieczenia wojsk nieprzyjacielskich kierujących się na Warszawę, ale większe jego siły. Rozpoznanie marszu 4. Armii sowieckiej miało dla dowództwa doniosłe znaczenie. Celem dokładnego sprawdzenia sił nieprzyjacielskich został zarządzony przez Naczelne Dowództwo wypad pod Ciechanów. Główną rolę miał w nim odegrać 203 Ochotniczy pułk ułanów. Noc z 8 na 9 sierpnia dała ułanom i koniom zasłużony odpoczynek, a 9 sierpnia pułk wyruszył do Łopacina i tu wszedł w podporządkowanie dowódcy 8 Brygady. Wysłane patrole wykryły wojska sowieckie obsadzające linię Ujazdowo – Nuszewo – Mieszki Wielkie oraz jego wysunięte patrole na Glinojeck i Kraszewo. Zarządzone zostało natarcie. Na czas akcji dowodzenie pułkiem przejął rtm. Zakrzewski, a jego pierwszym zadaniem było zajęcie pozycji wyjściowej do ataku we wsi Kraszewo. Zadanie to wykonał patrol dowodzony przez por. Słatyńskiego, niszcząc nieprzyjacielską placówkę. Pierwszym obiektem zaplanowanego natarcia było skrzyżowanie szosy z torem kolejowym, które rozpoczęło się o 17:00. 1. i 2. szwadron posuwały się tyralierą, a 4. w kolumnie plutonowej. Pod Babami patrole dostały się pod ogień piechoty nieprzyjacielskiej, na który szwadrony odpowiedziały konną szarżą wspartą ogniem z taczanki por. Witczaka. Zdobyto wieś i rozbito kompanie jej broniące. Pułk nie tracąc impetu atakował dalej. Pod Sokołówką pluton 4. szwadronu natknął się ponownie na okopaną piechotę wroga i rozpoczął szarżę uwieńczoną sukcesem. Dwie kompanie nieprzyjaciela porzuciły zajmowane pozycje uciekając w popłochu. Dowódca pułku wysłał w pościg za nimi resztę 4. szwadronu oraz wsparł go 2. szwadronem atakującym pieszo w kierunku lasu. W tym czasie na szosie Gąsocin–Ciechanów ukazały się wojska nieprzyjacielskie, rozwijając natarcie w kierunku na las. Pułk po odparciu kilku ataków wycofuje się pod osłoną 2 szwadronu. Na noc pułk stanął w Żochach ubezpieczając się na linii Kraszewo – Kraków – Sarnowa Góra. Nastrój w oddziałach po walce był dobry mimo zmęczenia i braku żywności.

Walki pod Świerszczami i Sochocinem

W dniu 11 sierpnia położenie 5 Armii pogorszyło się, a armia rosyjska maszerowała wzdłuż toru kolejowego Ciechanów–Modlin, aż do stacji Gąsocin, osiągając Kuźniewo Wielkie i Strzegocin. Pułk przebywał w tym czasie w Łochocinie po przybyciu z Żoch. 12 sierpnia został skierowany do stacji Świerszcze, gdzie odbywała się walka VIII Brygady zwróconej frontem na wschód. W czasie walk został ranny dowódca 1 szwadronu por. Lizoń osłaniający odwrót 2 pułku ułanów. Dowodzenie przejął podchorąży Adam Doruchowski. Został wydany rozkaz[7] przez dowódcę armii o zgrupowaniu głównych sił za rzeką Wartą frontem na wschód. W związku z tą sytuacją walki pod Świerszczami zostały przerwane, a pułk otrzymał zadanie obsadzenia m. Kaolinowo, osłaniając kierunek z Ojrzenia. Do wsi wjechali telefoniści sowieccy mający ustawić w niej centralę telefoniczną, ale zostali wzięci do niewoli. 13 sierpnia ruszył pułk na Sochocin, ale okazało się, że jest opanowany przez oddziały piechoty sowieckiej. Nie mogąc osiągnąć miejscowości, pułk skierował się do m. Rży, gdzie miał dołączyć do kolumny 8 pułku. 1 szwadron i pluton łączności tworzące dywizjon pod dowództwem rtm. Zakrzewskiego zajęły Milewo, a pozostałość pułku obsadziła linię Kolonia-Stoszewo-Milewo. W tym czasie zaatakowany został 115 pułk ułanów przez sowietów, więc Zakrzewski w ramach pomocy dla tego pułku miał obejść Żelechy od południowego zachodu i zaatakować nieprzyjaciela. Zadanie udało się, a 30. pułk sowieckiej piechoty został rozbity. Męstwem w walce wykazali się: rtm. Zakrzewski, pchor. Doruchowski, st. uł. Karśnicki dopadając jako pierwsi nieprzyjacielskiej piechoty.

13 sierpnia rozpoczęła się Bitwa Warszawska.

Po tej walce dwa szwadrony pułku oraz 115. pułk odeszły celem obrony prawego skrzydła 18. Dywizji Piechoty, a pozostałość pułku wraz z 2. pułkiem ułanów weszła w skład grupy gen. Karnickiego. Marsz grupy rozpoczął się w godzinach poobiednich 14 sierpnia, a w nocy z 14 na 15 maszerowali trasą przez ChotumLekowoGostkowo, zatrzymując się czołem oddziału na północ od Ciechanowa. W trakcie tego marszu idący w straży przedniej 2. pułk wpadł na tabory 4 Armii sowieckiej. Zaskoczenie ze strony rosyjskiej było tak silne, że znajdujący się w Ciechanowie jej sztab armii wraz z dowódcą Szuwajewem ledwo zdążył uciec przed opanowaniem miasta przez polskie oddziały. W ręce żołnierzy 2. pułku dostała się radiostacja armijna, która została spalona, w wyniku czego została przerwana łączność 4 Armii z III Korpusem konnym i jej dywizjami. Armia sowiecka przestała otrzymywać rozkazy operacyjne i nie wiedząc o pobiciu pod Warszawą pozostałych armii Tuchaczewskiego, kierowała się dalej na zachód. Zwycięstwo to było doniosłym czynem w historii kawalerii.

Po nim Brygada otrzymała nowe zadania i pod wieczór 15 sierpnia została wycofana z miasta, nocując w Ościsłowie pod Gumowem. W przeciągu dnia pułk miał uderzyć z Boronia na Karczew, ale ponieważ miejscowość była silnie obsadzona przez nieprzyjaciela do ataku nie doszło, więc ruszył za odchodzącą brygadą drogą Kownaty – Borowe – Wojnowo – Kownaty – Zendowe podchodząc do Niechodzina. Spotkał tam silną kolumnę piechoty sowieckiej, a na dodatek został ostrzelany od strony Niżowa, więc wycofał się przez Młock na Sochocin.

Bój pod Smardzewem

17 sierpnia pułk wyszedł ze składu 8 Brygady Jazdy i został przydzielony do 9 Brygady Jazdy tworzącej wspólnie z 8 Brygadą dywizję północną pułkownika Dreszera. Mjr Podhorski przed odjazdem do sztabu dywizji przekazał dowództwo rtm. Zakrzewskiemu. W dniu tym czekała pułk jeszcze jedna ciężka bitwa. W godzinach popołudniowych rtm. Zakrzewski został poinformowany przez szefa sztabu 18 Dywizji Piechoty, że od zachodu stwierdzono ruch większej sowieckiej jednostki piechoty, zagrażającej tyłom ciężko walczącej, skierowanej frontem na północ 18 Dywizji. Zadaniem pułku było powstrzymanie marszu tejże jednostki. Pułk ruszył kłusem w kierunku Smardzewa, a spotkany po drodze szwadron 1 pułku szwoleżerów rtm. Jaroszewicza dołączył do nich. Przed miastem spotkali posuwającą się w kilku liniach piechotę, a Zakrzewski pragnąc ją powstrzymać rzucił do ataku szwadrony pułku ze spotkanym 1 szwadronem Jaroszewicza. W gęstym ogniu nieprzyjaciela, załamała się szarża 2 i 3 szwadronu, natomiast 1 szwadron doszedł do wsi Wierzbowiec, do pierwszej i drugiej fali piechoty sowieckiej. Odosobniony musiał się jednak cofnąć. Celem ułatwienia odwrotu dla 1 szwadronu, Zakrzewski poprowadził do szarży pluton techniczny, pod silnym ogniem atak się załamał, ale cel został osiągnięty, ponieważ nieprzyjaciel powstrzymał swój marsz. Spieszone szwadrony rozpoczęły walkę ogniową, a trzymany z tyłu odwód był gotowy uderzyć na nieprzyjaciela. Pod wieczór do macierzystego pułku odszedł rtm. Jaroszewski ze swoim szwadronem. Noc z 17 na 18 sierpnia minęła na odpieraniu ataków nieprzyjaciela i przeciwnatarciu wykonanym przez pułk od północy, a od południa przez 1 pułk szwoleżerów. Pomimo ataku Smardzewa nie udało się zająć, ale nieprzyjaciel sam ją opuścił wycofując się w kierunku Młochowa i Gumowa. W nocy do pułku powrócił mjr Podhorski, obejmując dowództwo nad działaniami bojowymi. Bój pod Smardzewem, chociaż okupiony został stratami, ale miał również poważne znaczenie. Dzięki walce pułku i szwadronu szwoleżerów uratowano położenie 5 Armii.

Walki z korpusem konnym Gaja
Bitwa komarow 1920.png

19 i 20 sierpnia pułk brał udział w natarciu na Młock – Gumowo – Chotum w składzie 9 Brygady Jazdy z zadaniem niedopuszczenia odchodzących dywizji sowieckiej 4 Armii i III Korpusu do przerwania się na wschód. Pułk uzupełniony został oddziałem przybyłym z taborów ciężkich pułku spod Modlina. Dowódcą tego oddziału był rtm. Merkel Wielozierski, który tego samego dnia został ciężko ranny[8].

W ataku na Kuliszewo, dowódca pułku wysłał 2 szwadron, który załamał szeregi wroga nie zważając na krzyżowy ogień karabinów maszynowych. Do ataku poszedł 4 szwadron, ale straciwszy dowódcę wycofał się. Po szarży pułk powrócił do Młocka, a następnego dnia zdobył 100 jeńców i 2 ciężkie karabiny maszynowe. Po forsownym marszu zajął Drogiszki znajdujące się na północny–zachód od stacji Konopki, przez którą przedarły się główne siły korpusu. Przy stacji na przejeździe wyładował się transport czołgów. Koło południa, stacjonujący w majątku 3 szwadron dostrzegł kolumnę sowieckiej kawalerii, idącą ze śpiewem. Czołgi zajęły w tym czasie m. Leszczyny otwierając ogień. Do kolumny zaczęła strzelać taczanka por. Witczaka, ale nie mogła dużo zdziałać wystrzelawszy amunicję. Sotnia kozaków próbowała atakować czołgi, ale została odparta ich ogniem. Sowieccy kawalerzyści postawili nad torem działo nie dopuszczając improwizowanego z zepsutych czołgów pociągu pancernego. Kolumna przeszła przez tor i zniszczyła kompanię z 18 Dywizji Piechoty. 22 sierpnia pułk dotarł do Szydłowa, biorąc 330 jeńców, 8 karabinów maszynowych i 30 wozów z amunicją[8]. 23 sierpnia pułk kwateruje w Szydłowie, a następnego dnia rusza do Chmielowa – Wyszyn otrzymując zadanie oczyszczenia z niedobitków sowieckich obszaru Chorzele – Mchów – Grabowo, którędy przedarł się korpus Gaja. 27 sierpnia po nadejściu ciężkich taborów oraz zorganizowanego przez rtm. Leskiego szwadronu karabinów maszynowych, pułk kwateruje w Wyszynach Kościelnych, skąd dopiero 3 września odjechał na front południowy. Podczas odpoczynku pułk wykorzystał czas na formowanie taborów oraz oddziału sanitarnego pod kierownictwem Janiny Błeczyńskiej, której pomagała Janina Babska. W tym samym czasie por. Motykiewicz zorganizował komisję gospodarczą[9].

Pułk wchodzi organicznie w skład 9 Brygady Jazdy mjr. Jana Głogowskiego wraz z 1 pułkiem szwoleżerów mjr. Grobickiego, 201 pułkiem szwoleżerów rtm. Kuleszy oraz 1 baterią 7 dywizjonu artylerii konnej. Dowódcą 203 pułku zostaje po przejściu na inne stanowisko służbowe mjr. Podhorskiego, rtm. Adam Zakrzewski. W okresie walk ciechanowskich zginęło w pułku 7 oficerów i 109 szeregowych tj. 1/5 stanu osobowego. Od 7 do 27 sierpnia pułk przemaszerował około 700 km, stanowiący dla niewyćwiczonej jednostki poważny rekord. Udało się to tylko dzięki doświadczeniu dowódcy mjr. Podhorskiego oraz tym, że większość ochotników pochodziła ze sfer ziemiańskich, wychowanych od dziecka na koniu.

Walki z armią Budionnego

Kiedy na północy Naczelny Wódz zadał klęskę armiom Tuchaczewskiego, a Polacy przeszli do pościgu to na południu armie polskie prowadziły jeszcze walki obronne w obszarze Bugu i Lwowa. Szczególnie groźne były tutaj ataki 1 Armii Konnej Budionnego i dlatego do jej zwalczenia została wysłana dywizja płk. Dreszera. Pułk 3 września 1920 roku otrzymał rozkaz załadowania się na trzy eszelony skierowane przez Lublin do Chełma. 6 września, po wyładowaniu pułk zajął kwatery we wsi Kamień, będąc dalej w składzie 9 Brygady. 8 września pułk wyruszył w kierunku Hrubieszowa, zatrzymując się we wsi Czernuszyn, będąc w pogotowiu do przejścia Bugu. 9 Brygada weszła w skład 2 Dywizji Jazdy, która razem z 1 Dywizją tworzyła Korpus Jazdy płk. Rómmla, otrzymując zadanie forsowania Bugu i szybkim pościgiem na trasie ŁuckRówne uderzyć na 9 Armię sowiecką grupującą się w okolicy Kowla. 12 września o godz. 13:00, pułk w ataku na bagnety zdobywa silnie umocnioną pozycję nieprzyjaciela pod Wołczkiem, przyczyniając się tym do zajęcia przez polskie wojska Morozowicz. 13 września, 3 szwadron zajmuje Iwanice oraz nawiązuje łączność z 10 Dywizją Piechoty w Żdżorach. Reszta pułku brała w tym czasie udział w natarciu na tyły sowieckich sił przez Kreczów na Lisznie. O godz. 10:30 zdobyte zostały Osmiłowicze. W czasie dalszej ofensywy, pułk pełnił służbę lewego ubezpieczenia 2 Dywizji Jazdy, idąc przez Molniki – Litowiż – Zobołotce – kolonię Romanówkę. 14 września, 1 szwadron wypiera nieprzyjaciela z Radowicz i Poryska, a pułk przechodzi z Oryszcz przez Łysów – Berneszczów do Koronne. Do Zachorowa dochodzi 3 szwadron. Pułk, 13 września, po całodziennych utarczkach i całonocnym marszu, osiąga m. Nowe Zahorowo, dochodząc przez Białopole do Kaniuch. Spotyka tam dwie nieprzyjacielskie kolumny kawalerii maszerującej na wschód. Ostrzelał je i zaatakował, uniemożliwiając nieprzyjacielowi stawienie oporu nad rzeką Ług. Dalszy marsz odbywa się przez Pustomyty – Szklin – Malew – Targowicę, a 16 września razem z brygadą przez Badczyce – Piane – Koryto – Długoszyje. Po nocnym boju we wsi Litczany poddały się pułkowi do niewoli dwa szwadrony kozaków z karabinami maszynowymi. 17 września, przez Suchowice – Radochówkę udaje się sforsować rzekę Stublę w Starym Żukowie, gdzie dostaje rozkaz o wykonaniu nocnego marszu na Równe. W natarciu na miasto 18 września, pułk śmiałym atakiem zajmuje wzgórza wypierając z nich przeciwnika.

W walkach o Korzec w dniach 25 września – 1 października, otrzymał pułk samodzielne zadanie, ubezpieczania lewego skrzydła 2 Dywizji Jazdy, zdobycie Kostopola i wysłanie rozpoznania na Berezno i Drukowo. 25 września nastąpił wymarsz z Aleksandrii na Kostopol, a w południe 1 szwadron idący w straży przedniej zajął wieś Koźliński Majdan, posuwając się oddzielnie na Małą Lubaszkę i folwark Chateńkę, napotykając w tych miejscowościach na opór nieprzyjaciela. Dowódca pułku zarządził natarcie w którym na Chateńkę (obsadzoną przez batalion piechoty sowieckiej) uderzył 1 i 2 szwadron. Związanie walką nieprzyjaciela od frontu przez 1 szwadron i ogień karabinów maszynowych oraz obejście lasu od zachodu przez 2 szwadron, doprowadziły do zdobycia wsi i wzięcia jeńców. 3 szwadron w tym czasie przeprowadzał rozpoznanie na Małą Lubaszkę, gdzie opór nieprzyjaciela zatrzymał go aż do nocy. Pozostałość pułku nocowała w kolonii Seropol, wysyłając patrole w kierunku Kostopola. Jeden z patroli na drodze między Leopoldem a Marcelinhofem wziął do niewoli sowieckiego gońca. Uzyskano od niego wiadomość, że w miejscowości tej nocuje cała brygada piechoty w sile 1500 ludzi. Meldunek do sztabu brygady dostarczył patrol oficerski podchorążego Wańkowicza. 26 września dowódca pułku zarządził rozpoznanie z Chateńki na Kostopol – Kurhan, Gołowinę, Siedliszcze i Józefówkę. Szwadrony 2 i 4 wraz ze sztabem przeszły do Dumanec, a 3 został pod Małą Lubaszką. Pułk miał w tym dniu osłaniać skrzydła 9 Brygady, atakującej właśnie na Korzec. Zadanie to wykonał, atakując i zdobywając 4 szwadronem Marcelinhof oraz nacierając na Małą Lubaszkę. Od strony Siedliszcza zaczął podchodzić nieprzyjacielski zwiad. Został tam wysłany patrol, stwierdzający obecność dwóch pułków piechoty i pułk kawalerii. W Antonowie zatrzymał się 3 szwadron osłaniając kierunek od strony Siedliszcz. Nieprzyjaciel rozpoczął odwrót i pułk 27 września zajął Kostopol, wysyłając patrole celem nawiązania łączności z 2 Dywizją oraz na północy z piechotą stacjonującą w Sarnach. Na wiadomość o dalszym odwrocie nieprzyjaciela o godz. 15:00 wyruszył dywizjon por. Lizonia w pościg przez Gołowin – Bełko na Berezno. 28 września wieczorem w Karaczanach i Stefani nawiązano łączność z kozackimi pułkami działającymi w składzie polskiej 7 Dywizji Piechoty. Noc spędziło dowództwo pułku w Koźlińskim Majdanie, mając szwadrony w Dermance, a placówki w Chateńce, Kamiennej Górze i Marcelinhofie. Rano otrzymał pułk rozkaz pościgu na Berezno. Atak wsparty ogniem karabinów maszynowych doprowadził do jego zdobycia oraz odcięcia nieprzyjaciela od Słuczy i wzięcia jeńców wraz z taborem amunicyjnym. Zdobycie Berezyna i patrolowanie przedpola było dla pułk ostatnią akcją w tym wypadzie.

 Osobny artykuł: Zagon na Korosteń.

W czasie zagonu na Korosteń pułk współdziałał z 13 Dywizją Piechoty. 8 października o 4:00 rano stanął w Reczkach, 10 października w Sulsach, a 11 października spędził w marszu bojowym na Horodnicę i obsadzeniu Łuczyn, 12 października Starożewa. 1 szwadron pozostał w Łuczynach celem patrolowania drogi na Ćwilę i Karpiówkę. 15 października osłaniał pułk węzeł drogowy w Korcu, pozostając tam dłuższy czas. 18 października nastąpił rozejm zastając pułk na postoju w Kijance, Mogilnie i Dolsku[10].

Służba na linii demarkacyjnej, przerywana czasami drobnymi utarczkami z posterunkami sowieckimi wypełniała długie zimowe miesiące służby. Ułani rwali się do domów, ale na duchu podtrzymywały ich dwie panie (Piwnicka i Wyganowska) przybyłe z Kaliskiego. Dopiero 10 lutego 1921 roku pułk załadował się w Kowlu i przybył do Konina[1].

Kawalerowie Virtuti Militari[edytuj | edytuj kod]

Ag virtuti.jpg
Żołnierze pułku odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari za wojnę 1918-1920[11]:
pchor. Stefan Choroszewski pchor. Kazimierz Dąbrowski pchor. Adam Doruchowski
pchor. Jan Gębicki pchor. Leon Jarmiński pchor. Tadeusz Wiślański
por. Wincenty Poklewski-Koziełł rtm. Tadeusz Krupski rtm. Włodzimierz Lizoń
uł. Tadeusz Maringe kpr. Tadeusz Moryciński plut. Wincenty Niedbała
kpr. Tadeusz Około-Kułak kpr. Andrzej Potworowski st. uł. Kazimierz Saduła
ppor. Emil Słatyński uł. Jerzy Sokolnicki rtm. Józef Taube
plut. Franciszek Wesoły por. Stefan Witczak pchor. Jan Wyganowski
uł. Stanisław Wyganowski rtm. Adam Zakrzewski pchor. Bronisław Zawadzki

Pułk w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

Nowogródzka BK w 1938
Uroczystość wręczenia kapitanowi Eustazemu Borkowskiemu odznaki 27 puł dla statku m/s "Batory"
Gwiazdka dla dzieci pułkowych 27 puł w Nieświeżu 24 grudnia 1928. Widoczny m.in. ppłk Stanisław Rostworowski (stoi 5. z lewej w 3. rzędzie)

18 lutego 1921 roku pułk przemaszerował z Konina do swojego pokojowego garnizonu we Włocławku. Sztab pułku został rozlokowany w Brześciu Kujawskim, szwadron techniczny i pluton sztabowy we Włocławku, 1 szwadron w Paulinie, 2 szwadron w Pikutkowie, 3 szwadron w kolonii Brześć Stary, 4 szwadron w Mochnaczu, a szwadron karabinów maszynowych w Brześciu. Rotmistrz Zakrzewski wyjechał w tym czasie na kurs do Grudziądza, a jego obowiązki przejął na ten czas mjr Jan Reliszko z 3 szwadronu. Masowe zwolnienia zmieniły w tym czasie wygląd pułku. Został zatwierdzony jako jednostka okresu pokojowego otrzymując nazwę 27 pułk ułanów[1].

Od maja 1921 roku pułk wchodził w skład IX Brygady Jazdy. W dniach 13–19 sierpnia 1921 roku pułk przybył do Nieświeża, wyznaczonego na pokojowy garnizon. W Nieświeżu oddział miał bardzo trudne warunki. Koszary były częściowo spalone, stajnie zniszczone, a mieszkań dla oficerów i podoficerów nie było. Doprowadzenie ruin koszar do względnego stanu używalności kosztowało dowódców pułku i oficerów dużo wysiłku, czasu i energii. Niemałą pomoc udzieliło społeczeństwo przy wsparciu korporacji dawnego 203 pułku, która powstała w maju 1921 roku z inicjatywy pierwszego dowódcy pułku rtm. Zakrzewskiego oraz zwalniających się z czynnej służby ochotników. Zgromadziła ona wielu ziemian z Kaliskiego, Kutnowskiego i Włocławskiego. Delegacja korporacji wielokrotnie przybywała do pułku uczestnicząc w szeregu uroczystościach i wzniosła własnym kosztem piękny pomnik pod Ciechanowem dla pamięci poległych.

8 sierpnia obrany został dniem święta pułkowego, ponieważ w dniu tym odbyła się pamiętna pierwsza bitwa i szarża pod Ciechanowem. Podczas pierwszego obchodu święta w 1922 roku został wręczony pułkowi sztandar ufundowany przez ludność powiatu nieświeskiego.

Obok pracy zawodowej i szkolenia się dla pogotowia wojennego, za które pułk był podczas manewrów wyróżniany, odbywała się praca kulturalno-oświatowa. Szereg miejscowych organizacji społecznych rozwija się przy czynnej pomocy oficerów pułku. Organizowane były dla ułanów kursy przygotowania do życia cywilnego, obejmujące wykłady spółdzielcze, przeciwpożarowe, wychowania fizycznego, ogrodniczego. Organizowano również wycieczki krajoznawcze dla podoficerów i ułanów przed zwolnieniem do rezerwy. W zakresie propagowania sportu pułk objął swoją działalnością prawie całe województwo Nowogródzkie. Oprócz konkursów konnych, strzeleckich i łyżwiarskich organizowanych w Nieświeżu, organizował również dwudniowe zawody konno-strzeleckie w 1927 roku w Baranowiczach, w 1928 roku w Nowogródku, w 1929 roku w Słonimie. Gromadziły one uczestników z wielu pułków, a także jeźdźców cywilnych oraz amazonek. Dowódca pułku wraz ze swoimi oficerami uczestniczył w rajdzie zorganizowanym przez dowódcę brygady kawalerii do Białegostoku w kwietniu 1928 roku. Konie będące własnością oficerów pułku uczestniczyły w wyścigach na torach: Wilna, Grajewa, Piotrkowa, Łodzi, i Warszawy, zdobywając w latach 1928 i 1929 roku 21 nagród.

W latach 1924–1929 pułk wchodził w skład 9 Samodzielnej Brygady Kawalerii, w latach 1929–1937 w skład Brygady Kawalerii „Baranowicze”, a od kwietnia 1937 roku wchodził w skład Nowogródzkiej Brygady Kawalerii.

14 września 1933 roku generał brygady Felicjan Sławoj Składkowski, w zastępstwie Ministra Spraw Wojskowych, zmienił datę święta pułkowego z dnia 8 sierpnia na dzień 27 lipca, rocznicę powołania oddziału w 1920 roku[12][13].

16 października 1936 roku minister spraw wojskowych, generał dywizji Tadeusz Kasprzycki nadał 27 pułkowi ułanów nazwę „27 pułk ułanów imienia Króla Stefana Batorego”[2].

Obsada personalna i struktura organizacyjna w marcu 1939[14][a]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko
dowódca pułku ppłk Józef II Pająk
I zastępca dowódcy mjr Karol Teodor Dillenius
adiutant por. Witosław Ludwik Kowalewski[b]
lekarz medycyny kpt. lek. Jerzy Roman Szmelczyński
starszy lekarz weterynarii mjr Julian Kochanowski
komendant rejonu PW Konnego rtm. adm. (kaw.) Zygmunt Żukowski
II zastępca dowódcy (kwatermistrz) mjr Władysław Walecki
oficer mobilizacyjny rtm. adm. (kaw.) Bronisław Malinowski
zastępca oficera mobilizacyjnego por. Stanisław Gołoński
oficer administracyjno-materiałowy rtm. Eugeniusz Cierpicki
dowódca szwadronu gospodarczego por. Witosław Ludwik Kowalewski
oficer gospodarczy kpt. int. Władysław Brózdziński
oficer żywnościowy por. Dionizy Brunon Jasiński
dowódca plutonu łączności rtm. Feliks Friesendorff
dowódca plutonu kolarzy ppor. Henryk Jemiołek[c]
dowódca plutonu ppanc. por. Mieczysław Wiewiórowski
dowódca 1 szwadronu rtm. Borys Gierasiuk
dowódca plutonu ppor. Jerzy Tolkacz
dowódca 2 szwadronu por. Stefan Edmund Zygmunt Olszewski
dowódca plutonu ppor. Leopold Wiktor Cehak
dowódca plutonu ppor. Henryk Jemiołek
dowódca 3 szwadronu rtm. Józef Karol Kwieciński
dowódca plutonu ppor. Zdzisław Marian Chojnacki
dowódca plutonu ppor. Mikołaj Kalina
dowódca 4 szwadronu rtm. Bronisław Zbigniew Racewicz
dowódca plutonu por. Jan Kanty Antoni Gościsław Drac
dowódca plutonu ppor. Tadeusz Antoni Wilk
dowódca szwadronu km rtm. Marian Chmielewski
dowódca plutonu por. Tadeusz Michał Podleżański
dowódca szwadronu zapasowego rtm. Edward Leopold Metzger
zastępca dowódcy por. adm. (kaw.) Stefan Łaszewski
na kursie por. Aleksander Siebielec

27 puł. w kampanii wrześniowej[edytuj | edytuj kod]

Mobilizacja[edytuj | edytuj kod]

Kampanię wrześniową w 1939 r. pułk odbył w składzie Nowogródzkiej Brygady Kawalerii. 23 marca 1939 roku wraz z mobilizacją alarmową jednostek Okręgu Korpusu nr IX został zmobilizowany w ramach Nowogródzkiej Brygady Kawalerii, 27 pułk ułanów do etatów wojennych w czasie od Z+24 do Z+44. Po osiągnięciu 25 marca gotowości marszowej nazajutrz został przewieziony transportem kolejowym i dyslokowany na północny wschód od Sierpca, sztab pułku ze szwadronem gospodarczym zakwaterowano we wsi Rościszewo, reszta w pobliskich wsiach. 8 lipca pułk dyslokowano w rejon granicy polsko-niemieckiej wzdłuż rzeczki Działdówki i bagien na odcinku od Zakrzewa Polskiego do wsi Nowy Dwór w pobliżu Lidzbarka. Przystąpiono do rozbudowy inżynieryjnej terenu, kopiąc transzeje, ustawiając zasieki z drutu kolczastego, wycinając drzewa i krzewy[16].

Działania bojowe[edytuj | edytuj kod]

Walki graniczne

1 września pułk nie walczył, 2 września prowadził potyczki z pojawiającymi się przed pozycjami patrolami wroga oraz dokonał zniszczeń na przedpolu pozycji. W godzinach popołudniowych dywizjon 27 pułku (2, 4 szwadrony i pluton ckm) pod dowództwem rtm. Z. Racewicza ze wsparciem baterii 9 dywizjonu artylerii konnej wykonał natarcie na oddziały niemieckie zagrażające pozycjom 20 Dywizji Piechoty broniącej pozycji mławskiej. Dywizjon z powodzeniem zdobył wieś Rywociny, gdzie wziął do niewoli 34 jeńców, zdobył 67 rowerów oraz zniszczył 2 pojazdy pancerne. 3 września dywizjon 27 pułku wycofał się do Petrykoz, a potem do Sarnowa. 4 września o świcie 27 pułk ułanów i 4 pułk strzelców konnych ze wsparciem 3 baterii 9 dak wykonały natarcie na Petrykozy styk niemieckich 217 i 61 Dywizji Piechoty nacierających na skrzydło polskiej 20 DP. O godz. 6 piechota niemiecka kontratakował pozycje 27 pułku, powstrzymana z kolei kontratakiem 2 i 3 szwadronów pułku, szwadrony straciły 4 poległych i 2 rannych.

Na rozkaz dowódcy Armii „Modlin” przerwano natarcie, a pułk 5 września skoncentrował się w rejonie Sierpca. W nocy 5/6 września pułk wraz z całą Nowogródzką BK przemieścił się do Płocka, zajmując rejon Radziwie–Łąck jako odwód brygady[17].

Odwrót, walki pod Mińskiem Mazowieckim

Nocą 8/9 września pułk wraz z brygadą wykonał marsz wzdłuż Wisły przez Gąbin i Puszczę Kampinoską do Nowego Dworu Mazowieckiego, do następnej nocy ułani króla Batorego kwaterowali w Puszczy Kampinoskiej. 10/11 września 27 pułk przekroczył most w Nowym Dworze Maz. i lasami poprzez Jabłonnę osiągnął Starą Miłosnę–Wiązownę i przeszedł na odpoczynek.

13 września 27 pułk ułanów prowadził w ramach Nowogródzkiej BK działania zaczepne w kierunku Mińska Mazowieckiego. Wyruszył z Wiązowny w szyku konnym spychając niemieckie patrole ze składu 11 DP. Spieszony natarciem 2, 3 i 4 szwadronów opanował wieś Maliszew, następnie pod silnym ostrzałem artylerii nieprzyjaciela odparł silny kontratak piechoty niemieckiej utrzymując przy pomocy ognia szwadronu ckm pozycje. Spieszone szwadrony poniosły znaczne straty osobowe np. w 4 szwadronie 60% strat. Nieudany kontratak w szyku konnym – szarżę wykonał 1 szwadron, przyniósł on ułanom straty w wysokości 20% stanu osobowego. W nocy 13/14 września pułk na rozkaz gen. W. Andersa przerwał walkę i opuścił płonący Maliszew[18]. Pułk wraz z całą Grupą Operacyjną Kawalerii wykonał marsz w kierunku Lubelszczyzny, osiągnął 14 września wieczorem Łaskarzew, a następnego dnia Baranów nad Wieprzem.

Na Lubelszczyźnie

W trakcie dwudniowego odpoczynku w lasach koło Baranowa, we wsi Niemce pułk stoczył potyczkę z podjazdem wroga. Wieczorem 17 września 27 pułk ułanów podjął dalszy marsz na południe w szykach swojej brygady, poprzez Stręczyn, Pawłów, Rejowiec, Maciejów osiągając Chełmiec–Kraśniczyn 20 września. Nazajutrz pułk dotarł w rejon Wojsławice–Grabowiec. 22 września Grupa Operacyjna gen. Andersa podjęła natarcie w kierunku szosy Tomaszów–Zamość, ułani króla Batorego przebywali tego dnia w odwodzie macierzystej brygady, ubezpieczając Wołyńską BK we wsi Dąbrowy. Po opanowaniu przez bratni 25 pułk ułanów rano 23 września Krasnobrodu, wprowadzony do natarcia 27 pułk pod wsią Ciotusza rozbił oddział taborów niemieckich zdobywając zaopatrzenie i amunicję. 24 września pułk osiągnął Rudę Różaniecką i przeszedł na postój ubezpieczony. 25 września ułani króla Batorego dotarli do lasów na południe od Wólki Horynieckiej. W dalszym marszu 26 września pułk przekroczył szosę Jaworów–Krakowiec w ślad za prowadzącym zwycięskie natarcie 26 pułkiem ułanów osiągnął młyn Broszki. Z tej pozycji wyjściowej na rozkaz dowódcy Nowogródzkiej BK płk. Kazimierza Żelisławskiego 27 pułk wykonał szarżę w szyku konnym na obsadzoną przez batalion piechoty niemieckiej 28 DP wieś Morańce. W jej trakcie część pułku (3 i 4 szwadron) wdarła się do wsi, szarża reszty pułku w ogniu broni maszynowej i artylerii załamała się, lecz ostatecznie spieszone szwadrony wieś opanowały. Poległo ponad 50 ułanów, wśród nich rtm. Kwieciński dowódca 3 szwadronu, por. Olszewski dowódca 2 szwadronu, mjr Włodzimierz Lizoń komendant KG Nowogródzkiej BK, dwóch dowódców plutonów z 1 i ckm szwadronów, a ok. 30 odniosło rany w tym dwóch oficerów[19].

Przedzieranie się na południe

W trakcie dalszego marszu 27 września pod wsią Władypol pułk natknął się na oddziały Armii Czerwonej. 27 puł. obsadził Wolę Sudkowską spieszając się, przez którą wycofał się – uciekał pod ostrzałem 26 puł, ułani króla Batorego odparli dwa natarcia piechoty, kawalerii i czołgów sowieckich zniszczyli 2–3 czołgi i zadali duże straty nieprzyjacielowi, poległ sowiecki dowódca pułku. Następnie 27 pułk wycofał się na rozkaz gen. Andersa ze wsi z uwagi na groźbę okrążenia pułku. Pułk zajął obronę w oddalonym o 1 km lesie obok 26 pułku ułanów odpierając dalsze natarcie kawalerii sowieckiej. Z uwagi na obchodzenie pozycji obu pułków, polecono odskoczyć do rejonu [20]. Z uwagi na brak, amunicji, opatrunków oraz wyczerpanie żołnierzy i koni gen. W. Anders rozwiązał oddziały i nakazał przedzierać się ku granicy węgierskiej w małych grupach. Część pułku ok. 200 oficerów i ułanów w dworze Balice została otoczona przez oddziały sowieckie i skapitulowała. Część taborów i lekko rannych przebywających w lesie z ppor. W. Szypnickim uniknęła niewoli. Kilka grup dotarło do granicy węgierskiej, wielu podoficerów i ułanów zginęło zabitych przez Ukraińców. Oddział ppor. Wacława Szypnickiego powiększony do ponad 60 kawalerzystów doskonale uzbrojonych tocząc potyczki z bandami ukraińskimi i walki z oddziałami niemieckimi na terenie Lubelszczyzny w rejonie Hedwiżyna i Janowa Lubelskiego, dotarł 13 października w Góry Świętokrzyskie. Na tym terenie działał do grudnia 1939 roku, przechodząc do konspiracji najpierw do TAP, a od lutego 1940 roku do SZP/ZWZ[21].

Działania bojowe pododdziałów II rzutu mobilizacyjnego 27 puł.

Poza macierzystym 27 pułkiem ułanów, w działaniach bojowych uczestniczyły pododdziały sformowane z rezerwistów i kadry pułku na bazie szwadronu zapasowego i połączonego Oddziału Zbierania Nadwyżek w ramach Ośrodka Zapasowego Nowogródzkiej BK w Łukowie. 2 września 1939 roku do Łukowa siedziby szwadronu zapasowego 27 puł. przybyło 416 ułanów i kilku oficerów 27 puł. oraz 300 ułanów z 25, 26 pułków z końmi i uzbrojeniem. Z kadry i rezerwistów 27 puł. sformowano dwa szwadrony:

– konny marszowy 27 puł dowodzony przez rtm. Eugeniusza Cierpickiego, który 10 września odmaszerował w kierunku południowo-wschodnim, wszedł w skład Grupy płk. dypl. Leona Koca w Kowlu. 18 września wymaszerował wraz z grupą w kierunku Jeziorzany, Werba, gdzie stoczył szwadron walkę z oddziałami sowieckimi. Następnie wraz z grupą szwadron pomaszerował w rejon Ujścia, gdzie przekroczono rzekę Bug, następnie przez Horodło i Korytnicę wkroczono na teren Lubelszczyzny. Dalej poprzez Szpikłosy, Moniatycze, Grabowiec 23 i 24 września szwadron marszowy 27 puł. toczył potyczki z wojskami sowieckimi. 25 września został wzięty do niewoli we wsi Grabowiec Góra w pobliżu Hrubieszowa, w zasadzce przez wojska sowieckie[22].

– pieszy dowodzony przez rtm. Edwarda Metzgera, który wszedł w skład samodzielnego dywizjonu kawalerii mjr. Witolda Boreyszy. Opuścił on Łuków 12 września maszerując przez Radzyń Podlaski dotarł 20 września do Chełma Lubelskiego i tam został zdemobilizowany. Mała grupa ułanów z tego szwadronu dołączyła 5 października do SGO „Polesie”.

– kilku oficerów z OZN 27 puł. w tym dowódcy tego oddziału rtm. B. Malinowski i rtm. Z. Żukowski dołączyło do Grupy „Dubno” i walczyło w oddziale kawalerii ppłk. Czesława Wisłockiego[23].

Struktura organizacyjna i obsada personalna we wrześniu 1939[24]
Stanowisko Stopień, imię i nazwisko Uwagi
Dowództwo pułku
dowódca pułku ppłk kaw. Józef Pająk †1940 Charków
zastępca dowódcy pułku mjr kaw. Karol Stefan Rudnicki †1940 Charków
kwatermistrz mjr kaw. Leopold Berg †1940 Charków
adiutant rtm. Wacław Skrodzki †1940 Charków[25]
oficer ordynansowy ppor. kaw. rez. Antoni Jerzy Mikołaj Radziwiłł 1 X 1939 sowiecka niewola[d]
oficer informacyjny ppor. kaw. Zdzisław Marian Chojnacki †1940 Charków[26]
oficer broni i gazowy ppor. kaw. rez. Jan Bończa-Pióro †1940 Charków[27]
lekarz kpt. lek. dr Jerzy Roman Szmelczyński †1940 Charków[28]
lekarz weterynarii ppor. lek. wet. rez. Kazimierz Skoczek
dowódca szwadronu gospodarczego por. kaw. Stanisław Gołoński[e]
oficer żywnościowy por. kaw. Dionizy Brunon Jasiński[f]
oficer płatnik kpt. int. Władysław Brózdziński[g] ranny, szpital w Warszawie, niemiecka niewola
kapelan kpl. rez. ks. Stanisław Kurek[h] †1940 Białoruś
funkcja nieznana rtm. Eugeniusz Cierpicki[i] 25 IX 1939 ranny w Grabowcu-Górze[32]
1 szwadron
dowódca szwadronu rtm. Borys Gierasiuk †1940 Charków[33]
dowódca I plutonu wachm. pchor. / ppor. kaw. Wacław de Latour[j] †26 IX 1939 Broszków-Morańce
dowódca II plutonu ppor. kaw. Leopold Wiktor Cehak[k] †I 1941 k. Archangielska pod ps. „Garbulewski”[36]
dowódca III plutonu ppor. kaw. rez. Igor Henrici[l]
szef szwadronu st. wachm. Zdzisław Nurkiewicz[m]
2 szwadron
dowódca szwadronu por. Stefan Olszewski †26 IX 1939 Broszków-Morańce
dowódca I plutonu ppor. Jerzy Tołkacz
dowódca II plutonu ppor. Stanisław Witold Wołodko
dowódca III plutonu ppor. Czesław Sochacki
3 szwadron
dowódca szwadronu rtm. Józef Karol Kwieciński †26 IX 1939 Broszków-Morańce
dowódca I plutonu ppor. kaw. Mikołaj Kalina
dowódca II plutonu wachm. pchor. rez. Józef Tołłoczko[n]
dowódca III plutonu plut. pchor. rez. Kazimierz Dziadul[o]
w szwadronie plut. pchor. rez. Kazimierz Popkowski[p]
w szwadronie st. ułan pchor. rez. Franciszek Dąbrowski[q]
wachmistrz szef wachm. Bujak
4 szwadron
dowódca szwadronu rtm. Bronisław Zbigniew Racewicz[r]
rtm. Feliks Friesendorff (od 3 IX) †1940 Charków[40]
dowódca I plutonu ppor. kaw. Jan Kanty Antoni Gościsław Drac[s]
dowódca II plutonu ppor. kaw. Tadeusz Antoni Wilk †1940 Charków[42]
dowódca III plutonu ppor. kaw. rez. Ignacy Marian Antoni Prądzyński[t] 22 IX 1939 Łomianki[45]
szwadron ckm
dowódca szwadronu rtm. Marian Chmielewski †1940 Charków[46]
dowódca I plutonu por. kaw. Tadeusz Michał Podleżański[u] KL Auschwitz, KL Gross-Rosen
dowódca II plutonu ppor. kaw. rez. Ignacy Franciszek Popławski †27 IX 1939
dowódca III plutonu ppor. kaw. rez. Edward Janowski †1940 Charków[47]
pododdziały specjalne
dowódca plutonu łączności por. kaw. Aleksander Siebielec[v] †1940 Ukraina[48]
dowódca plutonu kolarzy ppor. kaw. Henryk Jemiołek[w] †ZSRR[51]
dowódca plutonu przeciwpancernego por. Mieczysław Wiewiórowski
oficer plutonu (nadetatowy) ppor. kaw. rez. Janusz Wiktor Massalski[x]
ppor. kaw. rez. Stanisław Zaborski †1940 Katyń[54]
dowódca drużyny pioniersko-chemicznej ppor. Wacław Szypnicki

Symbole pułkowe[edytuj | edytuj kod]

Sztandar
 Osobny artykuł: Polskie sztandary wojskowe.

Na pierwszym obchodzie święta pułkowego w 1922 roku, prezes Koła Pułkowego p. Morysiński, w imieniu ludności powiatu nieświeskiego wręczył pułkowi sztandar[55]. Na jego górnych rogach widnieją obok obrazu Matki Boskiej herby Nieświeża oraz nazwy bitew i szarży: pod Ciechanowem, Kraszewem, Smardzewem, Wołczkiem i Bereznem[56].

Odznaka 203 p.uł.
Odznaka pamiątkowa

Odznaka posiada kształt srebrnego orła ze złotą koroną i szeroko rozpiętymi skrzydłami. Na piersi orła nałożona emaliowana w barwach żółto–białych z biało niebieskim paskiem tarcza, poniżej na piórach skrzydeł rok powstania 203 puł – 1920. Jednoczęściowa – oficerska, wykonana w tombaku srebrzonym i emaliowana. Wymiary: 63x29 mm. Wykonanie: Józef Chyliński – Warszawa[57].

Barwy
Proporczyk Opis[58][59]
Prop 3 27pul.png Proporczyk żółto - biały, pasek biało-granatowy
Prop dow 27pul.png proporczyk dowództwa w 1939
Prop 1szw 27pul.png proporczyk 1 szwadronu w 1939
Prop 2szw 27pul.png proporczyk 2 szwadronu w 1939
Prop 3szw 27pul.png proporczyk 3 szwadronu w 1939
Prop 4szw 27pul.png proporczyk 4 szwadronu w 1939
Prop 5szwckm 27pul.png proporczyk 5 szwadronu ckm w 1939
Prop plutlaczn 27pul.png proporczyk plutonu łączności w 1939
Inne Opis
Otok żółty.png Na czapce rogatywceotok żółty[60]
Spod 3pszw.png szasery ciemnogranatowe, lampasy żółte, wypustka żółta[61]
Lap ul IIRP.png „Łapka” (do 1921[y]) – karmazynowa[z]
Żurawiejki
 Osobny artykuł: Żurawiejka.
Chociaż sławne imię noszą
niezbyt dzielnie walkę znoszą
Lance do boju...
Daj buziaka moja miła,
bom ja ułan Radziwiłła.
Lance do boju...
Lejbalfonsi, donżuani
to Nieświescy są ułani.
Lance do boju...
Tańce, bale, wóda, kiła
to ułani Radziwiła
Lance do boju..

Ułani Króla Stefana Batorego[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: oficerowie 27 Pułku Ułanów.

Dowódcy i zastępcy dowódcy pułku[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy pułku
Stopień, imię i nazwisko Okres pełnienia służby Kolejne stanowisko
rtm. Adam Zakrzewski p.o. 29 VII - 2 VIII 1920
mjr Zygmunt Podhorski 2 VIII 1920
mjr Adam Zakrzewski 1920-1921
mjr / ppłk kaw. Jan Reliszko[aa] 1921 - V 1927
ppłk dypl. kaw. Stanisław Rostworowski V 1927 – XII 1929 dowódca 22 puł
ppłk / płk dypl. kaw. Fryderyk Mally XII 1929[65] – 1934
ppłk kaw. Józef Pająk 1934-1939
chor. Zdzisław Nurkiewicz 1943-1945
Zastępcy dowódcy pułku (od 1938 roku I zastępcy dowódcy pułku)
Stopień, imię i nazwisko Okres pełnienia służby Kolejne stanowisko
ppłk kaw. Zdzisław Łoziński do 20 X 1923 zastępca dowódcy 10 psk[66]
ppłk kaw. Aleksander Jordan[ab] 4 II 1925[69] – VII 1926
mjr kaw. Jan Bereżecki p.o. VII 1926[70] - 1927 rejonowy inspektor koni Częstochowa
ppłk kaw. Jan I Tyczyński do 22 III 1929 dowódca 7 puł[71]
mjr / ppłk kaw. Bohdan Stachlewski 6 VII 1929 - 3 VIII 1931 Inspektor Południowej Grupy Szwadronów KOP
ppłk dypl. kaw. Jerzy Jan Jastrzębski 15 IX 1931 - 7 VI 1934 dowódca 8 psk
mjr kaw. Karol Teodor Dillenius od IV 1934[72]
mjr kaw. Karol Stefan Rudnicki 1938 - IX 1939

Żołnierze 27 pułku ułanów - ofiary zbrodni katyńskiej[edytuj | edytuj kod]

Biogramy ofiar zbrodni katyńskiej znajdują się między innymi w bazach udostępnionych przez Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego[73] oraz Muzeum Katyńskie[74][ac][ad].

Nazwisko i imię stopień zawód miejsce pracy przed mobilizacją zamordowany
Berg Leopold major żołnierz zawodowy kwatermistrz Charków
Bończa-Pióro Jan[76] podporucznik rezerwy architekt oficer broni Charków
Chmielewski Marian[77] rotmistrz żołnierz zawodowy dowodca szwdronu Charków
Chojnacki Zdzisław[78] podporucznik żołnierz zawodowy oficer informacyjny Charków
Ellert Stanisław[79] chorąży żołnierz zawodowy Charków
Friesendorff Feliks[80] rotmistrz żołnierz zawodowy dowódca szwadronu Charków
Gierasiuk Borys[81] rotmistrz żołnierz zawodowy dowodca szwadronu Charków
Janowski Edward podporucznik rezerwy urzędnik bank w Warszawie/ dowódca plutonu Charków
Kowalewski Witosław[82] porucznik żołnierz zawodowy Charków
Pająk Józef pułkownik żołnierz zawodowy dowódca pułu Charków
Rolbiecki Stanisław[83] porucznik żołnierz zawodowy Charków
Rudnicki Karol major żołnierz zawodowy zastępca dowódcy pułku Charków
Siebielec Aleksander porucznik żołnierz zawodowy dowodca plutonu łącznosci ULK
Skrodzki Wacław[84] rotmistrz żołnierz zawodowy Charków
Szmelczyński Jan kpt. lek. dr żołnierz zawodowy lekarz Charków
Szukalski Jan podporucznik rezerwy nauczyciel szkoła w Łagiewnikach Katyń
Wilk Tadeusz[85] podporucznik żołnierz zawodowy dowódca plutonu Charków
Zaborski Stanisław podporucznik rezerwy absolwent WSH Zakład Wyświetlania Rys. Tech./ dca pl Katyń

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[15].
  2. por. Witosław Ludwik Kowalewski pełnił jednocześnie funkcję dowódcy szwadronu gospodarczego.
  3. ppor. Henryk Jemiołek pełnił jednocześnie funkcję dowódcy plutonu w 2. szwadronie.
  4. ppor. kaw. rez. Antoni Jerzy Mikołaj Radziwiłł został zwolniony z obozu w Starobielsku wskutek dyplomatycznej interwencji królowej Włoch.
  5. por. kaw. Stanisław Gołoński ur. 9 marca 1909. Był odznaczony Brązowym Krzyżem Zasługi[29].
  6. por. kaw. Dionizy Brunon Jasiński ur. 1 października 1902.
  7. kpt. int. Władysław Brózdziński ur. 4 maja 1896 we wsi Linie, w rodzinie Józefa.
  8. kpl. rez. ks. Stanisław Kurek ur. 20 października 1908[30].
  9. rtm. Eugeniusz Cierpicki ps. „Dawidowski”, „Jasieńczyk” ur. 7 lipca 1897 w Warszawie, w rodzinie Józefa i Leonidy z Mijakowskich. W marcu 1939 na stanowisku oficera administracyjno-materiałowego pułku. W czasie powstania warszawskiego w Batalionie Ruczaj, a od 20 września 1944 w 21 pp AK. Po powstaniu w niemieckiej niewoli. Przebywał w Stalagu 344 Lamsdorf. Zmarł 16 listopada 1959 w Szczecinie. Został pochowany na Cmentarzu Centralnym w Szczecinie. Był odznaczony Krzyżem Walecznych i Srebrnym Krzyżem Zasługi[31].
  10. ppor. kaw. Wacław de Latour absolwent XVII promocji Szkoły Podchorążych Kawalerii (1938–1939). 13 września 1939 mianowany podporucznikiem ze starszeństwem z 1 września 1939 w korpusie oficerów kawalerii.
  11. ppor. kaw. Leopold Wiktor Cehak ur. 7 stycznia 1915 w Bielsku, w rodzinie Wiktora. Był bratankiem Leopolda Cehaka, generała brygady[34]. Na stopień podporucznika został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1936 i 31. lokatą w korpusie oficerów kawalerii[35].
  12. ppor. kaw. rez. Igor Henrici ur. 12 lipca 1911. Na stopień podporucznika rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1938 i 34. lokatą w korpusie oficerów kawalerii[37].
  13. W latach 1943–1945 dowódca szwadronu w 27 pułku ułanów AK.
  14. Ppor. Józef Tołłoczko ur. 4 września 1915 w Saratowie, w Rosji. Ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu (XI promocja 1936–1937) i został przydzielony do 27 puł. Pracował jako urzędnik w Starostwie Powiatowym w Szczuczynie. 20 marca 1939 został zmobilizowany do macierzystego pułku. W czerwcu 1939 został przesunięty do 3. szwadronu na stanowisko dowódcy II plutonu. Na stopień podporucznika mianowany z dniem 1 lutego 1943.
  15. Ppor. Kazimierz Dziadul ur. 1918, w rodzinie Władysława i Olimpii z Pokładskich. Był bratem Leopolda (1910–1940), podporucznika piechoty rezerwy, zamordowanego w Charkowie, Bronisława (1912–1940), podporucznika piechoty rezerwy, zamordowanego w Katyniu, Tadeusza (ur. 1921), przebywającego na zesłaniu od maja 1940 do września 1945 i Władysława[38]. Ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu (XIII promocja 1938–1939) i został przydzielony do 27 puł. W 1940 został aresztowany przez organa NKWD Zachodniej Białorusi. W latach 1941–1947 służył w 1 puł. Na stopień podporucznika mianowany z dniem 1 lutego 1943.
  16. Kazimierz Popkowski ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu (XI promocja 1936–1937) i został przydzielony do 27 puł.
  17. Franciszek Dąbrowski ukończył Szkołę Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu (XIII promocja 1938–1939) i został przydzielony do 27 puł.
  18. Wg rtm. Jana Kantego Draca 7 września 1939 został przeniesiony do KOP[39].
  19. Rtm. Jan Kanty Antoni Gościsław Drac ps. „Leszek” ur. 13 czerwca 1909 w Warszawie[41], w rodzinie Jana i Janiny ze Stachurskich. Od listopada 1939 w konspiracji. W czasie powstania warszawskiego w sztabie Obwodu I AK Śródmieście. Zmarł 17 lutego 1964 w Kanadzie. Odznaczony Srebrnym Krzyżem Zasługi z Mieczami.
  20. ppor. kaw. rez. Ignacy Marian Antoni Prądzyński ur. 5 marca 1907[43]. Absolwent Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu (II rocznik 1927–1928). Na stopień podporucznika rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1932 w korpusie oficerów kawalerii. W 1934 posiadał przydział w rezerwie do 8 psk. Poległ 22 września 1939 w Łomiankach. Został pochowany na cmentarzu w Kiełpinie. Wg rtm. Jana Draca otrzymał zezwolenie na udanie się do Warszawy na jeden dzień w celu odwiedzenia żony. Wracając z przepustki został zabity[44].
  21. por. kaw. Tadeusz Michał Podleżański ur. 28 sierpnia 1912. 14 czerwca 1940 przybył do obozu koncentracyjnego Auschwitz. W 1942 przeniesiony do obozu koncentracyjnego Gross-Rosen[45]. Zmarł 24 czerwca 1964. Został pochowany na Cmentarzu Komunalnym Agrykola w Elblągu.
  22. por. kaw. Aleksander Siebielec ur. 6 września 1907 w rodzinie Walentego.
  23. ppor. kaw. Henryk Jemiołek ur. 2 sierpnia 1913. Na stopień podporucznika został mianowany ze starszeństwem z 1 kwietnia 1938 i 2. lokatą w korpusie oficerów kawalerii[49][50].
  24. ppor. kaw. rez. Janusz Wiktor Massalski ur. 12 lipca 1910. Absolwent Szkoły Podchorążych Rezerwy Kawalerii w Grudziądzu (VI rocznik 1931–1932). Na stopień podporucznika rezerwy został mianowany ze starszeństwem z 1 stycznia 1935 i 140. lokatą w korpusie oficerów kawalerii[52]. Podpułkownik brytyjskiej armii kolonialnej. Zmarł w 1994. Został pochowany na Cmentarzu Powązkowskim[53].
  25. W 1921 roku przywrócono barwne proporczyki w broniach jezdnych.
  26. Karmazynowe patki ułanów (zamiast proporczyków) nawiązywały do dawnych barw mundurów i wyłogów tych formacji od XVIII wieku po 1831[62].
  27. Ppłk Jan Reliszko w maju 1927 został zwolniony ze stanowiska dowódcy pułku i oddany do dyspozycji dowódcy Okręgu Korpusu Nr IX[63]. 13 maja 1927 został pochowany na cmentarzu w Snowiu. Był żonaty[64].
  28. Ppłk kaw. Aleksander Jordan w lipcu 1926 został przesunięty na stanowisko dowódcy szwadronu zapasowego 27 puł.[67], a w grudniu tego roku przeniesiony do kadry oficerów kawalerii i przydzielony do dyspozycji dowódcy Okręgu Korpusu Nr I[68].
  29. Jeśli nie zaznaczono inaczej, miejsce służby żołnierzy zawodowych przed mobilizacją podano za: Ryszard Rybka, Kamil Stepan; Rocznik oficerski 1939. Stan na dzień 23 marca 1939.
  30. Jeśli nie zaznaczono inaczej, informacje o żołnierzach znajdujących się na Białoruskiej Liście Katyńskiej pochodzą z książki: Maciej Wyrwa; Nieodnalezione ofiary Katynia? : lista osób zaginionych na obszarze północno-wschodnich województw II RP od 17 września 1939 do czerwca 1940[75].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Rostworowski 1930 ↓, s. 28.
  2. a b Dz. Rozk. MSWojsk. Nr 15 z 16 października 1936 roku, poz. 183.
  3. Korpus Poleski 1928 ↓, s. 207.
  4. Rostworowski 1930 ↓, s. 3-9.
  5. Tuliński 2020 ↓, s. 958.
  6. Odziemkowski 2004 ↓, s. 79.
  7. Nr. L 202/III wydany 12 sierpnia o godz. 19:00
  8. a b Rostworowski 1930 ↓, s. 22.
  9. Rostworowski 1930 ↓, s. 23.
  10. Rostworowski 1930 ↓, s. 27-28.
  11. Rostworowski 1930 ↓, s. 31.
  12. Dziennik Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 12 z 14 września 1933 roku, poz. 183.
  13. Smaczny 1989 ↓, s. 201-202.
  14. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 709.
  15. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. VI.
  16. Gnat-Wieteska 1992 ↓, s. 20-21.
  17. Gnat-Wieteska 1992 ↓, s. 22-23.
  18. Gnat-Wieteska 1992 ↓, s. 23-26.
  19. Kowerko 2005 ↓, s. 68-69.
  20. Kowerko 2005 ↓, s. 70-72.
  21. Gnat-Wieteska 1992 ↓, s. 26-30.
  22. Kowerko 2003 ↓, s. 74-76.
  23. Gnat-Wieteska 1992 ↓, s. 33.
  24. Gnat–Wieteska 1992 ↓, s. 31–32.
  25. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 491.
  26. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 63.
  27. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 39.
  28. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 537.
  29. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 144.
  30. Rybka i Stepan 2021 ↓, s. 790.
  31. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 140.
  32. Zbigniew R. Muszyński. Armia Czerwona na Lubelszczyźnie. „„Relacje” Tygodnik Wschodni”. 40, s. 10, 1989. Lublin: Lubelskie Wydawnictwo Prasowe. ISSN 0660-8830. .
  33. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 132.
  34. Zenon Andrzejewski. Ppor. Leopold Cehak (pseud. „Garbulewski”). „Rocznik Przemyski”. XLI z. 4, s. 199-200, 2005. Przemyśl: Wydawnictwo Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Przemyślu. ISSN 0137-41-68. .
  35. Rybka i Stepan 2021 ↓, s. 55.
  36. Wykaz poległych 1952 ↓, s. 358.
  37. Rybka i Stepan 2021 ↓, s. 313.
  38. Poszukiwani. „Polska Walcząca”. 5, s. 7, 1944-02-05. Londyn. .
  39. Drac 1945 ↓, s. 32.
  40. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 119.
  41. Drac 1945 ↓, s. 30.
  42. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 595.
  43. Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 129, 611.
  44. Drac 1945 ↓, s. 32-33.
  45. a b Straty ↓.
  46. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 61.
  47. Księga Cmentarna Charkowa 2003 ↓, s. 185.
  48. Straceni na Ukrainie 1994 ↓, s. 84.
  49. Rybka i Stepan 2021 ↓, s. 68.
  50. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 153.
  51. Przemsza-Zieliński 1995 ↓, s. 191.
  52. Rybka i Stepan 2021 ↓, s. 166.
  53. Cmentarz Stare Powązki: WACŁAW MASSALSKI, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [online] [dostęp 2022-02-07].
  54. Księga Cmentarna Katynia 2000 ↓, s. 717.
  55. Satora 1990 ↓, s. 245.
  56. Rostworowski 1930 ↓, s. 29.
  57. Sawicki i Wielechowski 2007 ↓, s. 209-210.
  58. Dz. Rozk. MSWojsk. nr 22 z 4 sierpnia 1927 roku, poz.268
  59. Smaczny 1989 ↓, s. 382.
  60. Dz. Rozk. MSWojsk. nr nr 6 z 24 lutego 1928 roku, poz.66
  61. Smaczny 1989 ↓, s. 378.
  62. Żygulski (jun.) 1988 ↓, s. 116.
  63. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 15 z 23 maja 1927 roku, s. 143.
  64. Podziękowanie matki, żony i rodziny. „Polska Zbrojna”. 142, s. 4, 1937-05-24. Warszawa. .
  65. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 20 z 23 grudnia 1929 roku, s. 385.
  66. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 69 z 1 listopada 1923 roku, s. 731.
  67. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 29 z 26 lipca 1926 roku, s. 232.
  68. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 52 z 7 grudnia 1926 roku, s. 430.
  69. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 12 z 4 lutego 1925 roku, s. 52.
  70. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 29 z 26 lipca 1926 roku, s. 229.
  71. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 7 z 22 marca 1929 roku, s. 101.
  72. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 11 z 7 czerwca 1934 roku, s. 150.
  73. Katyń – miejsca pamięci. [dostęp 2021-12-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2021-12-19)].
  74. Muzeum Katyńskie – Księgi Cmentarne.
  75. Wyrwa 2015 ↓.
  76. Księgi Cmentarne – wpis 4639.
  77. Księgi Cmentarne – wpis 4773.
  78. Księgi Cmentarne – wpis 4784.
  79. Księgi Cmentarne – wpis 5038.
  80. Księgi Cmentarne – wpis 5113.
  81. Księgi Cmentarne – wpis 5189.
  82. Księgi Cmentarne – wpis 5906.
  83. Księgi Cmentarne – wpis 7077.
  84. Księgi Cmentarne – wpis 7314.
  85. Księgi Cmentarne – wpis 14213.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]